واپسین نوشته‌ها

در زیر پوست شب

 

e.shafagh@yahoo.com

نگاهی به رویدادها و تحولات چند هفته اخیر در ایران نشان دهنده تداوم شرایط بحرانی جامعه و تشدید اوضاع اسارت بار و سرکوب و خفقان لاینفکی ست که رژیم جمهوری اسلامی در دوره دولت روحانی در تمام عرصه ها بر حیات و هستی توده های تحت ستم حاکم کرده است.

اکنون روزی نیست که چوبه های دار بر پا شده توسط جمهوری اسلامی در هر کوی و برزن، چند قربانی جدید نگیرد؛ تا جائی که دولت به اصطلاح «امید و اعتدال» روحانی با جنایات خویش در این زمینه دست تمام دولتهای ضد خلقی سلف خود را نیز از پشت بسته و به «رکورد دار» اعدام در جمهوری اسلامی در دوره اخير تبدیل شده است. بنا به گزارشات منتشره اعدامهای دورۀ روحانی در یک و نیم دهۀ اخیر بی سابقه بوده اند. در طول قریب به 18 ماه بعد از آغاز به کار دولت روحانی ، آمار رسمی از اجرای حداقل 1193 مورد اعدام تحت حاکمیت دولت وی خبر می دهند. گرچه این آمار تمام حقیقت را بیان نمی کند و صرفا در برگیرنده اعدامهایی ست که جمهوری اسلامی رسما به آنها اعتراف کرده، اما همین آمار نشان می دهند که در طول 18 ماه عمر ننگین دولت «تدبیر، امید و اعتدال» روحانی و دار و دسته اش در ایران حداقل هر روز 2 نفر به چوبه های دار سپرده شده اند. برای داشتن یک تصویر عینی از شدت جنایت پیشگی و شقاوت دولت روحانی کافی ست این آمار را با تعداد اعدامها در 18 ماه قبل از روی کار آمدن وی، یعنی در زمان دولت احمدی نژاد مقایسه کنیم، رئیس دولتی که به حق در انظار توده ها یکی از منفورترین مهره های نظام جمهوری اسلامی لقب گرفته بود، آنگاه می بینیم که تعداد اعدامها در دوره روحانی تقریبا 40 تا 50 درصد از دوره احمدی نژاد جنایتکار بیشتر است. این واقعیت نیز به نوبه خود نشان دهنده اوج فریبکاری و ماهیت ضد خلقی جلادی به نام روحانی است که برای مردم فریبی و دوام بخشدن به عمر منحوس جمهوری اسلامی خود را به دروغ نمایندۀ «تغییر» و «بهبود» اوضاع مرگبار توده ها در چارچوب جمهوری اسلامی جا می زند.

اما، افزایش غیر قابل انکار شمار اعدامها تنها یکی از تجلیات موج نوین تعرض گستردۀ سرکوبگرانه ای ست که طبقۀ استثمارگر حاکم از کانال رژیم جمهوری اسلامی به کارگران و توده های تحت ستم سازمان داده است. سیاست ترور و بگیر و ببندهای غیر «قانونی» و غیر رسمی که آخرین مورد آن هنگام بازداشت و کشتن یک جوان اصفهانی بدست مزدوران رژیم در جریان چهارشنبه سوری امسال اتفاق افتاد، جنبۀ دیگری از اصول حاکم بر رفتار دیکتاتوری حاکم برای خفه کردن و از میان بردن هر گونه مخالفتی از سوی مردم ما را عیان می کند. محسن ملکی جوان 26 ساله و معترض اصفهانی هنگامی که در آخرین روزهای سال به درخواست ماموران امنیتی برای معرفی خود به آنان قبل از مراسم چهارشنبه سوری وقعی ننهاد توسط مامورین دستگیر و سپس جسد او با خونسردی تمام و بدون هیچ توضیحی به خانواده اش تحویل داده شد.* (اين علامت برای چيست)یا در نمونه دیگر، تعدادی از بستگان زندانیان سیاسی و از جمله مادر محسن قشقایی و مادر و همسر پیمان عارفی، بدنبال آخرین ملاقات با عزیزان خود در تصادفات رانندگی ای که بنا به اظهار شاهدین، مشکوک بوده جان باختند و جالب است که مادر محسن قشقایی را به عنوان «مجهول الهویه» به خاک سپردند. این نمونه ها بیانگر گوشه ای از سیاستهای ضد خلقی رژیم جمهوری اسلامی می باشد که برای کنترل و سرکوب جامعه در دوران روحانی به آنها متوسل شده است. در عین حال، از تشدید قوانین زن ستیزانه جدید در محیط های کار برای نیمی از آحاد جامعه یعنی زنان گرفته تا تشدید پیگرد و سرکوب و به زندان انداختن هر مخالف درونی و بیرونی نظام حاکم،از تشدید خفقان و سانسور در رسانه ها گرفته تا سرکوب فزاینده فعالین کارگری و ملی و مذهبی همگی اوضاع را به جایی رسانده اند که حتی سازشکارترین و فریبکارترین نیروها و محافل مدعی حقوق بشر به «وخامت وضع حقوق بشر» در دوره روحانی نسبت به اسلافش اعتراف کرده و نسبت به آن اظهار «نگرانی» هم می کنند.

رشد سیاستهای سرکوبگرانه جمهوری اسلامی در دوران روحانی و توسل روزافزون این رژیم به اعمال دیکتاتوری خشن و عریان پیش از هر چیز منعکس کنندۀ نیاز طبقه حاکم به کاربرد ابزارهایی ست که کنترل جامعه و حفظ موقعیت خود را امکان پذیر سازد.

یک نظر اجمالی به بحران اقتصادی مرگباری که متاثر از بحران نظام امپریالیستی گریبان نظام سرمایه داری وابسته ایران را گرفته است نشان می دهد که در پرتو شرایط وحشیانه ای که سرمایه داران حاکم و رژیم جمهوری اسلامی بر جامعه ما حاکم کرده اند چگونه بار سهمگین ناشی از رشد گرانی و تورم و بیکاری و گرسنگی و فقر کمر اکثریت آحاد جامعه و بویژه طبقات کارگر و زحمتکش را خرد کرده است. انباشت ثروت در یک طرف و فقر و فلاکت در سوئی دیگر امروز به یکی از برجستگی های جامعه ایران تبدیل شده است. از یک سو سرمایه داران زالو صفت حاکم و رژیم خدمتگزارشان به طور روزمره با مکیدن شیره جان کارگران و زحمتکشان بر ابعاد نجومی ثروتهای خود می افزایند؛ بر تعداد خانه هایی که صاحبان شان از فراوانی و شدت ثروت حتی برای ساختن توالتهایشان از طلا استفاده می کنند اضافه می گردد؛ آقا زاده ها و سرمایه داران ضد خلقی با افتخار در سالگرد «انقلاب اسلامی» و نمایشات منفور «دهه فجر» با اتومبیل های «لوکس»و «آمریکایی» چند میلیاردی خود در صف اول تجمعات مزدوران جمهوری اسلامی در شهرها رژه می روند؛ از سوی دیگر و تحت تاثیر همین شرایط درست در مجاورت همین کاخهای به عرش رسیده، هر لحظه بر تعداد کوخ نشینان و ارتش عظیم فقرا و بی چیزها و غارت شدگان اضافه می گردد؛ بیکاری و گرسنگی و کارتن خوابی و فحشاء و فروش و معاملۀ کودکان معصوم بالا می گیرد؛ و چنان تجلیات زشت و کثیفی از یک شکاف طبقاتی فزاینده به چشم می خورد که قلب هر انسان آزادیخواه را به درد می آورد و خشم و نفرت به حق مردم از نظام و سیستم ضد خلقی حاکم را شعله ور می سازد. جمهوری اسلامی و دولت روحانی نماینده وظیفه دار پاسداری از تداوم چنین اوضاع وحشتناکی بر حیات و هستی توده های رنجدیده ایران هستند.

این شرایط اسارت بار و غیر قابل تحمل زمینه مادی ای را تشکیل می دهند که رشد آن به طور طبیعی منجر به غلیان خشم و نفرت توده های استثمارشونده و سرکوب شده بر علیه دستگاه ظلم و ستم حاکم می گردد. در اعتراض به این شرایط نفرتبار است که همگان شاهد خودسوزی هولناک دستفروش زحمتکش خرمشهری در آخرین روزهای سال 1393 بودند. «یونس عساکره» یک زحمتکش خرمشهری بود که به عنوان تنها نان آور خانواده اقدام به برپایی بساط میوه فروشی در کنار خیابان می کرد، پس از آن که به دستور فرماندار ضد خلقی آن منطقه، مأمورین سرکوبگر انتظامی دوبار بساط او و همکارانش را زیر نام «سد معبر» ویران کردند، در تاریخ 26 اسفند در مقابل شهرداری این شهر اقدام به خودسوزی جهت پایان بخشیدن به زندگی سراسر رنج خود نمود. این اقدام که از زور استیصال و تحت فشارهای طاقت فرسا و زورگویی هایی مقامات حکومتی صورت گرفت خشم و نفرت توده های خلق عرب که در عین حا ل از قربانیان آشکار ستمگری ملی در جمهوری اسلامی هستند را برانگیخت و به اعتراضاتی منجر شد که در جریان آنها مردم در اهواز با نیروهای سرکوبگر درگیر شده و خودروی نیروی انتظامی را نیز به آتش کشیدند.

اعتصاب پرستاران زحمتکش در شهرهای مختلف و از جمله تجمع آنان در مقابل مجلس در 3 اسفند ماه که در اعتراض به کمی دستمزد و عدم انجام وعده های سرخرمن رییس جمهور مبنی بر افزایش 40 درصدی حقوق پرستاران صورت گرفت نیز جلوه ای دیگر از اوج یابی اعتراضات مردمی را به نمایش گذارد. این سومین حرکت اعتراضی پرستاران کشور بود که خواهان بهبود شرایط اسفناک کاری و تامین حقوق بخور و نمیر برای خود و خانواده هایشان بودند.

و سرانجام اعتصاب گسترده معلمان در ده ها شهر ایران در اسفندماه به وقوع پیوست و هزاران تن از معلمان در شهرهای تهران، بروجرد، کرمانشاه، اصفهان، قزوین، مشهد، شهرهای کردستان و … با برگزاری تجمعات مختلف به شرایط وخیم معیشتی خود اعتراض کردند. آنها در این تجمعات که چند هفته طول کشید،شعارهایی بر علیه بی عدالتی، فقر، تبعیض و نابربری و سرکوب سردادند. اما مقامات رژیم به جای رسیدگی به اوضاع اسف بار و خواستهای معلمان نیروهای سرکوب خود را به حالت آماده باش درآورده و با حربه ها و تمهیدات مختلف سعی در برهم زدن این تجمعات و تهدید و آزار فعالین این حرکتهای صنفی کردند.

آنچه که هفته های اخیر در قالب رشد موج نوینی از اعتراضات مردمی از یک سو و تلاش دیکتاتوری حاکم برای تشدید سرکوب و خفقان از سوی دیگر در جامعه تحت سلطه ما اتفاق می افتد، نمایانگر رشد تضادهای طبقاتی و تعمیق بحران گریبانگیر نظام حاکم و رژیم جمهوری اسلامی ست. جمهوری اسلامی کوشیده است تا با به میدان آوردن یکی دیگر از مهره های ضد مردمی خویش به نام روحانی و پوشاندن ردای «اعتدال و تدبیر و امید» بر تن وی توده های جان به لب رسیده را نسبت به امکان تغییر و بهبود در چارچوب نظام حاکم امیدوارکرده و از انفجار انرژی مبارزاتی آنها جلوگیری کند. اما واقعیتهای زمینی بسیار سرسخت هستند. رژیم وابسته به امپریالیسم جمهوری اسلامی در طول 36 سال حکمرانی خود چه در شکل «محافظه کار» و چه «اصلاح طلب» و «میانه رو» وظیفه ای جز غارت و استثمار شدید توده ها به نفع سرمایه داران حاکم و سرکوب وحشیانه مردم برای خود قایل نبوده است. همه می دانند که دولت فریبکار روحانی با وعده » بهبود اوضاع اقتصادی «، «تامین حقوق شهروندی»، «آزادی زندانیان 88» و داشتن به اصطلاح کلید حل مشکلات معیشتی مردم و … در جریان یک انتخابات مهندسی شده و قلابی به میدان آمد. امروز کارنامه او در انظار مردم بیانگر چیزی جز تلاش برای تحکیم سلطه وحشیانه نظام جمهوری اسلامی با اتکا به تشدید حربه اعدام و سرکوب و تشدید فقر و فلاکت و بیکاری و گرسنگی و گرانی هر چه هولناکتر ارزاق مورد نياز توده های تحت ستم نبوده است.

رویدادهای جاری در پرتو تجربه 36 سال حکومت ننگین جمهوری اسلامی نشان می دهند که این رژیم به خاطر ماهیت وابسته و ضد مردمی خویش نه می خواهد و نه می تواند که کمترین مطالبات صنفی و خواستهای برحق توده ها را برآورده سازد. واقعیات کنونی بار دیگر بر ضرورت برافکندن تمامی دستگاه ظلم و ستم حاکم و رژیم پاسدار آن به دست توده ها به مثابه تنها راه تضمین نجات آنها از شر مصایب کنونی و حل بحرانهای جاری تاکید می ورزد.

در حقیقت برخلاف ظاهر اوضاع موجود جامعه تحت سلطه ما که جمهوری اسلامی می کوشد نظم ضد خلقی آنرا با توسل به یک دیکتاتوری عریان و بستن شمشیر از رو، یک نظم جاودانی و غیر قابل تغییر نشان دهد، تمامی پارامترهایی که از اعماق جامعه هویدا می شوند، نمایانگر رشد زمینه هایی ست که با تمام قوا بر ضرورت نابودی این شرایط و سرنگونی جمهوری اسلامی تاکید می کند. واقعیات مادی زندگی مشقت بار توده ها و شرایط استثمارگرانه آفریده شده توسط طبقه حاکم و رژیم جمهوری اسلامی با هزار و یک زبان از ضرورت تغییر عمیق این شرایط و نابودی نیروهای محافظ آن سخن می گویند. شرایط عینی برای یک تغییر عظیم، برای یک انقلاب اجتماعی هر چه بیشتر رشد می کنند و صدای نفسهای بلند توده ها (کارگران و زحمتکشان، زنان و جوانان و خلقهای تحت ستم و …) که با اعتراضات و اعتصابات و شورشهای کوچک و بزرگشان در سخت ترین شرایط خواست عمیق خود برای نابودی این نظام وتغییر شرایط را به نمایش می گذارند، هر روز بیشتر به گوش می رسد. بدیهی ست آنچه که امروز بیش از هر زمانی کمبود وجودش در جامعه به چشم می خورد، وجود یک نیروی پیشاهنگ اجتماعی ست که قادر به سازماندهی و هدایت امواج مبارزاتی ای باشد که از تراکم انرژی و قدرت تاریخی توده ها بوجود می آیند و در سطح جامعه سرازیر می گردند. در حقیقت در مقابل کارزار ناامید کننده و یاس آلودی که روشنفکران فاقد ایمان به توده ها و تسلیم شده در مقابل قدرقدرتی طبقه حاکم مبنی بر عدم امکان تغییر در شرایط استثمارگرانه حاکم براه انداخته اند، آنچه که باید مد نظر روشنفکران انقلابی و راهنمای تلاشهای مبارزاتی شان قرار گیرد این است که با درک نياز به آمادگی شرایط ذهنی انقلاب در جامعه، در جهت بازسازی این شرایط و پر کردن جای خالی اين مهم، حرکت کنند. برغم پندارهای پوچ روشنفکرانی که فاقد یک دید تاریخی هستند و برای توجیه یاس خود، علنا و یا در پوشش، بجای دشمن «مردم» را مقصر تداوم حاکمیت ضد خلقی جمهوری اسلامی جا می زنند، بدون شک واقعیت حضور دائمی کارگران و توده های تحت ستم در صحنه مبارزه،یکی از پارامترهای امید بخشی ست که زمینه های بوجود آوردن یک سازمان انقلابی و پیشاهنگ واقعی را تقویت کرده و امکان رشد و تقویت عامل ذهنی و سرانجام از بین بردن این خلاء بزرگ را مهیا می سازد.

تمام هراس جمهوری اسلامی و طبقه حاکم نیز از این واقعیت است. آنها می کوشند با توسل به حربه اعدام و سرکوب هر گونه تلاش مبارزاتی جوانان برای سازماندهی و تشکل خود در یک سازمان انقلابی را سد سازند. اما در زیر پوست تیره شب، در زیر چتر خفقان خوف انگیز رژیم حاکم، این نفیر زندگی بخش صبح یعنی تداوم مقاومت و مبارزه و تلاش برای آزادی مردم از بند ستم است که بی وقفه سر بر می کشد و موجودیت خود را فریاد می زند.

ع.شفق

دادستان کل پیشین ترکیه، رئیس جمهور این کشور را به حمایت از تروریستها متهم کرد.

«عزیز تاکچی» که سال 2014 به علت صادرکردن دستور توقیف کامیون هایِ حامل محموله های تسلیحاتی برای گروه های تروریستی در سوریه عزل شد، فاش کرد: «حسین عونی جوش» استاندار آدانا به من گفت که کامیون ها متعلق به سرویس اطلاعاتی ترکیه بود و رجب طیب اردوغان که سال 2014 نخست وزیر بود ، با من تلفنی تماس گرفت و گفت که کامیون های توقیف شده در آدانا باید فوراً ترخیص شود و ادعا می کرد که کامیون ها کمک های بشردوستانه به سوریه حمل می کنند.

سایت خبری » ایلِری خبر » ترکیه به نقل از تاکچی در جلسه شورای عالی قضات و دادستان های کل گزارش داد: بازجویی من، به علت صادر کردن دستور توقیف کامیون ها در ژانویه 2014 غیرعادلانه است .

تاکچی خاطرنشان کرد: ادعای اردوغان و اظهارات مسؤولان سرویس اطلاعاتی ترکیه درباره محتوای کامیون های توقیف شده متناقض است.

دادستان کل پیشین ترکیه افزود: قبلاً نیز کامیون هایی با محموله های تسلیحاتی در چند گذرگاه مرزی ترکیه با سوریه خصوصاً گذرگاه ریحانلی مشاهده شده بود، و علاوه بر آن مواد شیمیایی که در ساخت گاز سارین استفاده می شود ، نیز در مرزهای مشترک کشف و ضبط شده است.

تاکچی اعلام کرد: سرنشینان کامیون های حامل اسلحه هیچ مدارکی که نشان دهنده همکاری آنها با سرویس اطلاعاتی ترکیه باشد ، به همراه نداشتند ولی گفتند که با این سرویس همکاری می کنند.

تاکچی افزود: سرویس اطلاعاتی ترکیه با ارائه گزارشی اذعان کرد که محموله کامیون های توقیف شده متعلق به همین سرویس است و به منطقه ای در خاک همین کشور منتقل می شود ولی اردوغان می گفت که کامیون ها کمک های بشردوستانه برای مردم سوریه منتقل می کنند.

» اوندر سیگیرجیک اوغلو» عضو سابق سرویس اطلاعاتی ترکیه در مصاحبه با عمر ادودمیش خبرنگار سایت خبری اودا تی وی گفته بود که با چشم خود دیده است که سرویس اطلاعاتی این کشور اسلحه و تروریست ها را به سوریه منتقل می کند .

اوغلو افزود : محموله های تسلیحاتی با کشتی به بندر اسکندرون فرستاده می شد و با کامیون به شهر ریحانلی و از آنجا به سوریه انتقال می یافت.

حقوق‌ کارگران در سال ۹۴ فقط ۹ دلار زیاد شد

بررسی میزان افزایش حقوق کارگران به دلار

بر اساس نرخ ۳۳۵۰ تومانی دلار در بازار آزاد، کارگران مجرد در سال ۹۴ روزانه ۷/۰۸ دلار و ماهیانه بدون اضافه کاری حداکثر ۲۶۶/۲ دلار دریافت می‌کنند که این میزان برای کارگران متاهل با یک فرزند ۲۸۷/۶ دلار است.

تأمین ۲۴/ کار‌شناسان بازار کار کشور معتقدند طبق استانداردهای بین المللی و آمارهای موجود، حقوق و دستمزد در ایران یکی از کمترین مبالغ پرداختی در بین کشورهای مختلف جهان است و از این حیث نیروی کار شاغل در کشورمان با مسائل و مشکلات اقتصادی جدی تری نسبت به برخی کشورهای صنعتی و توسعه یافته برخوردارند.


به گزارش «تأمین۲۴» (tamin24.ir) و به نقل از مهر، مقایسه ارقام ریالی پرداختی به کارگران و مشمولان قانون کار با دلار، این فاصله و شکاف حقوقی را به خوبی نشان می‌دهد. کارگران شاغل در کشورمان، دریافتی‌های پایان ماه خود را به صورت ریال هزینه می‌کنند، اما تبدیل حقوق و دستمزد فعلی نیروی کار به دلار نشان می‌دهد که فاصله زیادی بین دریافتی کارگران ایرانی با دستمزدهای چند هزار دلاری ماهیانه در برخی کشور‌ها وجود دارد.


جدول ۱۵ ساله مقایسه‌ای حداقل حقوق ریالی کارگران ایرانی با دلار


حداقل مزد کارگران به دلار حداقل دستمزد به ریال نرخ دلار بازار آزاد سال
۷۱.۷ ۵۶۷۹۰۰ ۷۹۲ ۱۳۸۰
۸۷.۴ ۶۹۸۴۶۰ ۷۹۹ ۱۳۸۱
۱۰۲.۵ ۸۵۳۳۸۰ ۸۳۲ ۱۳۸۲
۱۲۱.۹ ۱۰۶۶۰۲۰ ۸۷۴ ۱۳۸۳
۱۳۵.۶ ۱۲۲۵۹۲۰ ۹۰۴ ۱۳۸۴
۱۶۲.۶ ۱۵۰۰۰۰۰ ۹۲۲ ۱۳۸۵
۱۹۵.۷ ۱۸۳۰۰۰۰ ۹۳۵ ۱۳۸۶
۲۲۷.۳ ۲۱۹۶۰۰۰ ۹۶۶ ۱۳۸۷
۲۶۳.۵ ۲۶۳۵۲۰۰ ۱۰۰۰ ۱۳۸۸
۲۷۵.۴ ۳۰۳۰۰۰۰ ۱۱۰۰ ۱۳۸۹
۱۷۳.۸ ۳۳۰۳۰۰۰ ۱۹۰۰ ۱۳۹۰
۱۱۱.۳ ۳۸۹۷۰۰۰ ۳۵۰۰ ۱۳۹۱
۱۶۲.۳ ۴۸۷۱۲۵۰ ۳۰۰۰ ۱۳۹۲
۲۰۲.۹ ۶۰۸۹۰۰۰ ۳۰۰۰ ۱۳۹۳
۲۱۲.۶ ۷۱۲۴۲۵ ۳۳۵۰ (پایان اسفند۹۳) ۱۳۹۴


همانگونه که از جدول مقایسه‌ای پیداست، تبدیل دستمزد کارگران به دلار در ایران نشان دهنده یکی از ناچیز‌ترین ارقام حداقلی پرداخت حقوق در جهان است. طبق گزارش سازمان جهانی کار، این ارقام در برخی از کشورهای واقع در قاره آسیا و آمریکا تا ۳۴۰۰ دلار نیز بوده است.


اساسا مقایسه دستمزد ریالی کارگران ایرانی با دلار به این دلیل است که افزایش نرخ برخی اقلام در ایران بر اساس دلار صورت می‌گیرد که این موضوع تاثیر شدیدی بر افت قدرت خرید کارگران ایرانی دارد. حتما همه شنیده‌ایم که می‌گویند ما به دلار حقوق نمی‌گیریم که به دلار خرج کنیم.


وضعیت افزایش حداقل دستمزد‌ها در ایران طی ۱۵ سال گذشته نشان می‌دهد که هیچگاه افزایش حداقل دستمزدهای کارگران ایرانی از ۲۷۵ دلار در ماه بالا‌تر نرفته و با وجود اینکه حداقل حقوق کارگران ایرانی از سال ۸۰ به بعد به مرور در حال رشد ناچیز در برابر دلار بوده است اما از سال ۹۰ به بعد دوباره روند نزولی آن آغاز شده که به معنی افت دوباره قدرت خرید کارگران و سخت‌تر شدن تامین معیشت در ایران است.


حداکثر دریافتی حداقل بگیران با دو فرزند؛ ماهیانه ۳۰۹ دلار


مقامات کارگری می‌گویند با دستمزدهای فعلی، امکان تامین هزینه‌های معیشت بیش از ۱۰ روز در ماه وجود ندارد و افراد برای جبران این کسری قابل توجه مجبور به گرایش به شغل دوم و حتی سوم هستند.


کار‌شناسان اقتصادی کشور معتقدند یکی از دلایل گسترش شدید دلال بازی و واسطه‌گری در کشور به ویژه طی سال‌های اخیر؛ کسری درآمد خانوار‌ها و در نتیجه ناچاری برخی گروه‌های اجتماعی برای فعالیت در اینگونه بازار‌ها به منظور جبران کسری بوده است، هرچند نمی‌توان گفت همه واسطه گران از روی ناچاری به این کار گرایش داشته‌اند.


همیشه در همه جوامع افرادی به قصد سودجویی حاضر و آماده و مترصد استفاده از فرصت‌های بادآورده هستند، اما تلاش دولت‌های سابق برای کسب درآمد از بازارهای ارز و سکه برای جبران کسری‌های بودجه‌ای و همچنین تامین منابع نقدی هدفمندی یارانه‌ها در سال‌های گذشته از محل‌های اینچنینی، باعث بروز آسیب‌های معیشتی فراوانی برای گروه‌های ضعیف جامعه از جمله کارگران شد.


به صورت کلی، طبق اعلام سال ۲۰۱۳ سازمان جهانی کار، در برخی کشور‌ها مانند آلمان طی سال ۲۰۱۰ حقوق ماهیانه کارگران ۲۸۰۰ دلار، آفریقای جنوبی ۲۴۰۰ دلار و آمریکا ۳۴۰۰ دلار بوده است. همچنین در کشور آسیایی چین ۷۰۰ و ترکیه نیز ۱۴۰۰ دلار بوده است. در ایران رقم پرداختی در صورت باقی ماندن نرخ دلار در سطح ۳۳۵۰ تومان فعلی، در سال آینده در بهترین حالت برای کارگران به ۳۰۹ دلار در ماه نخواهد رسید.


جدول دلاری مزایای جانبی دستمزد کارگران در سال ۹۴ (طبق نرخ دلار آزاد در پایان سال ۹۳)


مصوبه شورای عالی کار مبلغ ریالی مبلغ دلاری
حداقل دستمزد ماهیانه ۷۱۲۴۲۵ ۲۱۲.۶
حق مسکن ماهیانه ۴۰۰۰۰ ۱۱.۹
حق بن نقدی (خواروبار) ۱۱۰۰۰۰ ۳۲.۸
حق اولاد- یک فرزند ۷۱۲۴۲ ۲۱.۲
حق اولاد- دو فرزند ۱۴۲۴۸۵ ۴۲.۴
حق سنوات ماهیانه ۳۰۰۰۰ ۸.۹
حداقل مزد روزانه ۲۳۷۴۷ ۷.۰۸
مجموع دریافتی افراد مجرد ۸۹۲۴۳۰ ۲۶۶.۲
مجموع دریافتی افراد متاهل با یک فرزند ۹۶۳۶۷۱ ۲۸۷.۶
مجموع دریافتی افراد متاهل با دو فرزند ۱۰۳۴۹۱۲ ۳۰۸.۹

اینجا هنوز برده‌داری می‌کنند!

نتیجه تحقیقات چند ماهه خبرگزاری اسوشیتدپرس نشان می دهد برخی از غذاهای دریایی که در فروشگاه های مواد غذایی و رستوران های غربی فروخته می شود، توسط بردگان برمه ای صید شده اند.

به گزارش مهر، اسوشیتدپرس با ده ها مرد که بر خلاف میلشان در یک جزیره دورافتاده در اندونزی به نام «بنجینا» نگه داشته می شوند، مصاحبه کرده است. این جزیره مکان اصلی یک ناوگان کرجی است که جهت صید ماهی فعالیت می کند. «مارتا مندوزا» که به عنوان خبرنگار AP فعالیت می کند، یکی از سرپرستان این تیم تحقیقاتی بوده است. مندوزا می گوید: «مردانی که آن ها را در حال تخلیه بار ماهی دیدیم اکثرا از کشور برمه (میانمار) بودند. وقتی آن ها به هویت ما پی بردند، شروع به فریاد زدن و کمک خواستن کردند و گفتند مدتی است که به دام افتاده و به بردگی گرفته شده اند.»

این کارگران ماهیگیری تایلندی و برمه ای در این جزیره حبس شده و به عنوان برده هایی شناخته می شوند که احتمال فرارشان وجود دارد. آن ها می گفتند که تنها با چند لقمه برنج زندگی می کنند و در فضایی که تنها به اندازه دراز کشیدن جا دارد می خوابند تا فردا صبح کرجی ماهیگیری دیگری بیاید و آن ها را مجبور به کار کند.

کارگران زندانی شده در قفس

وقتی خبرنگار به جزیره رسید، مشاهده کردند که مردانی درون قفس قرار داده شده اند تا جلوی فرارشان گرفته شود. آن ها به مدت ۵ تا ۱۰ سال از خانواده خود دور افتاده بودند و در شرایطی اسفبار زندگی می کردند. سوال نخست این است که این کارگران چگونه سر از چنین جایی درآورده اند؟ از یک جهت ممکن است این افراد فریب کارگزاران برمه ای را خورده باشند و با وعده یک کار مناسب اغوا شده و به جزیره بنجینا آورده شده باشند و از جهت دیگر، امکان دارد دزدیده شده و به کار ماهیگیری گماشته شده باشند. اما سوال مهمتر این است که چه چیز باعث می شود هنوز در دوران مدرن، برده داری انجام شود؟

پس از کشف این حقایق توسط خبرنگاران، این افراد تصمیم گرفتند بفهمند که مقصد این صیدهای دریایی کجاست. خبرنگاران به کمک GPS فهمیدند که ماهی ها ابتدا در یک کشتی تایلندی به نام «شیر دریایی نقره ای» بارگیری شده و به بندرگاهی تایلندی رفته اند.

ندوزا می گوید که تیم تحقیقاتی در نهایت توانستند به لیست نام شرکت هایی که این بارهای ماهی را به آمریکا صادر می کنند، دست یابند. آن ها دریافتند که کمپانی های معتبر فروشنده مواد غذایی چون والمارت، کروگر و آلبرستون، این بار را خریده و برای فروش عرضه می کنند. مندوزا می گوید که ما اطلاعاتمان را به این فروشگاه ها دادیم و آن ها بدون انکار قضیه، از ما تشکر کرده و قول پیگیری دادند.

 

بُحران یمنُ، حقیقت چیست؟

شباهنگ راد

هفته‏ای‏ست که دُور تازه‏ای از تضاد منافع‏ی سرمایه در یمن از سر گرفته شده است. عملیات هوائیِ با توافق امریکا و به‏سرکرده‏گی عربستان و دیگر دولت‏های عربی به یمنُ، و آن‏هم تحت عنوان «طوفان قاطعیت» آغاز گردیده است. دهه‏هاست که منطقه‏ی خاورمیانه و بعد از «بهارُ و انقلابات عربی»، دست‏خوش تغییر و تحولات خانمان‏سوز می‏باشد. روند خرابی‏ها، نابسامانی‏ها و هم‏چنین ناامنی و نداری میلیون‏ها انسان دردمند، شکلِ ناایستایی به‏خود گرفته است و دارد، گام به‏گامُ فضای یکایک کشورهای منطقه‏ی خاورمیانه را در بر می‏گیرد. دارند به بهانه‏ی شیعه و سُنی و دفاع از «حکومت‏های مشروع و نامشروع»، و هم‏چنین به بهانه‏ی برقراری امنیت و پای‏داری دمکراسی، امنیت را ناامن‏تر و حلقه‏ی دمکراسی تعریف شده‏ی سرمایه را، تنگ‏تر و تنگ‏تر می‏کنند. این همان «تغییر» ادعایی اوباما، از زمان قدرت‏گیری‏اش و در ادامه و در پی‏گیری سیاستِ «خاورمیانۀ بزرگُ» و «برقراری نظم نوین جهانی» به سرکرده‏گی امپریالیسم امریکاست.

به دیگر سخن و از منظر معماران کنونی، جهان سرمایه‏داری، نیاز به حیات بیش از این، نیاز به رفع بُحران و نیاز به کنترل بهتر مواد باارزشِ سوختی منطقه‏ی خاورمیانه، و نیاز به چپاول و غارت دست‏رنج میلیاردها انسان محروم دارد. با این اصاف باید و می‏بایست، مطابق با اوضاع و شرایط کنونی، منفعت سرمایه را پی گرفت و مانع‏ی کُندی روند آن گردید؛ می‏بایست بر شتابِ کارخانه‏جات سودده‏ی سرمایه افزود و مانع‏ی هرگونه تجمعات و مخالفت‏های رادیکال و انقلابات احتمالی آتی شد. بی‏دلیل هم نیست که این‏روزها تولید و باز تولیدِ تنشج، لشکرکشی و راه‏اندازی جنگ‏های متفاوت در جوامع‏ی غنی، به سیاستِ روزانه و روتین قدرت‏مداران بزرگ جهانی تبدیل گردیده است؛ بی دلیل هم نیست که کارخانه‏جات تسلیحاتی، به‏یکی از پُر رونق‏ترین کارخانه‏جات امپریالیستی تبدیل گریده‏اند؛ تولید و فروش سلاح‏ها و به تبع‏ی آن‏ها راه‏اندازی تنش و جنگ‏هایی که پاسخ‏گوی این دُوره، از جهان تعریف شده‏ی طبقات حاکم می‏باشد. تنش و جنگ‏هایی که نه تنها، سخن‏گو و نماینده‏ی دو طبقه‏ی متخاصم و متضاد از هم نیست. بلکه تنش و جنگِ خودی‏ها، بر سر تصاحبِ هر چه بیش‏تر منابع‏ی طبیعی، و هم‏چنین تخریبِ هر چه وسیع‏تر زنده‏گانی میلیون‏ها انسان ندار است.

 

دهه‏هاست که نقشه‏ها و برنامه‏ها را این‏گونه چیده‏اند و نیروهای هوائی و زمینی را آماده‏ی تعرض به بی‏قوله‏های محرومان نموده‏اند؛ دهه‏هاست که دارند، جامعه و مملکتی را در خاورمیانه و آن‏هم یکی پس از دیگری، زیر و رو می‏کنند تا لطمه‏ای جدی‏، به مناسبات سرمایه‏داری وارد نه‏گردد. همه‏ی تلاش‏شان بر آن است، حقیقتِ این‏نوع جنگُ و جدل‏ها را، در پس پرده نگه دارند، تا سیاست‏های‏شان روان‏تر به پیش رود. فروش سلاح‏های مُدرن و پیش‏رفته به بهانه‏ی مقابله با «افراط گرایان»، «داعشی»ها، «حوثی»ها و غیره، در پاسخ به بُحران نظام‏های سرمایه‏داری، و در پاسخ به زیر و رو نمودن شالوده‏ی زندگی سازنده‏گان اصلی جوامع‏ی بشری‏ست. چرا که نه «حزب‏الله» و «جُندالله»، «اخوان‏المسلمین» و «داعشی»ها و «حوثی»ها، مخالف نظام‏های طبقاتی و سرمایه‏داری‏اند، و نه حکومت‏هایی هم‏چون عربستان، امارات، قطر، بحرین و ایران، حامی دمکراسی و برسمیت شناختن حقوقِ پایه‏ای انسانی‏اند. همه در یک خط و هم‏سوی سیاست‏های سرمایه‏های بین‏المللی‏اند و کم‏ترین فاصله‏ی طبقاتی مابین آنان نیست. از مردُم نیستند و سیاست و اعمال‏شان بر گرفته از سیاست‏های امپریالیستی‏ست. این جنگُ و جهان آنان است و ربطی به جنگُ و جهانِ بشری نه‏دارد. این سلاح حاکمان و زورگویان و دار و دسته‏های رنگارنگ‏شان است که دارد بر فضای جوامع‏ی متفاوت و بر شانه‏های میلیون‏ها انسان دردمند و تهی‏دست سنگینی می‏کند. سلاح‏هایی که دارد مسیر دنیای کنونی را در جهتِ تأمین منافع‏ی طبقات حاکمُ و به سمت نابودی هر چه فزون‏تر زیر ساخت‏های جوامع‏ی غنی رهنمون می‏سازد.

مگر از یادها رفته است که عربستان یکی از اصلی‏ترین خریدار اسلحه از دولت‏های امپریالیستی و بویژه از امپریالیزم امریکاست؟ قرارداد 20 ساله‏ی امریکا با عربستان در سال 2010 و آن‏هم به‏میزان 60 میلیارد دلار و خرید هواپیماهای «اسپری وی – 22» و جنگنده‏های «فالکن اف – 16» و هم‏چنین مُدرن و نوسازی دیگر جنگده‏های عربستان و خرید 60 الی 80 تانک «لئوپارد 2» از آلمان و ده‏ها جنگنده‏ی پیش‏رفته‏ی «تایفوت یورو فاتیر» از دولت انگلیس، و علاوه بر این‏ها، خرید بیش از 150 میلیارد دلاری عربستان در 3 ساله‏ی اخیر از قدرت‏مداران بین‏المللی و گرداننده‏گان اصلی جنگ‏های به‏راه افتاده، نمایان‏گر این حقیقت است‏که، نیاز و سوددهی کارخانه‏جات سرمایه‏داران بین‏المللی، در فروش تسلیحات کُشنده و مُدرن، و هم‏چنین در استفاده و در جای‏گزین آن‏ها از جانب دولت‏های وابسته‏ای هم‏چون عربستان، عراق، افغانستان، سوریه و غیره در جنگ با دشمنان فرضی و در جنگ‏های قومی – مذهبی‏ست.

 

مسلم است‏که این‏دست انعقاد، و فعالیت‏های نظامیِ امپریالیست‏ها و بویژه امپریالیرم امریکا، صرفاً و صرفاً مربوط به کشور عربستان نیست، و قرارداد تسلیحاتی 3 میلیارد و 45 میلیون دلاری امریکا با امارات متحده عربی و فروش 6 میلیارد و 600 میلیون دلاری 340 هلی‏کوپترِ تهاجمی آپاچی، بالگردهای «بلک هاوک» و 22 بالگرد «لی هاوک» و قرارداد 2 میلیون یورویی با دولت آلمان از جانب قطر و هم‏چنین فروش میلیاردها دلار سلاح به عمان و بحرین از جانب دولت امریکا نشان‏گر ماهیتِ سیاست‏های سرکوب‏گرایانه‏ی سرمایه‏داران بین‏المللی و آن‏هم به سرکرده‏گی دولت امریکاست. بی دلیل هم نیست که روزانه و دائماً در مناطق و در جوامع‏ی متفاوت، طبقات حاکم، در فکرُ و در تولیدِ، دسته‏های مرتجع و مسلح به‏منظور اجرایی بهتر نقشه‏های خودی‏اند. پیداست که چنین سیاستِ مخرب، نصیب میلیاردها انسان محروم و دردمند خواهد شد و پُر واضح است‏که بلبشوها و جنگ‏های به‏راه افتاده‏ی تاکنونی، خواستِ کارگران و زحمت‏کشان و خواست قربانیان نظام‏های امپریالیستی نیست. چرا که این‏نوع جنگ‏ها، جنگِ محرومان نیست و پی‏آمد بس مخرب و هرینه‏پردازی برای توده‏های ستم‏دیده‏ی یمن و دیگرجوامع‏ی جنگ‏زده خواهد داشت. چرا که جنگ سرمایه‏داران بر سر کنترل بهتر شریان‏های اقتصادی، به نفع جناح‏ها و دار و دسته‏های خودی‏ست. هدف امپریالیست‏ها و بویژه امپریالیزم امریکا، تخلیه و کنترل ذخایر مالی و طبیعی عظیم کشورهایی هم‏چون عربستان، و در یمن، بر سر کنترل کامل تنگۀ باب‏المندل، آب‏راهی باریک بین دریای سرخ و خلیج و آن‏هم به‏عنوان تنگۀ استراتژیکی که سالانه، پذیرای 20 هزار کشتی‏ست، می‏باشد. با این اوصاف و در بستر چنین منفعتی‏ست که دارند به بهانه‏های واهی‏ای هم‏چون «امنیت جامعه و شهروندی» و «مخالفت و دفاع از حکومت‏های مشروع و نامشروع»، جامعه و مردم را تخریبُ، و به‏کام مرگ می‏کشانند. به راستی که کم‏تر کسی ناآشنا به ماهیتِ حقیقی دولت‏مردان عربستانُ و هم‏چنین انگشت شمارند، که نه‏دانند این نظام، یکی از جنایت‏کارترین نظام‏ها در منطقه‏ی خاورمیانه می‏باشد و چگونه، زنان در این‏کشور، در اسارت قوانین ارتجاعی و عقب‏مانده‏اند و چگونه دولت‏مردان کنونی، دستُ و گردنِ قربانیان نظام امپریالیستی را قطع می‏کنند و مخالفین را به بند می‏کشند تا آزادی و منفعت طبقه‏ی سرمایه‏داری محفوظ به‏ماند؟

 

بر مبنای چنین کارکرد و اعمال ددمنشانه‏ای‏ست که دارد تاکید می‏گردد، حمله‏ی عربستان و آن‏هم به‏هم‏راهی دیگر متحدین‏اش به یمن، در پاسخ‏گوئی به پای‏داری دمکراسی و در حمایت از مردُمِ محروم این جامعه نیست، بلکه پی‏گیری سیاست‏های امپریالیستی در منطقهُ و ایجاد بلبشو تازه‏تر، به‏منظور جلوگیری از تنش‏های رادیکال و انقلابات احتمالی آتی‏ست. چرا که از منظر قدرت‏مداران بین‏المللی، همه‏ی جوامع‏ی منطقه‏ی خاورمیانه، جدا از ناامنی‏های اقتصادی – سیاسی، نیازمندِ، تنش‏های قومی – مذهبیُ و نیازمندِ ناامنی‏های جانی برای کارگران و زحمت‏کشان است؛ سیاستی که بعد از به سر رسیدن دُوران جنگ سرد و آن‏هم به‏منظور «برقراری نظم نوین جهانی» و «خاورمیانۀ بزرگ» در دستور کار امپریالیست‏ها و بویژه امپریالیسم امریکا قرار گرفت. در چنین چهارچوبه‏ای‏ست که دارند شعله‏های جنگ‏های ارتجاعی و خانمان‏سوز را یکی پس از دیگری، گسترده‏تر می‏نمایند و توده‏های محروم را به‏گام مرگ می‏کشانند.

 

حقیقتاً که این‏روزها و به‏دلیل ناتوانی کارگران و زحمت‏کشان در تهیه‏ی نیازهای اولیه‏ی زندگی، تولید و فروش سلاح به جوامع‏ای هم‏چون عربستان و از این‏دست نظام‏های منطقه، تنها راه حل, پاسخ‏گوئی به بُحران کنونی از جانب قدرت‏مداران بین‏المللی و بویژه امپریالیزم امریکاست. سلاحی که به‏مراتب، بیش از جمعیتِ کشورها و جوامع‏ی تحت سلطه‏ی نظام‏های امپریالیستی‏ست. به‏طور مثال، بیش از جمعیت یمن، در این‏کشور، سلاح وجود دارد و صد البته که چنین اوضاع دهشتناکی، به یمن خلاصه نمی‏گردد و دیگر کشورهای منطقه‏ی خاورمیانه و افریقا هم از چنین قاعده‏ی کلی‏ای مستثنی نیستند. حضور و حیات بیش از صدها دسته و نیروی مسلحِ ارتجاعی در لیبی و سازمان‏دادن دسته‏های ارتجاعی وابسته به سرمایه و قدرت‏های بین‏المللی در ممالک متفاوت، حکایت از چنین واقعیات تلخ و دردناکی دارد.

 

بنابر این، پاسخُ صحیح و دُوران‏ساز، در درجه‏ی نخست، در درک حقیقی و در فهمِ سیاستِ پس پرده‏ی سرمایه‏داران بین‏المللی و آن‏هم به‏عنوان گرداننده‏گان اصلی تنش، در منطقه‏ی خاورمیانه، و در ثانی در سمت‏و‏سو دادن مخالفت‏ها، نارضایتی‏ها و اعتراضات مردمی و آن‏هم در تقابل با تمامی نیروها و دسته‏جات مسلح و مرتجع‏ی رنگارنگِ نظام‏های امپریالیستی و دولت‏های وابسته‏ی منطقه‏ی خاورمیانه می‏باشد. در حایشهُ و به خطا خواهیم رفت، چنان‏چه به‏خواهیم، جنگ و حمله عربستان به یمن را، به جنگِ دو دولت ایران و عربستان و آن‏هم به‏عنوان، جنگِ مابین «دو قدرت» منطقه‏ای توضیح دهیم. سیاستی که این‏روزها ژورنالیست‏های وابسته به سرمایه، مبلغ و مروج آنند. به عبارتی دیگر و روشن‏تر، عربستان، ترکیه، سوریه، بحرین، قطر، امارات، اردن، لیبی و عراق و ایران و دیگر کشورهای از این‏دست، به‏عنوان بازی‏گران سناریوی نوشته شده‏ی امپریالیستی در منطقه‏اند، و طبعاً، بدون کارگردانی، طرحُ و برنامه‏ریزی بزرگان بین‏المللی، بازی‏گری و چنین نقش‏آفرینی‏هایی از جانب دولت‏های وابسته، ناممکن – بوده و – می‏باشد.

 

3 آوریل 2015

14 فروردین 1394

 

 

خاورمیانۀ بزرگ در آتش جنگ های فرقه ای ـ مذهبی

 

 

ارژنگ بامشاد

 

شعله های آتش جنگ فرقه ای ـ مذهبی سراسر خاورمیانه را فراگرفته است. قدرت گیری نیروهای سلفی داعش ، القاعده و امثال شان در منطقه، نتیجه شکست انقلاب عرب و تسلط دورۀ ضد انقلاب فاشیستی است. اکنون تردیدی باقی نمانده است که خاورمیانه بزرگ وارد دوره ای از جنگ هائی شده که خصلت جنگ های فرقه ای ـ مذهبی به خود گرفته است. این جنگ مذهبی، در سطح کلان به جنگ فراگیر شیعه و سنی تبدیل شده و تمامی شاخه های نیروهای تاریک اندیش را به جان نیروهای سکولار، ترقی خواه و برابری طلب انداخته است. از یک سو جنگ واپسگرائی علیه مدرنیته و ترقی خواهی و از دیگر سو جنگ های حیدری ـ نعمتی مذهبی. آنچه این وضعیت را بشدت خطرناکتر می سازد، تبدیل آن به رویاروئی های بزرگ دو قدرت منطقه ای است، که هر کدام ادعای پرچمداری از یک گرایش مذهبی در اسلام را دارند. در یک سو عربستان به عنوان مدعی رهبری جهان سنی و در دیگر سو جمهوری اسلامی ایران به عنوان مدعی رهبری جهان شیعه.

با بدست گرفتن قدرت توسط ملک سلمان پادشاه جدید عربستان، این کشور سیاست منطقه ای خود را تغییر می دهد. به جای ادامه خصومت با اخوان المسلمین و حمایت بی چون و چرا از جریانات سلفی و وهابی، روند همگرائی اسلامی سنی در پیش گرفته شده است. روند نزدیکی با قطر و ترکیه و هم زمان تحکیم روابط با مصر و تلاش برای ایجاد همگرائی های بیشتر، سیاستی است که با شعار جلوگیری از قدرت گیری شیعیان در منطقه و رشد و گسترش هلال شیعی در پیش گرفته شده است. این سیاست در گام نخست واکنشی است به سیاست تعادل منطقه ای آمریکا، که تلاش دارد در پوشش توافق هسته ای، از نقش جمهوری اسلامی در منطقه به نفع ایجاد تعادل و مقابله با بنیادگرائی سلفی بهره برداری کند. واقعیت این است که امریکا دیگر نمی خواهد و نمی تواند در جنگ های منطقه ای شرکت کند. سیاست تعادل باراک اوباما، اساسآ بر پرهیز از جنگ های منطقه ای و بر عهده گرفتن نقش فعال تر در ساماندهی منطقه از طریق نیروهای منطقه ای است. نگاه آمریکا به نقش تازه جمهوری اسلامی در تحولات منطقه ای ، بر این پارامتر نیز استوار است که اسرائیل در استراتژی منطقه ای آمریکا نقش گذشته اش را از دست داده و حضور اسرائیل در جنگ های منطقه ای با واکنش شدید کشورهای مسلمان روبرو خواهد شد. از سوی دیگر سیاست های عربستان در تجیهز گسترده فکری و تسلیحاتی گروه های سلفی، خاورمیانه را بسوی بحران های گسترده رهنمون ساخته که چشم انداز روشنی را نیز به نمایش نمی گذارد. از این رو دولت آمریکا تلاش می کند از یک سو سیاست منطقه ای عربستان سعودی را کنترل کند و از سوی دیگر، وزنۀ متعادل کننده ای در برابر آن بوجود آورد. زمانی که عبدالرحمن راشد از نویسندگان العربیه، گفتگوی تلفنی باراک اوباما و حسن روحانی را به «تلفنی که خاورمیانه را لرزاند» تعبیر کرد، روشن بود که زنگ ها در دربار سعودی ها و دیگر شیوخ عرب به صدا درآمده است. همسوئی های آشکار عربستان سعودی و دولت بنیامین نتانیاهو در مقابله با مذاکرات هسته ای و استفاده موثر از جمهوریخواهان آمریکا و دولت فرانسه برای به شکست کشاندن این مذاکرات، تلاشی است همه جانبه برای مقابله با سیاست تغییر آرام و پیوستۀ سیاست خاورمیانه ای آمریکا. در راستای سیاست جدید ملک سلمان، عربستان سعودی با حمایت و همکاری ده کشور منطقه ای، بمباران یمن برای جلوگیری از پیشروی حوثی ها و متحدانشان به سوی بندر عدن را گسترش داده است. بدنبال آغاز حملات هوائی عربستان سعودی به یمن، کشورهای عربی در شرم الشیخ مصر، با تشکیل یک ارتش چهل هزارنفری عربی موافقت کردند. همزمان دولت های ترکیه و پاکستان نیز حمایت خود از عربستان سعودی در جنگ با یمن را اعلام داشته اند. این حمایت ها حتی از سوی دولت مالزی و افغانستان نیز دیده می شود. به نظر می رسد که جهان سنی ، چه عرب و چه غیر عرب، به همنوائی فرصت طلبانه و بر پایه منافع خاص اقتصادی شان با عربستان روی آورده اند. دولت عربستان، حملات خود را با تلاش برای جلوگیری از پیشروی حوثی ها به عنوان پیشبرندگان سیاست منطقه ای جمهوری اسلامی توجیه می کند. حملاتی که حمایت آشکار بنیامین نتانیاهو را نیز به دنبال داشته است. استدلال های نتانیاهو مبنی بر این که جمهوری اسلامی بر چهار پایتخت عربی مسلط شده، همسوئی آشکار او را با سعودی ها نشان می دهد. گزارشات گوناگونی نیز از تبادل نظرهای پنهانی میان مقامات امنیتی و اطلاعاتی عربستان و اسرائیل منتشر شده است. به هر رو به نظر می رسد انتخاب زمان حملات عربستان سعودی به یمن، تصادفی نبوده و جدا از ملاحظات ناشی از پیشروی حوثی ها بسوی بندر عدن، نیم نگاهی هم به نزدیک شدن توافق هسته ای جمهوری اسلامی با قدرت های جهانی و بویژه آمریکا، داشته است. زیرا چرخش سیاست منطقه ای آمریکا، نه تنها خشم اسرائیل، که خشم عربستان سعودی و متحدانش را برانگیخته است.

سیاست منطقه ای جمهوری اسلامی، بهانه های لازم برای اقدامات و نگرانی عربستان و متحدانش را فراهم آورده است. جمهوری اسلامی که در تمامی عرصه های داخلی با شکست های مفتضحانه ای روبرو شده است، قصد دارد چهره خود را با سیاست منطقه ای فعال و تهاجمی سرخ نگه دارد. جمهوری اسلامی در تحمیل فرهنگ واپسگرا و تاریک اندیشانه اش به مردم ایران با شکست خفت بار روبرو شده است. این را بخصوص در چهارشنبه سوری، مراسم عید و سیزده بدر بخوبی می توانیم ببینیم. حتی تاکیدات رهبران رژیم و روضه خوانان جیره خوار بر «ایام فاطمیه» نیز مردم را از جشن و سرور نوروزی باز نداشته است . شورش زنان و جوانان علیه فرهنگ «بایدها و نبایدها»، آنچنان آشکار شده که داد تاریک اندیشان حجره نشین و چماقداران مزدبگیر بیت رهبری را نیز درآورده است.

اما جدا از شکست فرهنگی در برابر مردم ایران که مهر باطلی بر «انقلاب فرهنگی» حکومت زده است، جمهور اسلامی اساسآ در سه عرصه شکست بسیار روشنی خورده است:

اول ؛ سیاست استکبار ستیزی و آمریکا ستیزی رژیم اسلامی اساسآ شکست خورده است، اما حاکمیت اسلامی توان و شهامت پذیرش این شکست را ندارد. در حال حاضر رژیم اسلامی در پاره ای از تحولات منطقه ای با آمریکا همکاری می کند، اما برای ساکت نگهداشتن هواداران سازماندهی شده اش، به سوی ماکت ناوگان آمریکائی شلیک می کند.

دوم ؛ جمهوری اسلامی در بدست گرفتن رهبری جهان اسلام شکست سختی خورده و حداکثر، نقش رهبری جهان شیعه را بدست آورده که تنها یک دهم جمعیت جهان اسلام تشکیل می دهند. رهبر جمهوری اسلامی که سیاست منطقه ای خود را بر «بیداری اسلامی» استوار کرده بود و با سازمان دادن کنفرانس های «هولوکاست» و شعارهای یهودستیزانه و استکبار ستیزانه ، قصد داشت در میان توده های عرب و مسلمان جاپائی محکم دست و پا کند، اکنون به پرچمدار دفاع از شاخه های گوناگون شیعیان منطقه تبدیل شده است. حتی شاخه هائی از مذهب شیعه که در درون کشور مورد تعقیب و اذیت و آزار قرار می گیرند. این سیاست که توسط سپاه قدس، شاخه برون مرزی سپاه پاسداران به رهبری قاسم سلیمانی به اجرا درآمده ، در عراق آنچنان فاجعه ای آفرید که توده های عرب سنی را به دامان تروریست های داعشی و بقایای حزب بعث به رهبری عزت ابراهیم الدوری انداخت و زمینه تسلط آنها برموصل و تکریت و بخش های بزرگی از عراق را تسریع کرد. همین سیاست فرقه گرایانه و تجاوزکارانه، که نه تنها در عراق بلکه در سوریه و یمن و لبنان نیز دنبال می شود، بهانه های لازم را به ارتجاع عرب تحت رهبری عربستان سعودی داده تا بر طبل جنگ بکوبند و به بسیج جهان اسلام سنی علیه ایران بپردازند.

سوم ـ در عرصۀ اقتصادی هم رژیم اسلامی شکست سنگینی خورده است و فروپاشی اقتصاد کشور از نتایج «اقتصاد مقاومتی» رهبر رژیم است که به معنای واقعی کلمه یک فاجعه تمام عیار می باشد. شکست جمهوری اسلامی در عرصۀ اقتصادی آنچنان آشکار شده که رهبر رژیم را مجبور به «نرمش قهرمانه» ، نشستن پای میز مذاکره با «شیطان بزرگ» و تلاش بر خوراندن «حلوای هسته ای» به بازی خوردگان «کیک زرد» در «جشن های هسته ای» کرده است. روشن است که شکست سیاست ماجراجویانۀ تکیه بر انرژی هسته ای که صدها میلیارد دلار هزینه ساخت و نگهداری تجیهزات آن شده و اقتصاد ناتوان ایران را نیز مجبور ساخته تا صدها میلیارد دلار جریمه به اصطلاح «ورق پاره های» شورای امنیت سازمان ملل را بپردازد، رهبری رژیم را در وضعیت بشدت خطرناکی قرار داده است. اجبار حاکمیت اسلامی برای پذیرش سازش در مذاکرات هسته ای و تلاش برای لغو تحریم ها که گلوی اقتصاد ایران را در چنگال خود گرفته ؛ نمی توانست با ماجراجوئی ها داخلی یا خارجی همراه نباشد. برای توجیه سازش هسته ای و راضی نگهداشتن جیره خواران نهادهای سرکوب و چماقداران پروار شده که مدام حول شعار «انرژی هسته ای حق مسلم ماست» بسیج می شدند و حالا حسین شریعتمداری رئیس تک تیراندازان بیت رهبری در ارزیابی خود از توافق هسته ای می گوید: «در یک کلمه باید گفت که اسب زین شده را داده‌ایم و افسار پاره تحویل گرفته‌ایم»، باید چشمه هائی از پیشروی را نشان می دادند. شکست های راهبردی جمهوری اسلامی در استکبارستیزی و آمریکا ستیزی؛ در بدست گرفتن رهبری جهان اسلام و در هدایت اقتصاد کشور، نمی تواند بازخوردهای لازم در میان مردم را نداشته باشد. از این روست که سران رژیم و بویژه سکانداران اصلی قدرت، نسبت به واکنش مردم بشدت نگران هستند و همزمان برای تدارک واکنش های سرکوبگرانه در برابر هر اقدام مردمی، به تجهیز روحی، روانی و تدارکاتی نیروهای وابسته به خود می پردازند. نشان دادن جلوه هائی از پیشروی در سیاست های تجاوزکارانه منطقه ای، درست با این هدف صورت می گیرد. این پیشروی ها با ماجراجوئی های منطقه ای همراه شده است. برجسته کردن نقش قاسم سلیمانی در عراق و همچنین وانمود کردن نزدیکی حوثی ها به جمهوری اسلامی و راه اندازی خط پرواز مستقیم با صنعا، سیاست هائی است که هر چند می تواند هواداران رژیم را آرام و راضی نگهدارد، اما هم زمان بهانه های لازم را به دشمنان ایران و جمهوری اسلامی می دهد. از یاد نبریم که تاکید پاره ای از سرسپردگان بیت رهبری به عمق استراتژیک جمهوری اسلامی و همصدائی با بنیامین نتانیاهو در تسلط جمهوری اسلامی بر چهار پایتخت خاورمیانه، بیان شکست خفت بار داعیه رهبری جهان اسلام است.

 

روشن است که سیاست های منطقه ای جمهوری اسلامی، که زمینه ساز بسیج همسایگان علیه ایران نیز می شود، یک اشتباه فاجعه بار و یک ماجراجوئی بسیار خطرناک راهبردی و دخالت آشکار در امور داخلی و سرکوب مردم دیگر کشورها است. شاید آن سیاست مداران نزدیک بینی که از عمق استراتژیک منافع ملی ایران سخن می گویند، نمی دانند که خاورمیانه بر چه بشکۀ باروتی نشسته است. همین اشتباه راهبردی را بخشی از اپوزیسیون ناسیونالییست و پان ایرانیست هم مرتکب می شود که حضور جمهوری اسلامی در عراق، سوریه، لبنان و احتمالآ یمن را به فال نیک می گیرد و آن را نشانۀ قدرت منطقه ای ایران قلمداد می کند. آن لیبرال ناسیونالیست هائی که بر بادکنگ «سردار عارف» می دمند، نمی خواهند دریابند که قدرت و نفوذ ایران در منطقه، نمی تواند یک قدرت نظامی و امنیتی باشد. این قدرت و نفوذ می توانست از طریق همگرائی های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایجاد گردد. اگر رشد اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی در کشور آنچنان می بود که جاذبه ای برای ملت های همسایه می داشت، می توانستیم از عمق استراتژیک سخن بگوئیم. وقتی وضعیت زندگی در بلوچستان ایران آنچنان فاجعه بار است که حاکمیت برای جلوگیری از رفت و آمدها و اقتصاد خردپای مرزی، دیوار چند صد کیلومتری با سیم های خاردار و گاه برق فشار قوی بر پا می کند، نمی توان از عمق استراتژیک سخن گفت. وقتی که این کردهای ایران هستند که از سیستم حکومتی خودمختار و مردمی انقلاب روژاوا حمایت می کنند و گروه گروه به صفوف مدافعان کوبانی می پیوندند، نشان می دهد که جذابیت ها از کجا ناشی می شود. در عوض سیاست امنیتی جمهوری اسلامی در کردستان بر آتش زدن و نابودی جنگل ها استوار است تا امکان مخفی شدن گریلاها و پیشمرگان را از میان بردارد. از این رو باید تاکید کرد که تمامی آنهائی که قدرت نظامی ایران را زمینه ساز عمق استراتژیک منطقه ای آن می دانند، نمی خواهند بفهمند که وقتی حاکمیتی در برابر مردم خودش ایستاده باشد، هر قدر هم که قدرت نظامی چشمگیری داشته باشد، نمی تواند از عمق استراتژیک سخن بگوید. سرنوشت حکومت محمد رضا شاه پهلوی ، زمانی که قدرت افسانه ای ارتش، گارد جاویدان و ساواکش، زیر پای مردم ایران، همچون ساختمان های مقوائی در هم پیچیده می شد، باید به قدر کافی آموزنده باشد.

 

از سوی دیگر، دشمنی با جمهوری اسلامی ، برخی از نیروهای برانداز را بر آن داشته است تا حاضر باشند، شکل گیری ائتلاف های منطقه ای علیه ایران را ، فرصتی برای تضعیف جمهوری اسلامی دانسته و با آن همسوئی نشان دهند. بخشی از اپوزیسیون ایرانی نمک گیر شدۀ دلارهای نفتی عربستان سعودی به حمایت از سیاست های منطقه ای شیوخ عرب و ائتلاف اسلامی سنی علیه جمهوری اسلامی ایران روی آورده اند. حمایت سازمان مجاهدین از حملات هوائی به یمن، نشان آشکار سیاست سرسپردگی یک سازمان اپوزیسیون از قدرت های منطقه ای است. رهبری سازمان که زمانی، نیروهای تحت امرش را به همکاری با نیروهای ارتش عراق علیه ایران وامی داشت و یا آنها را برای سرکوب انتفاضه مردم کرد، به کرکوک گسیل می داشت، اکنون تلاش دارد به نیروی ضربت عربستان یا نئوکان های آمریکا تبدیل شود. از سوی دیگر بخشی از روشنفکران «پروژه بگیر» نهادها و بنیادهای «حقوق بشری» وابسته به نئوکان ها و وزارت خارجه کانادا، اسرائیل، هلند و.. نیز در شبکه های اجتماعی فعال شده و به نام دفاع از حقوق بشر، از سیاست های بنیامین نتانیاهو و شیوخ عرب در مقابله با جمهوری اسلامی دفاع می کنند. اما آنها از یاد می برند که اگر، آتش جنگ های منطقه ای، فرقه ای و مذهبی شعله ورتر شوند، دیگر از ایران چیزی باقی نخواهد ماند. حضور پاکستان و ترکیه در این ائتلاف، می تواند زنگ خطری برای موجودیت کشور ایران باشد.

 

دخالت عربستان در یمن، تجاوز آشکار به حق حاکمیت یک کشور مستقل است که از زمان آغاز بهار عربی در تلاطم است. دخالت کشورها و قدرت های منطقه ای در تحولات یمن، مانع از حل مشکلات این کشور شده است. دخالت های خارجی در منطقه ما، همواره فاجعه آفریده است. نتایج دخالت های «بشردوستانه» آمریکا و متحدانش در عراق ؛ سوریه، افغانستان و لیبی، را شاهد هستیم. ظهور و رشد داعش در عراق و سوریه بدون حمایت عربستان و ترکیه و سیاست های ماجراجویانه و تجاوزکارانۀ جمهوری اسلامی در عراق و سوریه، قابل تصور نبود. امروز همین دخالت ها، می تواند یمن را به لیبی دیگری تبدیل کند. از دیدگاه منافع کارگران و زحمتکشان و اکثریت لگدمال شدۀ این کشورها، دخالت های نیروهای خارجی فاجعه بار بوده و هست. برای ایجاد آرامش در منطقه و برای گسترش همبستگی های ملی و منطقه ای، باید با هر نوع دخالت خارجی مخالفت کرد. بمباران های عربستان سعودی دریمن، نقض آشکار حق حاکمیت این کشور است، همانگونه که حضور نیروهای سپاه قدس در سوریه و عراق یک ماجراجوئی خطرناک و فاجعه آمیز و یک تجاوز آشکار به حق حاکمیت دیگر کشوها است. واقعیت این است که گسترش جنگ های فرقه ای ـ مذهبی و به حرکت درآمدن چرخۀ خون آلود شیعه کشی و سنی کشی، زمینه برای قتل عام دگراندیشان، بهائیان، مسیحیان، دراویش و کمونیست ها را بیش از پیش آماده می سازد. آنچه وضعیت کنونی خاورمیانه را چنین فاجعه بار ساخته، شکست نیروهای مترقی و چپ و ضعف حضور آنها در تحولات منطقه ای است. اگر به تجربه حضور چپ در آمریکای لاتین توجه کنیم و حتی اگر به تجربه حضور قدرتمند جریانات مترقی ملی در کردستان سوریه و کردستان ترکیه نگاهی بیاندازیم، در می یابیم که چقدر این حضور می تواند برای فرونشاندن آتش تنش های فرقه ای و مذهبی مؤثر باشد. از این رو برای جلوگیری از یک فاجعه بزرگ در خاورمیانه، چپ های هر کشور این منطقه باید بر همگرائی های بیشتر و پیوند نزدیک تر با توده های کار و زحمت تاکید کنند و با نقد جسورانه علل شکست چپ در این منطقه، که بر بستر عقب نشینی جهانی چپ، معنا و مفهوم می یابد، راه برون رفت از بحران کنونی را یافته و به عنوان نیروئی با حضور قدرتمند توده ای گسترده وارد عمل شوند. بدون حضور فعال و تاثیرگذار چپ در مقیاس توده ای، جوامع ما روی آرامش بخود نخواهند گرفت و گسترش شعله های آتش جنگ های فرقه ای ـ مذهبی آینده این منطقه را تیره و تارتر خواهند ساخت.

جمعه ۱۴ فروردين ۱۳۹۴ برابر با ۰۳ آوريل ۲۰۱۵

 

سیر صعودی تعطیلی کارخانه‌ها و تهی‌تر شدن سفره کارگران

 

 

سیر صعودی تعطیلی کارخانه‌ها و تهی‌تر شدن سفره کارگران

کمیسیون صنایع مجلس: «50درصد کارخانه‌ها تعطیل شده‌اند»

شهنازنیکوروان

 

وضعیت اقتصادی و اجتماعی ایران به سمتی می‌رود که یک فروپاشیدگی اقتصادی در آن مشهود است. از زمان شروع جنگ ایران و عراق اقتصاد ایران بیشتر گرایش به سنت اقتصاد بازاری یا واسطه گری داشته است، این دلال منشی که ساده ترین نوع فعالیت اقتصادی است تمامی ابعاد اقتصاد جامعه را در برگرفته است و بر همین اساس است که امثال بابک زنجانی و گروه پدیده شاندیز در مدت کوتاهی می‌توانند به چنین ثروتی دسترسی پیدا کنند. گزارش زیر نشان می‌دهد که اقتصاد تولیدی ما چگونه در دو دهه گذشته هر روز ضعیف‌تر شده است و نفس‌های آخر خودش را می‌کشد و نیاز به یک جراحی عمیق دارد.

سیاست‌های بانک جهانی پول مشوق و حامی چنین اقتصادی بوده است. گزارش‌ها و آمارهای نهادهایی مانند صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی حتی در متد سرمایه‌داری و مستقلانه نیست و در بسیاری از موارد رونوشتی از گزارش‌های اداره آمار ایران است و می‌خواهد نشان دهد وضعیت اقتصاد ایران بد نیست زیرا نقدینگی زیادی وجود دارد اما اسناد آماری موجود در ایران با کمی دقت نشان می‌دهند که کپی پشت کپی هر سال قبل با تنها تغییر آمار و ارقام اقتصادی بدون پشتوانه علمی بررسی و آماری است. پیاده شدن هدفمند کردن یارانه بنا به ادعادی دست اندرکاران حکومت در دل تحریم‌های اقصادی و وارد نشدن مواد اولیه به کارخانجات ضربه سنگینی وارد کرد در حالی که افزایش قیمت هرینه‌های انرژی گسترش واردات بی رویه و ارزان قیمت کالاهای بنجل روسی، چینی و هندی به جای سرمایه گذاری در تولید و تولید شغل برای میلیونها جوان که سالانه با هزینه هنگفت دانشگاههای خصوصی ودولتی به امید یافتن کار فارغ التحصیل می‌شوند کار را بجایی رسانده که ما هر روز شاهد بدتر شدن اقتصاد هستیم. متاسفانه اقتصاد ضربه سنگینی خورده است و در نبود متخصصان واقعی و خروج سالانه بیش از 150 هزار نیروی متخصص از کشور دردی است بس گران.

این نوشته سعی بر این دارد که گوشه‌ای از این واقعیت را نشان دهد. بحث بر سر هدفمند کردن یارانه‌ها در جایی که دهها میلیون نفر در نبود شغل ونداشتن درآمد به این کمک وابسته شده اند کاری است نه چند ساده ولی همانطوری که در دوران‌هاشمی نمی‌توانستند و شجاعت پیاده کردن این طرح را نداشتند، پیدا کردن راه‌حل برای این کمک‌ها شجاعت بیشتری می‌طلبید. اما توجه به یک نکته ضروری است آن جایی که دولت می‌گوید 4.5 میلیون ایرانی در خارج از کشور این کمک‌ها را دریافت می‌کنند، را نمی‌شود پذیرفت زیرا تا به امروز یک گزارش علمی و مستند وجود ندارد که چه تعداد ایرانی از دهه شصت به این سو ایران را ترک کرده‌اند و باید این اظهارات را حمل بر بازی‌های سیاسی میان رقبای درون حکومت گذاشت. همانطوری که شاید میلیون‌ها ایرانی در داخل نیز این کمک را دریافت نکنند ولی واقعیت این است که در نبود درآمد کار همین کمک ناچیز شاید بخش مهمی از زندگی میلیون‌ها انسان را تامین کند.

گزارش منتشره شده‌ی بانک جهانی از وضعیت اقتصاد ایران در سال 2013 و 2014 قابل توجه می‌باشد.پرداختن به شرایط اسفبار حاکم بر اقتصاد خانوارهای کارگری و مزدبگیر با توجه به این گزارش زوایای مختلفی از ابهامات و چرایی وضعیت هولناک زندگی مردم در ایران را روشن می‌کند.

بانک جهانی در حالی که اعلام می‌کند: ایران دومین اقتصاد بزرگ درمنطقه شرق میانه (خاورمیانه ) و شمال آفریقا پس از عربستان سعودی است، تولید ناخالص داخلی (GDP) 366 میلیارد دلار در 2013-14 تخمین زده می‌شود. ایران همچنین پس از مصر از نظر جمعیت دومین کشور منطقه، با حدود 77300000نفر در سال 2013 است. اقتصاد ایران شامل یک بخش بزرگ هیدروکربن (نفت وگاز)، بخش‌های کوچک کشاورزی و خدمات است و حضور دولت در تولید و خدمات مالی قابل توجه ومشخص می‌شود. ایران در ذخایر گاز طبیعی در رتبه دوم در جهان و رتبه چهارم در ذخایر نفت خام است. تولید ناخالص داخلی و درآمد دولت هنوز هم تا حد زیادی به درآمدهای نفتی بستگی دارد و بنابراین اساسا بی ثبات می‌باشد.

این گزارش همچنین اشاره به کاهش تحریم‌ها به دنبال توافق ایران با گروه 1+5 دارد که منجر به افزایش صادرات و قدرت خرید مصرف‌کنندگان (مردم) خواهد شد وهمچنین افزایش نرخ بیکاری که سالیانه 750 هزار جوان به لشکر بیکاران افزوده می‌شود.

البته باید توجه کنیم که بخشی از اطلاعات گزارش بانک جهانی منتج از گزارش‌های دولت ایران است و استناد به آنها صرفا جهت مقایسه می‌باشد ولی با توجه به همین گزارش می‌بینیم که به رغم درآمد ومنابع انرژی موجود در ایران وضعیت اقتصادی جامعه در شرایط بسیار هولناکی قراردارد که هر روز بیشتر گلوی اقشارکم درآمد و مزدبگیر را می‌فشارد.

اقتصاد تولیدی و صنعتی ایران هر روز بیشتر از گذشته سیر نزولی پیدا کرده و به سمت اقتصاد دلالی و مالی حرکت می‌کند، اقتصادی که تنها به منافع بازار اهمیت می‌دهد و معیشت مردم و آینده اقتصاد کشور در آن از هیچ جایگاهی برخوردار نیست. این سیر رو به افزایش هر روزه منجر به تعطیلی کارخانه‌ها و بیکاری روزافزون کارگران می‌شود.

بحث پیرامون دلایل تعطیلی کارخانه‌ها و اقتصاد طفیلی‌گری حاکم بر ایران نیازمند بررسی عوامل متعددی است از جمله میلیتاریزه شدن اقتصاد کشور، واردات بی‌رویه و عدم حمایت از صنایع داخلی،فرسودگی سیستم تولید کشور به علت کمبود منابع مالی و خصوصی‌سازی و حیف ‌ومیل منابع مالی حاصل از خصوصی سازی و فساد گسترده اداری و..

کمال الدین پیرموذن، عضو کمیسیون صنایع مجلس سال گذشته اعلام می‌کند: 50 درصد کارخانه‌ها تعطیل شده‌اند. و 50 درصد دیگر نیز بر اساس ادعای دولت نیمه فعال یا زیان ده می‌باشند. معاون وزیر صنعت در مصاحبه با ایسنا می‌گوید:

۱۴ هزار کارخانه در ایران تعطیل شده است. به گزارش ایسنا، وی توضیح داد که کار این تعداد واحد صنعتی طی ۱۵ سال اخیر متوقف شده‌است که اکثر آنها بین سال‌های ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۲ اتفاق افتاده است.

معاون وزیر صنعت ایران در همین روز در گفت‌وگو با خبرآن‌لاین نیز در این مورد توضیح داده و افزود: «همچنین ۲۲ هزار واحد صنعتی با ظرفیت کمتر از ۵۰ درصد کار می‌کنند. ۲۴ هزار واحد صنعتی هم با ظرفیت ۵۰ تا ۷۰ درصد به کارشان ادامه می‌دهند.

معاون وزیر صنعت همچنین به تملک واحدهای صنعتی توسط بانک‌ها نیز اشاره کرده و گفت: «در مجموع ۸۱ هزار واحد صنعتی در شهرک‌های صنعتی فعالیت می‌کنند. از این مجموع ۱۰۰ واحد صنعتی به دلیل مشکلاتی مانند عدم پرداخت بدهی‌ها توسط بانک‌ها تملیک شده‌اند. همچنین ۷۰ درصد از واحدهای صنعتی که ورشکسته یا متوقف شده‌اند در سال‌های بین ۸۴ تا ۹۲ به این وضعیت رسیده‌اند.

او بیان داشت: «تحقیقات ما نشان می‌دهد ۷۰ درصد مشکل توقف فعالیت کارخانه‌ها به تامین نقدینگی مربوط است. همچنین بخشی از این صنایع نیز به دلیل مشکل بازار فروش و اختلاف با شرکا تعطیل شده‌اند.

خبرگزاری مهر در گزارش استانی خود به وضعیت صنعت استان‌ها اشاره کرده و می‌نویسد:

مشکلات متعدد در حوزه صنعت و تولید کشور موجب رکود و تعطیلی بسیاری از واحدهای صنعتی و کارخانجات شده است تا قطب صنعت ایران سقوط کند و بسیاری از استانها شاهد رکود و تعطیلی در بخش تولید باشند، موضوعی که موجب عقیم شدن فرصت‌های اشتغالزا در بحبوحه بحران بیکاری در کشور شده است.

معاون وزیر صنعت: از ۸۵۰ شهرک صنعتی متعلق به بانک‌ها، ۷۲۰ مورد آن تعطیل است. سیدابریشمی در گفتگو با «نسیم» افزود: بانک‌ها چرخه صنعتی شهرک‌های صنعتی را متوقف کرده‌اند.

از طرفی بررسی گزارش سازمان آمار در رابطه با کارگاه‌ها و صنعت کشور بسیار تکان دهنده است گرچه باز هم تاکید می‌شود که این آمار پایه و اساس علمی ندارد و باید اوضاع خیلی خراب‌تر از این باشد اما حتی این آمارها نیز اشاره به بحرانی که روز به روز زندگی کارگران و حقوق بگیران را به ورطه هولناک فقر و گرسنکی می‌کشاند دارد.

نتايج طرح آمارگيري از كارگاه‌هاي صنعتي با پرسنل50 نفر و بيش تر سال 1391 نشان مي‌دهـد كـه در سـال 1390 تعـداد 4481 كارگاه صنعتي با تعداد 50 نفر پرسنل و بيشتر در كشور به فعاليت صنعتي اشتغال داشته‌اند كه نسبت بـه سـال قبـل 4/2 درصد كاهش نشان مي دهد.

بررسي تعداد كارگاه‌هاي صنعتي 50 نفر كاركن و بيشتر در استان‌هاي مختلف كشور مبين اين مطلـب اسـت كـه در سال 1390 از كل اين كارگاه‌ها 77/18 درصد در استان تهران 23/12 درصد در استان اصـفهان 29/7 درصـد در اسـتان خراسان رضوي و بقيه كارگاه‌هاي صنعتي50 نفر شاغل و بيشتر در ساير استان‌هاي كشـور بـه فعاليـت صـنعتي اشـتغال داشته‌اند.

براساس نتايج اين طرح، در سال 1390 تعداد شاغلان كارگاه‌هاي صنعتي50 نفر شاغل و بـيشتـر كشـور 1007744 نفـر بوده است.

اين بررسي در استان‌هاي مختلف گوياي اين واقعيت است كه از كل تعداد شاغلان كارگاه‌هاي صنعتي با 50 نفر شاغل و بيشتر كشور 23/44 درصد در استان تهران ،12/26 درصد در استان اصفهان 82/6 درصد در استان خوزسـتان، و تعـداد شاغلان كارگاه‌هاي صنعتي با 50 نفر شاغل و بيشتر كشور در ساير استان‌ها اشتغال داشته‌اند و استان‌های کهگیلویه و بویر احمد به 8 کارگاه، ایلام و سیستان و بلوچستان با 9 کارگاه، کردستان و لرستان و بوشهر و…. با توجه به تراکم جمعیت از پایین‌ترین تعداد کارگاه‌های صنعتی برخوردار می‌باشند و این بررسی به خوبی نشان می‌دهد که برنامه‌ریزی‌های اقتصادی استان‌ها با اهداف سیاسی می‌باشد تفاوت وضعیت اشتغال و جلوگیری ازصنعتی شدن استان‌ها با عدم ایجاد طرح‌های تولیدی و صنعتی و عدم تامین منابع مالی به خوبی سیاست‌های تبعیض‌آمیز حکومت را آشکار می‌کند.

اما در این میان لازم است اشاره‌ای به وعده‌های انتخاباتی دولت‌ها در هر دوره و به خصوص دولت یازدهم داشته باشیم. (گرچه خوشبختانه تشکل‌های مستقل کارگری در تمامی سال‌ها شرکت در انتخابات مجلس و ریاست جمهوری را توهم به تغییر ارزیابی کرده اند. درحالی که شرکت در انتخابات ازنظر رفرمیست‌ها مثبت ارزیابی می‌شود.) وعده‌های انتخاباتی مانند نوشته‌ای بر روی یخ می‌مانند و معمولا بعد از انتخابات شکست برنامه یا به دولت قبل یا به عوامل خارجی نسبت داده می‌شود. یکی از وعده‌های انتخاباتی دولت یازدهم دربخش اقتصادی این است:« همین کارخانه‌های موجود در کشور اگربه جای 20 درصد توان با 60 درصد توان کار کنند، بخش عظیمی از مشکلات اشتغال‌زایی در کشور برطرف می‌شود.» در بند دیگری ادعا می‌کند:« در ماه‌های ابتدای آغاز به کار دولت «تدبیر و امید» موانع از سر راه تولید برداشته می‌شود.»

حدود دوسال از عمر دولت جدید (دولت یازدهم)می گذرد اما نه تنها به هیچ کدام از وعده‌هایش در رابطه با کارگران ومزدبگیران عمل نکرده بلکه هر روز شاهد بیکاری، قراردادهای ضدکارگری،تعطیلی کارخانه‌ها، حقوق‌های معوقه طولانی‌ مدت کارگران،اعتصاب، اخراج، دستگیری و زندانی کردن نمایندگان وفعالین کارگری هستیم. زمانی که در میزگردهای انتخاباتی ادعا می‌کردند ما حق تشکل را به رسمیت می‌شناسیم تنها گروه‌هایی خوشحال می‌شدند که از بخشی از این خوان نعمت استفاده می‌کردند. چرا که براساس آمار تنها سایت ایلنا و سایت‌های تشکل‌های مستقل کارگری در یکسال گذشته تنها بیش از 53 نفر دستگیر و صدها نفر به دادگاه احضار و صدها کارگر در مراکزی مانند ذوب آهن اردبیل، معدن کوشک، کشتارگاه مرغ زربال، واگن پارس، معدن طلای آق‌دره، شرکت یک و یک، نورد پروفیل ساوه در رابطه با فعالیت‌های مبارزاتی برای حقوق کارگران اخراج شده‌اند.

اگر نگاهی به آمار کشته شدن کارگران در حوداث در محیط کار مانند معدن مهیار، کارگران ساختمان سازی اصفهان و عسلویه و سایر محیط‌های کار بیندازیم شاهد اعتراضات کارگران به این شرایط سختی که باعث کشتن شدن همکارانشان در محیط کار می‌شود خواهیم بود.

روحانی در زمان انتخابات برای گرم کردن تنور انتخابات به مطرح کردن مشکلات اقتصادی مردم پرداخت به گونه‌ای که گویا هم در جریان تمام مشکلات و مسائل بغرنج جامعه و مردم هست و هم کلید حل اش را در دست دارد. درحالی که به خوبی می‌بینیم برخلاف وعده‌های انتخاباتی هیچگونه برنامه یا اقدامی به طور عملی در جهت رفع مشکلات و یا منافع مردم صورت نگرفته است با نگاهی تنها به بخش اقتصادی برنامه‌های ارائه شده دولت یازدهم به مجلس می‌توان آنها را بعد از دوسال با شرایط سخت حاکم بر زندگی مردم مقایسه کرد تا ببینیم که اینها شعارهایی بیش برای جامعه بحران زده ایران نبود.

بدنیست گذری بر خصوصی سازی و بستن کارخانه‌ها داشته باشیم تا نشان دهیم که چرا که همتی در جهت بوجود آوردن کارخانه و کار نیست. تا زمانیکه سالانه بیش از صدهزار طلبه با تمام مزایا وارد بازار کار تدریس می‌شوند و همچنین برای زنان هم فعالیت طلبگی به عنوان شغل محسوب شده و بیش از ده هزار نفر در سال در حال افزایش است. نمی‌توان امیدی به تولید صنعتی در کشور داشته باشیم.

نگاهی به اخبار منتشر شده در داخل کشور که به بیش از 170 مورد اعتصاب و اعتراض کارگری طی سال گذشته به خوبی بیانگر وضعیت نابسامان کارگران و مزدبگیران است. (اعتراض کارگری عدم پرداخت حقوق، 70 مورد در رابطه با افزایش حذاقل دستمزد، 50 مورد در رابطه با دائمی شدن شغل و 20 مورد خصوصی‌سازی و بستن کارخانه می‌شود.) اگر بعضی از محیط‌های کارگری را که گاه ده‌ها روز در زمان‌های متفاوت اعتراض کارگری داشته‌اند به آن اضافه کنیم خواهیم دید که به نسبت جمعیت شاید ایران یکی از ده کشوری باشد که اعتراضات کارگری بسیار بالایی داشته است و از لحاظ حقوق کارگری بسیار در شرایط نامناسبی قرار دارد.

در تمامی بخش‌های کارگری از کارگران بخش عمومی، پتروشیمی – نفت، کارگران شهردار‌ی‌ها، معادن، ماشین سازی، پوشاک تا بازنشستگان با مشکل روبرو بوده‌اند.

اما می‌بینیم در ده سال گذشته با رشد سیصد درصدی نفت و درآمد آن چیزی نصیب زحمتکشان نشده است. در دوران ریاست جمهوری رفسنجانی نفت را بشکه‌ای 17 دلار فروخته‌ می‌شد. در دوران احمدی نژاد 110 دلار به فروش رفته است اما به قول مسئولین بعدی»کسی نمی‌داند که 578میلیارد دلارحاصل از فروش نفت در زمان دولت قبل کجا رفته است؟

لیست شرکت‌های فعال ایرانی در زمینه نفت، گاز و پتروشیمی نشان می‌دهد از مجموع بیش از 116 شرکت ثبت شده در لیست شرکت‌های فعال در زمینه نفت، گاز و پتروشیمی 34 شرکت آن متعلق به شرکت‌های نفتی جهان همانند شل، بی اچ پی، توتال و هلیبرتون آقای دیک چینی نیز فعالیت دارند.

اگر در دوران سازندگی فروش نفت 25.8 میلیارد بوده است در دوران احمدی‌نژاد 531 میلیارد بوده است و می‌بینیم که نرخ دلار 270 ریال کجا و36000 ریال در دوران روحانی کجا !

این درآمدها نه تنها در جهت رفاه وتوسعه مردم هزینه نشده بلکه برای حل معضل بیکاری کشور نیز هیچ کارخانه یا صنعتی ایجاد نشده است و همین کارخانه‌ها و صنایع موجود نیز به بهانه عدم سود دهی تعطیل شده است.

با وجود این درآمدها، برخلاف کشورهای نفت‌خیز که ارزش پول ملی قوی است ایران در جهت معکوس عمل کرده است و هر روز ارزش پول ایران کاهش می‌یابد زیرا پشتوانه اقتصادی ندارد. اگر از لحاظ جمعیت‌شناسی نیز بررسی کنیم باز هم مشخص می‌شودکه تنها یک عامل در این میان کار کرده است، آنهم دست‌های پنهانی و خودی نهادها و افرادی که بسیاری از منابع اقتصادی را بالا کشیده‌اند و بخش عمده‌ی این پول‌ها در خارج از کشور سرمایه گذاری شده است و یا سازمان سرمایه گذاری و کمک‌های اقتصادی که به وسیله‌ی جعفر شریف امامی در زمان شاه پایه‌گذاری شد، با تنها اضافه کردن یک حرف به نام شرکت اسلامی سرمایه‌گذاری، کمک‌های اقتصادی و فنی را ادامه می‌دهند. » سازمان سرمایه‌گذاری و کمک‌های اقتصادی و فنی ایران در تیرماه سال 1354 و به منظور هدایت و انجام مجموعه‌ای از وظایف که پیشتر توسط دستگاه‌های مختلف اجرائی به انجام می‌رسید، تاسیس گردید. مجموعه وظایف محوله به سازمان نوعا به امور بین‌المللی و روابط خارجی کشور مربوط می‌گردند. » » عملیات خصوصی سازی : شرکت ICD می‌تواند شرکتهای دولتی را که در حال خصوصی‌سازی هستند تأمین مالی نماید بشرط آنکه میزان سرمایه گذاری دولت در آن شرکت بیشتر از 49% نباشد. ICD همچنین به تأمین مالی پروژه اجرا شده از طریق موافقتنامه‌های ترجیحی یعنی به صورت ( BoT, BOOT, BOO) و تأمین مالی نوسازی شرکتهای خصوصی شده جهت افزایش رقابـت پذیری و بهره وری آنها می‌پردازد. ایران با دارا بودن 2674 سهم ( هر سهم به ارزش 10000 دلار) بعد از کشورهای عربستان سعودی (7624 سهم)، لیبی(4032 سهم)، کویت (3798 سهم) به عنوان چهارمین سهامدار عمده موسسه فوق محسوب می‌شود. مضافا در میان 5 موسسه عمومی عضو، شرکت سرمایه گذاری خارجی ایران با داشتن 4000 سهم رتبه اول و بانک‌های کشاورزی (300 سهم) و بانک ملی(200 سهم) بعد از صندوق سرمایه گذاری عمومی عربستان سعودی ( 3000 سهم) از نظر میزان مشارکت در سهام سرمایه موسسه فوق رتبه سوم و چهارم را دارا می‌باشند. در حال حاضر جناب آقای دکتر رضوی مدیرعامل شرکت سرمایه گذاری‌های خارجی ایران به عنوان نماینده کشورهای آسیایی عضوICD در جلسات هیات مدیره موسسه فوق شرکت می‌نمایند. »

در حالی که پدرام سلطانی نايب رئيس اتاق بازرگاني ايران در اسفند سال گذشته اعلام می‌کند:

«در حال حاضر از بين 31 هزار واحد صنعتي داخل شهرک‌هاي صنعتي کشور، 52 درصد تعطيل شده اند يا با ظرفيت پايين تر از 50 درصد مشغول فعاليتند. اين آمار نشان مي دهد که 14هزار واحد صنعتي در کشور تعطيل و نيمه تعطيل هستند و احياي آنها نياز به اختصاص تسهيلات از سوي دولت دارد؛ زيرا بزرگ‌ترين مشکل واحدهاي صنعتي هم اکنون کمبود شديد نقدينگي است. »

بحث هدفمندی یارانه‌ها داستانی طولانی دارد که بارها به آن پرداخته شده است وبه عنوان یکی از اهرام‌هایی که در جهت هرچه بیشتر لیبرالیزه کردن اقتصاد ایران مطرح شده است.

بر اساس گزارش‌های دولت » یارانه نقدی به حدود 76 میلیون ایرانی پرداخت شده است» بر اساس آمارهای ارائه شده توسط قشقاوی، معاون وزارت امور خارجه که آذرماه سال گذشته ارائه شد: » از ابتدای اجرای این قانون دولت در سال 89 به هر ایرانی رقم 2 میلیون و 230 هزار تومان سالانه یارانه نقدی پرداخت کرده است » یعنی در مدت چهار سال بیش از 152000 تریلیون تومان یارانه نقدی در مقابل اضافه کردن هزینه پول برق، بنزین، گاز و نان پرداخته کرده است.اما هنوز هیچ آماری از دریافتی‌های دولت از مردم بابت هزینه‌های پرداخت شده ارائه نشده است. اما هدفمندی یارانه‌ها به معنای چیست؟ طرح تحول اقتصادی با هدف ایجاد طرحهای عمرانی و فرهنگی اما می‌بینیم که فعالیتی در این زمینه حداقل به نفع زندگی مردم صورت نگرفته و بنابر آمار رسمی وزارت امور اقتصاد و دارایی، فاز اول این طرح با شکست روبرو شد و موجب ورود خانوارهای بیشتری به زیر خط فقر شد.

برای پرداختن به دلایل تعطیلی کارخانه‌ها مهم‌ترین بخشی که باید به آن پرداخت میلیتاریزه شدن اقتصاد ایران است که هر روز بیشتر رشد می‌کند،اقتصادی که به تولید و صنعتی شدن کشور هیچ اهمیتی نمی‌دهد و تنها در جهت توسعه قدرت نظامی خود می‌باشد این بخش از اقتصاد نه تنها مشکلات متعددی را بر سیستم اقتصادی کشور تحمیل می‌کند که عواقب آن بیشتر متوجه مردم کم درآمد می‌باشد، از زمان ریاست‌جمهوری سردار سازندگی‌ هاشمی رفسنجانی واگذاری بخش زیادی از پروژه‌های عمرانی و توسعه‌ای از جمله سدسازی‌ها به سپاه پاسداران واگذار شد و متعاقب این اقدام پایگاه‌های متعددی به منظور کنترل و اجرای پروژه‌های مختلف کوچک و بزرگ با بودجه‌های کلان واگذار تاسیس شد اما این نیروی نظامی نه تنها به این بخش از اقتصاد اکتفا نکرد که منابع نفت و گاز و معادن را نیز تماما در اختیار گرفت و هر روز نیز به سلطه خود می‌افزاید و با کمی بررسی وتعمق می‌بینیم که ایران جا پای پاکستان می‌گذارد و کشور به طرف هرج ومرجی می‌رود که تنها مردم باید تاوان آن را بپردازند. تعطیلی هر روزه کارخانه و سفره خالی مردم که طبق ادعای دولت اگر خط فقر را حتی 2 میلیون در نظر بگیریم بیش از 50 درصد مردم ایران فقیر می‌باشند و ناتوانی مردم در جوابگویی به نیازمندی‌های اولیه‌شان آنها را به سوی دره‌های هولناک ناشی از فقر مانند فحشا، اعتیاد، افسردگی و…و خرافه‌پرستی و فرقه‌های متعدد عرفانی سوق داده است.

محسن ایزدخواه، کارشناس اقتصادی مسائل تأمین اجتماعی و معاون پارلمانی سازمان تأمین اجتماعی دولت اصلاحات در گفت و گویی با خبرآنلاین به تحلیل خلاف واقع گویی‌های فراوان در فرآیند تصمیم‌سازی و اجرای پرو‍ژه هدفمندسازی یارانه‌ها پرداخته است. او موارد چندگانه‌ای را در رابطه با غیر واقعی بودن ادعای دولت در رابطه با هدفمندی یارانه را مطرح می‌کند.

ادعای غیرواقعی که مطرح شد، این بود که عنوان می‌کردند ما می‌خواهیم از طریق اجرای قانون هدفمند کردن یارانه‌ها به عدالت دست یابیم. تقریبا در اکثر کشورها تجربه شده است که شوک‌درمانی در قیمت‌ها تقریبا با عدالت تناقض دارد و مکانیزمی برای رسیدن به عدالت نیست، بلکه برای دستیابی به عدالت، فرصت‌های برابری را باید ایجاد کرد و نگاه کلان دولت در حوزه اقتصاد به طور کامل مشخص باشد و اصلا نگاه دولت تولیدمحور و به سمت اشتغال باشد. بر این اساس، شما می‌بینید که در حوزه عدالت هم توفیقی حاصل نشد؛ گرچه گاها ادعاهایی وجود دارد که ضریب جینی بهبود پیدا کرده، اما برآوردها نشان می‌دهد که در سال‌هایی که دولت قبل مدعی بود ضریب جینی به عنوان شاخص عدالت به سمت صفر حرکت کرده، ناشی از این بوده که گروه‌های متوسط قدرت خرید خود را از دست داده‌اند.

ادعای دیگری که در تبلیغات‌ شاهد بودیم، تبعیض به نفع فقرا بود. در واقع گفته می‌شد که با هدفمند کردن یارانه‌ها می‌خواهیم از جیب پردرآمدها بیرون بیاوریم و به کم‌درآمدها بدهیم. یا این‌که چرا باید پردرآمدها حق کم‌درآمدها را بخورند. شما اگر یک توجهی در حوزه حمل‌ونقل داشته باشید، ملاحظه می‌کنید که تقریبا 60 درصد فقرا خودروهایی دارند که پرمصرف‌ترین سوخت را دارند. شما به بعضی از استان‌ها که نگاه کنید، می‌بینید 60 درصد فقرا خودروهایی همچون پیکان، پراید و یا خودروهای فرسوده دارند، بنابراین، این گروه پرمصرف‌ترین سوخت را دارند. این در حالی است که اغنیا از خودروهایی برخوردارند که درست است گران‌قیمت است، اما مصرف پایینی دارند. پس از این منظر هم که نگاه می‌کنید، می‌بینید توفیقی حاصل نشده است.

از همه مهم‌تر، خود دولت بزرگ‌ترین مصرف‌کننده است. برآوردها نشان می‌دهد که افزایش قیمت حامل‌های انرژی باعث می‌شود که 60 درصد هزینه‌های دولت افزایش یابد. بنابراین از ابتدا مشخص بود که اجرای قانون هدفمند کردن یارانه‌ها نمی‌تواند موفق باشد. برای مثال، یکی از مکانیزم‌هایی که لازم بود در زمان شوک قیمتی در حامل‌های انرژی اتفاق بیفتد، این بود که حمل‌ونقل عمومی گسترش داده شود. اما چنین اتفاقی که منجر به بهبود حمل‌ونقل عمومی شود، تحقق پیدا نکرد.

دولت ادعا کرده بود که منافع حاصل از حذف سوبسیدها بابت پروژه‌های عمرانی و فرهنگی هزینه خواهد شد در حالی که می‌بینیم در این زمینه هیچ فعالیتی انجام نگرفته و از صندوق توسعه ملی طبق گفته مسئولان برداشت‌های متعددی نیز صورت گرفته است. در حالی که هیچ طرح عمرانی و زیربنایی در جهت رفاه حال مردم به سرانجام نرسیده است.

از طرفی نیز بخش وسیعی از جامعه کشاورزی ما از بین رفته و بسیاری از مردم بیکار وابسته به پول خیراتی شده‌اند. علاوه براین موارد، واردات بی رویه کالاهای بدون کیفیت و قاچاق کالا توسط افراد بانفوذ، باعث شده تا کارخانه‌های متعددی قادر به ادامه حیات نباشند،مانند قاچاق سیگار و کارخانه دخانیات که از کارخانه‌های بزرگ و سودآوردر ایران بود که اکنون نیز با مشکل عدم توانایی پرداخت حقوق کارگران و کارمندان مواجه است و همچنین صنایع نساجی که سال‌هاست ورشکسته شده‌اند. کارخانه‌ها نه تنها چرخ اقصادی کشور هستند بلکه اکثر خانوارهای کارگری و کارمندی نان خود را از کار در این کارخانه‌ها به دست می‌آورند، شرایط هر روز بیش از پیش برای مردم سخت‌تر می‌شود که این می‌تواند خطر شورش‌های اجتماعی عظیم و ناگهانی را رقم زند و به همین دلیل دولت با افزایش بودجه‌های امنیتی و دفاعی بیش از گذشته اقدام نموده در حالی که به خوبی می‌داند که نخواهد توانست با نیروی سرکوب ونظامی ماندگاری خود را تضمین کند، بخش دفاعی و امنیتی دولت یازدهم بخش عظیمی از بودجه کشور را هر ساله می‌بلعد. امسال نیز بدون توجه به نیازهای مردم بودجه سال 1394 فقط با افزایش تقریبا 4 درصد نسبت به سال 1393 مبلغ 294 میلیارد دلار اعلام شده است به راحتی می‌توان ادعا کرد که نه تنها جایی برای زندگی مردم در این بودجه تعیین نشده بلکه اقتصاد ریاضتی شدیدی را نیز به مردم تحمیل خواهد کرد. در حالی که بودجه نظامی (دفاعی) بیش از 33 درصد نسبت به سال قبل افزایش یافته و(تقریبا 65 درصد آن به سپاه پاسداران و سایر نیروهای نطامی مانند بسیج تخصیص یافته است) بودجه وزارت اطلاعات 40درصد افزایش یافته و اینها در کنار کاهش بودجه‌های رفاهی وآموزشی با توجه به نرخ تورم بالا به خوبی نمایانگر شرایط بسیار سختی است که بر مردم تحمیل می‌شود.

نتیجه گیری

متن سخنان روحانی هنگام ارئه بودجه سال 94 به مجلس چنین است » توجه ویژه به افزایش ظرفیت بخش خصوصی، ‌تقویت اعتبارات مرتبط با ساماندهی، توجه به توسعه مشارکت بخش غیردولتی در تأمین مالی، منظور کردن اعتبارات کافی برای خاتمه طرح‌هایی که دارای پیشرفت فیزیکی بالای ۸۰ درصد و امکان خاتمه آنها در سال ۹4 وجود دارد، تأمین اعتبار برای شروع طرح‌ها و پروژه‌های جدید، تأمین اعتبار لازم برای تجهیزات گمرکات، تقویت اعتبارات برای ایجاد زیربناهای معادن بزرگ، افزایش ظرفیت فازهای گاز پارس جنوبی و همچنین حوزه‌های مشترک نفتی غرب کارون، اضافه شدن ۷ هزار مگاوات به ظرفیت برق کشور با اجرای پروژه‌های بخش بخار نیروگاه‌های بخش سیکل ترکیبی، توسعه مسکن، اجرای طرح مسکن حمایتی و همچنین تکمیل شبکه حمل و نقل و احداث بیش از ۱۵۰۰ کیلومتر انواع راه، افزایش ظرفیت بنادر تجاری به ۲۱۰ میلیون تن در سال ۹۴، بهبود وضعیت نگهداری زیرساخت‌ها، اقدام عملیات ۳۱ بیمارستان با ظرفیت ۳۵۰۰ تن، تامین اعتبار لازم برای ۹ استادیوم ۱۵ هزار نفری و به بهره‌برداری رسیدن ۳۰۰ پروژه ورزشی، تجهیز ۶۰ دستگاه پرقدرت و متوسط تلویزیونی، تامین اعتبار لازم برای بازسازی و نوسازی حوزه‌های علمیه خواهران.»

بیهوده نیست که زاغفر اقتصادان اسلامی دانشگاه الزهرا هم صدایش درآمده و می‌نویسند » دولت یازدهم پا جای پای دولت دهم نگذارد. وی افزود: نظام اقتصادی ما هر روز در یک مسیر سراشیبی رو به نزول در حال حرکت است. تفکر ورشکسته‌ای متأسفانه حداقل ۲۵ سال است که اقتصاد کشور را رقم می‌زند کماکان ادامه دارد و تا اینجا اصلی‌ترین قربانی هم تولید است و مادامی که تولید صنعتی محوریت صنعت کشور را تشکیل ندهد این فرایندها فقط به بدتر شدن وضعیت اقتصادی کمک می‌کند.

چرا بحث اقتصاد تولیدی و صنعتی برای دولت‌ها مهم و مطرح نیست و ترویج اقتصاد طفیلی‌گری جایگزین اقتصاد سازندگی شده است. این را می‌توان در سودطلبی قشری از سرمایه‌داری بازار دانست که به واردات و سود تجاری خود می‌اندیشد و واردات بی‌رویه کالاهایی که در داخل تولید می‌شوند و عدم حمایت از تولیدات داخلی و عدم توجه به بازسازی ماشین‌آلات و تجهیزات و کارخانه‌ها نه تنها امکان تولید بهینه و بر اساس نیاز بازار را کاهش می‌دهد بلکه حفاظت و ایمنی کار را برای کارگران به سطح بسیار پایینی کاهش داده است.به عنوان نمونه صنایع فرسوده نساجی که علاوه بر فرسودگی ماشین‌آلات به واردات بی‌رویه منسوجات می‌توان اشاره کرد.

مرجعی که بیشترین نقش را در بی‌سروسامانی تولید و واردات بی‌رویه کالا به کشور داشته اتاق بازرگانی است که سال‌ها نقش بسیار مخربی داشته و هر روز با پیشبرد اهداف اقتصاد بازار ضربه سنگینی بر تولیدات کشور می‌زند نگاهی به وظایف تعریف شده این اتاق آشکار می‌کند که چرا به نقش پر رنگ این اتاق اشاره می‌شود. در بخش اختیارات و وظایف آن آمده: ايجاد ھماھنگی و ھمکاری بين بازرگانان و صاحبان صنايع و معادن و کشاورزی در اجرای قوانين مربوطه و مقررات جاری مملکتی. تشويق و ترغيب سرمايه گذاری داخلی در امور توليدی باالخص توليد کالاهای صادراتی که دارای مزيت نسبی باشند.» از طرفی نگاهی اجمالی به ترکیب و انتخابات داخلی اتاق به خوبی بیان می‌کند که چرا این اتاق به مرکز اشخاصی که در حوزه واردات فعال هستند تبدیل شده و چرا ورزشکاران و بازیگران و….و فرزندان مقامات از کاندیداها و حامیان این اتاق می‌باشند.

 

«امر اجتماعی کردن تولید و آینده ی توافقات ایرانی ـ آمریکایی»

 

ما باید توانایی نیروهای کارگری که هواخواه انقلاب اجتماعی هستند را در نظر بگیریم. اگر هزاران کارخانه و موسسه تولیدی و خدماتی وجود دارد باید هزاران تشکیلات و محفل و فرقه کارگری به وجود آید تا نیروی تشکیلاتی کارگران بتواند از این اوضاع فرمایشی تولید که هر روز نسبت به گذشته خود قوانین جهادی ـ ریاضتی سختگیرانه تری را نسخه پیچی می‌کند با صلابت و نفوذ نیروهای خود در جامعه گذر کند. وقتی توافق هسته ای از نظر رئیس ایالات متحده توافق تاریخی نام نهاده می‌شود نباید این تاریخی بودن را به نام سعادت و غرور ملی یا انسانی ایرانیان به طور عام تلقی کنیم. ابراهیم یزدی یکی از اولین لاس زن‌های جمهوری اسلامی با سینه‌ای چاک و با پوزبندی رنگین به دهها واژه‌ی خوشبینانه تمام ارکان نظام در ایران را با تمام ارکان نظام سرمایه در آمریکا یکی می‌کند و حرکت هر دو حاکمیت را در انجام مذاکرات مشابه هم می داند. جواد ظریف را آمریکادیده، زبان فهم و رسوم شناس آمریکایی و درس خوانده آمریکا می‌نامد که به راحتی راه حاکمیت ایران را در دل و ذهنیت حکومت آمریکایی باز می‌کند.

خوشبین باشید. قوچانی و موسی غنی‌نژاد تمام نفرت طبقاتی کارگران از سرمایه‌داران را نشأت گرفته از تبلیغات ماتریالیستی مارکسیست‌ها می‌دانند و تمام دلایل نرسیدن جامعه به فضای آرام و به دور از نفرت را در این تبلیغات می‌انگارند. چون ایشان به گفته‌ی خودشان شعور را مقدم بر هستی و ذهن را مقدم بر ماده می‌شناسند که با حتا با پافشاری بر ذهن حمق‌آمیزشان نمی‌توانند تا آن جا بروند که مشاهده کنند یونس عساکره بدون هیچ رهنمودی از هیچ سازمان، گروه یا کتاب مارکسیستی با اعتراضی خود را به آتش می‌کشد.

مهرنامه، قوچانی، غنی‌نژاد در آخرین صفحه مجله‌ خود آماری را منتشر کرده‌اند که فروش کتاب‌های علمی مارکسیستی در رتبه‌های نخستین انتشاراتی‌ها قرار دارد و با حسادت و نگرانی و بغض و بچه ننه بازی و ننه من غریبم گویی شکوه می‌کنند که چرا کتاب‌های جناب فون هایک سفاح، هوادار آنچنانی ندارد و این مسئله را به دلیل تقابل پندار و ایده‌ی هایک با ایده‌ی مارکسیست‌ها و تصویر جامعه آرمانی آن‌ها می‌شناسند و می‌سنجند اما کمونیسم (جامعه آینده انسان) نه یک مکتب و نه یک آرمان و نه یک عقیده بلکه جنبش است؛ جنبشی افراد حاضر و شرکت کننده و عناصر وجودی آن مسئله‌شان بر سر سرنگون ساختن وضع امور است. کمونیست‌ها کسانی در جهان واقعی‌اند نه در ذهن نه در عقیده یا آرمان خود. کمونیست یعنی به طور مستمر و بی وقفه پیرو حزب انقلاب کمونیستی بودن. پی کار و پی رونده در راه سامان، تشکیل، تقویت حزب انقلاب‌اند. این‌ها را که بگوی جنابان قوچانی، یزدی و… غنای عقلانی‌شان قد نمی‌دهدچرا که غنای عقلانی واقعی فرد کاملاً به روابط واقعی او وابسته است. روابط ایشان عیان هستند. وقتی می‌گویی مسئله کمونیسم بر سر تقسیم دیگری از کار نیست اینان گنگ و گیج نگاهت می‌کنند و درعین حال که پرگویی و زبان چرخانی می‌کنند به یاد شرکت و موسساتشان می‌افتند که با این اوصاف و از پس آن: دیگر چه کسی آبدارچی باشد؟ چه کسی جارو زند؟ چه کسی ظرفم را بشوید؟ چه کسی کهنه بچه‌ام را عوض کند؟ چه کسی ماشینم را بشوید؟ و چه کسی و چه کسی… .

ادا و اطوار در تمام معنا آن‌ها را از ریخت انداخته است. آن چنان شده‌اند که پازولینی می‌گوید:

«تعویض آرام آرام ترحم با منطق بی‎ترحم،

زندگی‌تان مانند یک قمارِ از آغاز باخته است

اما جنتلمنانه، سرفراز و خوش‌پوش

درون شما، از خودکاوی طفره می‌رود

این همان وجدان و شناختی است که در خدمت نظام و سرمایه است».

اینجاست که داغ کرده‌اند و در مجلات خود بارها و بارها کدها و گرای امنیتی در اختیار وزارت اطلاعات می‌گذارند تا مبارزان کارگری و دانشجویی کمونیست را سرکوب کنند. اینجا دیگر ایده و ذهن به کمکشان نمی‌آید. اینجا ماده مقدم بر ذهن می‌شود چراکه باید با خیابان بیایند و مبارزان و کمونیست‌ها را تحت تعقیب قرار دهند.

بی شک هم جواد ظریف آمریکایی‌ها را خوب می‌شناسد و به اندازه کافی آمریکایی‌ست و هم جان کری ایرانی‌ها را خوب می‌شناسد و به اندازه کافی ایرانی‌ست. این اصل دیپلماسی ابراهیم یزدی به خوبی رعایت شده است اما نه لازم و نه کافی توافق بین این دو ایرانی ـ آمریکایی به هیچ وجه به نفع تمام طبقات کشور آمریکا و کشور ایران نیست. مطمئناً دیشب در کاخ سعدآباد هیأت حاکمه ایران قر و قمبیل می‌داده‌اند و چراغانی کرده بودند اما خیلی پائین‌تر ساکنان عمق شهر تهران به فکر فردایند. شنبه 15 فروردین 94 که بسیاری با چند ماه حقوق معوقه و عیدی‌های نگرفته باید زیر تولید فرمایشی سال را آغاز کنند و چه آینده نگرانه و انسانی است که مبارزان و کمونیست‌ها برای ساختن اجتماع اشتراکی و امر اجتماعی کردن و عمومی کردن تولید به زیر ناملایمات و شداید قدم خم نکنند. طرفداران آن‌ها بسیارند فقط کافی‌ست بیرق سرخ باز به همان قاب دستمال چرکین زحمتکشان تبدیل شود تا دوباره آن را به اهتزار درآورند.

علی سالکی 14 فروردین 94

«نیش عقرب نه از ره کین است».

نظریات و مقالات زیادی در ارزشگذاری قرارداد لوزان بین جمهوری سرمایه داری اسلامی ایران و کشورهای امپریالیستی ۵+۱ صورت پذیرفته، نوشته شده است که هرکدام بخشی از مساله را بدرستی ویا نادرستی طرح ونتیجه گیری میکنند.

در مورد خود قرارداد باید گفت که جوجه را آخر پاییز میشمارند و باید طبق درخواست یکی از نمایندگان تهران که قدری واقع‌بینانه در مورد اقتصاد کشور ایران و «سه ابر اهرم» تاکنون موضع گیری داشته است، باید ابتدا مجلس آنرا قبول نماید!

آنهم امید وارم که مجلس مانند بیشتر مواقع باخواندن چند « وِ ر د » عربی با گفتن انشاالله خیر است انگشت پایش نگذارد! و نظریات افراد صاحب نظر و دست اندر کار این صنعت را بیش از همیشه اهمیت داده و قضاوت کند و خسارات وارده و منافع وارده از آنرا برای ایرانیان توضیح دهند»

اما ولی اما:

تا اینجا، این خود نشانی از قدرت خلقهای بیدار ایران دارد؛

که با تمام اعدامهای جنایتکارانه و احمقانه و باز هم تکرار میکنم احمقانه از افراد زندانی آنهم چند ساله زندانی سیاسی، فقط بخاطر چشم زهر گرفتن و نشاندادن قدرت؛

این خلقها اینچنین آگاه دستان دیگر اقلیتهای ایران بخصوص آذری ها خمین ای ها، قمی ها و دیگر اقلیتهایی که این چنین «نمایندگان غربال شده آنان» در راس قدرت ایستاده و دست بخون فرزندان آزاده ایران آغشته دارند، آری اینچنین آگاهانه میفشارند و روزبروز همبستگی تنگاتنگ خود را همچنان پتکی بر تفرقه افکنان پان ترکی ها و پان عربها و پان کردها، و پان فارس های سلطنت طلب، میکوبند؛

و از هرگونه نفاق اندازی و ساختن گروه‌های ترور و «مناطق آزادی عمل» در خطوط مرزی کشورایران نتنها جلوگیری کرده، بلکه منسجم و آگاه از سرنوشت زحمتکشان کشورهای سپَر بلایی ایران مانند فلسطین و عراق، لبنان و سوریه – درس گرفته و زحمتکشانه (منظور همبستگی انقلابی طبقاتی میباشد) بدانان کمک میرسانند و از هیچگونه فدا کردن مال که خود بدان همانطور که اکنون در اثر همین تحریمها، آنچه برای قوت لایموت روزانه خود لازم داشته و حتی دادن جان خود، خود داری نمینمایند.

این است همبستگی و رشد فهم اجتماعی خلقهای ایران در اثر انقلاب ناتمام مشروطیه ایران که اکنون فقط بدست کارگران این خلقها باید سرانجام یابــــد، مورد احترام تمام زحمتکشان جهان است!

در ضمن نباید فراموش کرد که هرضربه ای بر امپریالیسم حتی کوچک ضربه مشتی از ما میاشد (که میتواند این ضربه در لوزان حتی ضربه‌ای بزرگ باشد و اثرکرد بزرگی را در کشورهای عقب نگه داشته شده ایجاد کند که صاحبان سخن و حزبی از کار باید در باره اش بگویند. من کوچکتر از آنم) که بر پوزه این امپریالیسم خونخوار که اکنون با تمام دوستان و متحدان در یک کلمه زیرمجموعه های خود در یمن برعلیه خلقی کوچک دست بجنایاتی خوفناک زده است، میباشد.

این قرارداد میتواند قدم کوچکی از این مبارزه زحمتکشان ما بر علیه این امپریالیسم خونخوار بوده باشد.

این دست آورد زحمتکشان ایران را نباید دست کم گرفت! چرا؟

زیرا بطوریکه همه از داده‌های سیاسی گروه‌های مختلف تا کنون اطلاع داریم همگی مبارزات ضد امپریالیستی زحمتکشان ایران را دست کم گرفته و در بهترین حالت معتقد باین بودیم که فشارش بر طبقه حاکمه سرمایه داری ایران و نمود آن در این زدو خورد با امپریالیستهای ۵+۱(درباره تحریم ها) نمیتواند همانی باشد که ما بدنبالش بوده و زحمتکشان ایران خواستار آنند.

من با خیانت کاران و ایرانیان فروشان خط سومی، منصورحکمتی، ایران تریبونالی و مجاهدین که از پارکابان ارباب خود ام.آمریکا هستند کاری ندارم. که حسابی جداگانه با خلقهای مردم ایران باز کرده اند.

تنها چیزی که هنوز همچون تحریمها شیره جان زحمتکشان ایرانی را بغارت میبرد همان سه ابر اهرم اقتصادی «بانک جهانی و صندوق پول و سازمان تجارت جهانی» میباشد که بخاطر آنهم دو قانون ضد ایرانیان یعنی خصوصی سازی و اصل متمم ۴۴ را که سرمایه داران از مجلس گذراندند میباشد.

که این- هر ایرانی را از خوشبینی و دیدن سرنوشتی بهتر با وجود آن‌ها برای ایرانیان، روبرگردان و مأیوس مینماید.

انتظار نظریات رفقا را دارم

سپیده

ترجمه متن كامل اطلاعيه وزارت خارجه امريكا در مورد توافق هسته اي با جزئيات

خبرگزاري هاي داخلي و خارجي: اطلاعیه وزارت خارجه آمریکا درباره تفاهم هسته‌ای حاصل شده با ایران در جریان مذاکرات لوزان شامل موارد زیر است که بر اساس آن ایران برای 15 سال اورانیوم تا 3.67 درصد غنی‌سازی خواهد کرد. ذخایر اورانیوم ایران به 300 کیلو مواد 3.67 درصد غنی‌شده تقلیل خواهد یافت و ایران تحت توافق، 6104 سانتریفیوژ خواهد داشت که 5060 عدد آن به‌مدت 10 سال غنی‌سازی خواهند کرد و سانتریفیوژهای آن از نوع آی‌آر1 خواهند بود.

در ادامه متن کامل اطلاعیه وزارت امور خارجه آمریکا درباره تفاهم هسته‌ای با ایران ارائه می‌شود.

غنی‌سازی

ــ تعداد سانتریفیوژهای ایران از 19000 کنونی به 6104 دستگاه می‌رسد، که در 10 سال آینده تنها 5060 عدد از آن‌ها اورانیوم غنی‌سازی خواهد کرد. تمامی سانتریفیوژها از نوع IR-1 خواهد بود.

ــ ایران موافقت کرده دست‌کم به‌مدت 15 سال، بالای 3.67درصد غنی‌سازی نکند.

ــ ایران موافقت کرده است که به‌مدت دست‌کم 15 سال، ذخایر اورانیوم غنی‌شده خود را از مقدار 10000 کیلوگرم کنونی، به 300 کیلوگرم کاهش دهد.

ــ تمامی سانتریفیوژهای اضافی ایران تحت نظارت آژانس ذخیره شده و تنها برای جایگزینی سانتریفیوژهای فعال مورد استفاده قرار می‌گیرند.

ــ ایران موافقت کرده است که تا 15 سال هیچ تأسیسات غنی‌سازی تازه‌ای نسازد.

ــ زمان‌بندی گریز ایران (زمانی که طول می‌کشد ایران مواد غنی‌شده کافی برای یک سلاح داشته باشد) در حال حاضر بین 2 تا 3 ماه ارزیابی می‌شود. این زمان‌بندی ذیل این چارچوب، برای دست‌کم 10 سال، به دست‌کم یک سال افزایش می‌یابد.

ــ ایران تأسیسات خود در فردو را تبدیل می‌کند، به‌نحوی که دیگر برای غنی‌سازی اورانیوم به کار نرود.

ــ ایران موافقت کرده تا به‌مدت دست‌کم 15 سال در تأسیسات فردو غنی‌سازی اورانیوم انجام ندهد.

ــ ایران موافقت کرده تا تأسیسات فردو را به‌نحوی تبدیل کند که تنها برای اهداف صلح‌آمیز به کار گرفته شود (به مرکز تحقیقات هسته‌ای، فیزیک، فناوری).

ــ ایران موافقت کرده تا دست‌کم به‌مدت 15 سال در فردو تحقیقات و توسعه مرتبط با غنی‌سازی اورانیوم انجام ندهد.

ــ ایران به‌مدت دست‌کم 15 سال هیچ مواد شکافت‌پذیری در فردو نخواهد داشت.

ــ تقریباً دوسوم سانتریفیوژها و زیرساخت‌های فردو حذف خواهد شد. سانتریفیوژهای باقی‌مانده نیز اورانیوم غنی نخواهد کرد. تمامی سانتریفیوژها و زیرساخت‌های مربوطه تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی قرار می‌گیرد.

ــ ایران برای 10 سال، تنها در تأسیسات نطنز و با تنها 5060 سانتریفیوژ نسل اول (IR-1) اورانیوم غنی‌سازی می‌کند.

ــ ایران موافقت کرده تا برای 10 سال، تنها با استفاده از سانتریفیوژهای نسل اول خود (IR-1) در نطنز غنی‌سازی کرده و تمامی سانتریفیوژهای پیشرفته خود را برمی‌دارد.

ــ ایران 1000 سانتریفیوژ IR-2M خود را که در حال حاضر در نطنز نصب شده، برداشته و به‌مدت 10 سال آن‌ها را در انبار تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی قرار می‌دهد.

ــ ایران برای دست‌کم 10 سال از مدل‌های IR-2 ،IR-4 ،IR-5 ،IR-6 یا IR-8 برای تولید اورانیوم غنی‌شده استفاده نمی‌کند. ایران بر اساس یک زمان‌بندی و مؤلفه‌هایی که با 1+5 مورد توافق قرار می‌گیرد، با سانتریفیوژهای پیشرفته خود، فعالیت‌های تحقیقات و توسعه خواهد داشت.

ــ برای 10 سال، غنی‌سازی و تحقیقات و توسعه غنی‌سازی محدود خواهد بود، تا از زمان گریز یک‌ساله اطمینان حاصل شود. پس از 10 سال، ایران به طرح غنی‌سازی و تحقیقات و توسعه غنی‌سازی که به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی ارائه شده و مطابق با برنامه اقدام مشترک جامع و ذیل پروتکل الحاقی مقید خواهد بود،‌ که منجر به محدودیت‌های مشخص بر ظرفیت غنی‌سازی می‌شود.

بازرسی و شفافیت

آژانس بین‌المللی به تأسیسات هسته‌ای ایران، از جمله به تأسیسات غنی‌سازی این کشور در نطنز و تأسیسات غنی‌سازی پیشین آن در «فردو» دسترسی منظم خواهد داشت و در این راستا از پیشرفته‌ترین و مدرن‌ترین فناوری‌های نظارتی استفاده خواهد کرد.‎

ــ بازرس‌ها به زنجیره تأمین که پشتیبان برنامه هسته‌ای ایران است، دسترسی خواهند داشت. سازوکارهای بازرسی و شفافیت‌ جدید با نظارت دقیق بر اجزا و مواد هسته‌ای ایران از انحراف این برنامه به‌سمت برنامه‌ای مخفیانه جلوگیری خواهد کرد. بازرس‌ها به زنجیره تأمین که پشتیبان برنامه هسته‌ای ایران است، دسترسی خواهند داشت. سازوکارهای بازرسی و شفافیت‌ جدید با نظارت دقیق بر اجزا و مواد هسته‌ای ایران از انحراف این برنامه به‌سمت برنامه‌ای مخفیانه جلوگیری خواهد کرد.‎

ــ بازرس‌ها به معادن اورانیوم دسترسی خواهند داشت و در کارخانه‌های اورانیوم که ایران به‌مدت 25 سال اقدام به تولید کیک زرد کرده پایش مستمر انجام خواهند داد.‎

ــ بازرس‌ها از روتورهای سانتریفیوژ ایران نظارت مستمر به عمل خواهند آورد و تأسیسات تولید و ذخیره اورانیوم ایران را برای 20 سال در معرض نظارت قرار خواهند داد. پایگاه ساخت سانتریفیوژ ایران متوقف شده و تحت نظارت مستمر قرار خواهد گرفت.‎

ــ تمامی سانتریفیوژها و زیرساخت‌های برداشته شده از فردو و نطنز تحت نظارت مستمر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی قرار خواهند گرفت.‎

ــ یک کانال تدارکاتی انحصاری به‌منظور نظارت و تأیید تک تک موارد مربوط به تأمین، فروش و انتقال مواد و فناوری‌های هسته‌ای و مواد دارای استفاده‌های دوگانه به ایران ایجاد خواهد شد.‎

ــ ایران با اجرای پروتکل الحاقی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی موافقت کرده که به آژانس امکان اطلاعات و دسترسی بیشتر به برنامه هسته‌ای ایران، هم در تأسیسات اعلام شده و هم در تأسیسات اعلام‌نشده فراهم می‌آورد.‎

ــ ایران ملزم خواهد بود به آژانس دسترسی‌های لازم برای تحقیق درباره تأسیسات مشکوک این کشور یا تحقیق درباره ادعاهای وجود تأسیسات غنی‌سازی پنهان، تأسیسات تبدیل (اورانیوم)، تأسیسات تولید سانتریفیوژ یا تأسیسات تولید کیک زرد در هر نقطه از آن کشور فراهم کند.‎

ــ ایران موافقت کرده کد اصلاحی 3.1 را که مستلزم اطلاع‌رسانی زودهنگام درباره ساخت تأسیسات جدید است، اجرا کند.‎

ــ ایران اقدام به اجرای مجموعه‌ای مورد توافق از اقدامات برای پرداختن به نگرانی‌های آژانس بین‌الملل انرژی اتمی درباره جنبه‌های نظامی احتمالی برنامه هسته‌ای خود خواهد کرد.‎

رآکتورها و بازفرآوری

ــ ایران موافقت کرده رآکتور تحقیقاتی آب سنگین در اراک را بر اساس طراحی مورد توافق با 1+5، بازطراحی و بازسازی کند، به‌نحوی که دیگر پلوتونیوم سطح تسلیحاتی تولید نکرده و تحقیقات و تولید رادیو ایزوتوپ را امکان‌پذیر کند.

ــ هسته اصلی رآکتور که می‌توانست مقادیر قابل توجه پلوتونیوم سطح تسلیحاتی تولید کند، نابود شده یا از کشور خارج می‌شود.

ــ ایران در طول عمر رآکتور، تمام سوخت مصرف‌شده رآکتور را به خارج از کشور منتقل می‌کند.

ــ ایران به‌صورت نامحدود، متعهد شده است که بازفرآوری یا تحقیق و توسعه بازفرآوری بر سوخت هسته‌ای مصرف‌شده، انجام ندهد.

ــ ایران به‌مدت 15 سال، فراتر از نیازهای رآکتور اصلاح‌شده اراک، آب سنگین انباشت نکرده و تمامی آب سنگین باقی‌مانده را در بازارهای بین‌المللی به فروش می‌رساند.

ــ ایران به‌مدت 15 سال، هیچ رآکتور آب سنگین دیگری نمی‌سازد.

تحریم‌ها

ــ ایران در صورتی که به‌صورتی قابل راستی‌آزمایی به تعهدات خود پایبند باشد، تخفیف تحریمی دریافت خواهد کرد.

ــ آمریکا و اتحادیه اروپا زمانی که آژانس تأیید کند ایران تمام گام‌های کلیدی مرتبط با هسته‌ای را برداشته، تحریم‌های مرتبط با هسته‌ای را تعلیق خواهند کرد. در هر زمان که ایران به تعهدات خود عمل نکند، این تحریم‌ها فوراً به جای خود بازمی‌گردند.

ــ معماری تحریم‌های مرتبط با هسته‌ای ایالات متحده در بخش اعظم دوره توافق حفظ شده و امکان بازگشت فوری آن‌ها درصورت بروز مورد جدی عدم‌کارایی را فراهم می‌کند.

ــ تمامی قطعنامه‌های پیشین شورای امنیت سازمان ملل مرتبط با مسئله هسته‌ای ایران همزمان با تکمیل اقدامات مرتبط با هسته‌ای که نگرانی‌های کلیدی (غنی‌سازی، فردو، اراک، ابعاد احتمالی نظامی و شفافیت) را پاسخ دهد، برداشته می‌شود. ‎

ــ با این حال، مجوزهای اصلی در قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل (آن‌هایی که مربوط به انتقال فعالیت‌ها و فناوری‌های حساس است)، با یک قطعنامه‌ جدید شورای امنیت سازمان ملل که برنامه اقدام مشترک جامع را تأیید می‌کند، بار دیگر برقرار می‌شوند. این (قطعنامه) همچنین کانال اکتساب فوق‌الذکر را ایجاد می‌کند، که یک تمهید شفاف‌سازی کلیدی به شمار می‌آید. در این قطعنامه، محدودیت‌های مهم بر تسلیحات متعارف و موشک‌های بالستیک و همچنین مجوزهایی که اجازه بازرسی محموله‌ها و بلوکه دارایی‌ها را می‌دهد، وجود خواهد داشت.

ــ یک روند حل مناقشه تعریف می‌شود که تمامی طرف‌های برنامه اقدام مشترک جامع را قادر می‌سازد، برای حل اختلاف نظرها در مورد اجرای برنامه اقدام مشترک جامع تلاش کنند.

ــ در صورتی که یک مسئله عدم‌کارایی قابل توجه را نتوان از طریق آن روند حل کرد، آن‌وقت تمامی تحریم‌های پیشین سازمان ملل می‌توانند بار دیگر اعمال شوند.

ــ ذیل توافق، تحریم‌های ایالات متحده مرتبط با مسئله تروریسم، نقض حقوق بشر و موشک‌های بالستیک پابرجا خواهند بود.

زمان‌بندی

ــ به‌مدت 10 سال، ایران ظرفیت غنی‌سازی و تحقیق و توسعه خود را محدود می‌کند، که این امر زمان گریز دست‌کم یک‌ساله را تضمین می‌کند. فراتر از آن، ایران به طرح‌های غنی‌سازی بلندمدت و تحقیق و توسعه غنی‌سازی که با 1+5 به اشتراک گذاشته شده، مقید خواهد بود.

ــ به‌مدت 15 سال، ایران عناصر اضافی برنامه خود را محدود خواهد کرد، به‌عنوان نمونه، ایران تأسیسات غنی‌سازی جدید یا رآکتورهای آب سنگین نساخته و ذخایر اورانیوم غنی‌شده خود را محدود کرده و فرآیندهای پیشرفته شفافیت را می‌پذیرد.

ــ تمهیدات مهم بازرسی و شفاف‌سازی پس از 15 سال نیز ادامه خواهد داشت. پایبندی ایران به پروتکل الحاقی آژانس بین‌المللی انرژی انمی، از جمله دسترسی قابل توجه و تعهدات شفاف‌سازی، دائمی خواهد بود. بازرسی‌های قدرتمند زنجیره تأمین اورانیوم ایران برای دست‌کم 25 سال، ادامه خواهد داشت.

ــ حتی پس از دوره سخت‌ترین محدودیت‌های برنامه هسته‌ای ایران، ایران همچنان عضوی از پیمان منع گسترش هسته‌ای است، که ایران را از توسعه و دستیابی به تسلیحات هسته‌ای منع کرده و اعمال پادمان‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بر این برنامه را ضروری می‌کند.

متن انگلیسی توافق به‌شرح زیر است:

Parameters for a Joint Comprehensive Plan of Action regarding the Islamic Republic of Iran's Nuclear Program

Below are the key parameters of a Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) regarding the Islamic Republic of Iran's nuclear program that were decided in Lausanne, Switzerland. These elements form the foundation upon which the final text of the JCPOA will be written between now and June 30, and reflect the significant progress that has been made in discussions between the P5+1, the European Union, and Iran. Important implementation details are still subject to negotiation, and nothing is agreed until everything is agreed. We will work to conclude the JCPOA based on these parameters over the coming months.

Enrichment

• Iran has agreed to reduce by approximately two-thirds its installed centrifuges. Iran will go from having about 19,000 installed today to 6,104 installed under the deal, with only 5,060 of these enriching uranium for 10 years. All 6,104 centrifuges will be IR-1s, Iran's first-generation centrifuge.

• Iran has agreed to not enrich uranium over 3.67 percent for at least 15 years.

• Iran has agreed to reduce its current stockpile of about 10,000 kg of low-enriched uranium (LEU) to 300 kg of 3.67 percent LEU for 15 years.

• All excess centrifuges and enrichment infrastructure will be placed in IAEA monitored storage and will be used only as replacements for operating centrifuges and equipment.

• Iran has agreed to not build any new facilities for the purpose of enriching uranium for 15 years.

• Iran's breakout timeline — the time that it would take for Iran to acquire enough fissile material for one weapon — is currently assessed to be 2 to 3 months. That timeline will be extended to at least one year, for a duration of at least ten years, under this framework.

Iran will convert its facility at Fordow so that it is no longer used to enrich uranium

• Iran has agreed to not enrich uranium at its Fordow facility for at least 15 years.

• Iran has agreed to convert its Fordow facility so that it is used for peaceful purposes only — into a nuclear, physics, technology, research center.

• Iran has agreed to not conduct research and development associated with uranium enrichment at Fordow for 15 years.

• Iran will not have any fissile material at Fordow for 15 years.

• Almost two-thirds of Fordow's centrifuges and infrastructure will be removed. The remaining centrifuges will not enrich uranium. All centrifuges and related infrastructure will be placed under IAEA monitoring.

Iran will only enrich uranium at the Natanz facility, with only 5,060 IR-1 first-generation centrifuges for ten years.

• Iran has agreed to only enrich uranium using its first generation (IR-1 models) centrifuges at Natanz for ten years, removing its more advanced centrifuges.

• Iran will remove the 1,000 IR-2M centrifuges currently installed at Natanz and place them in IAEA monitored storage for ten years.

• Iran will not use its IR-2, IR-4, IR-5, IR-6, or IR-8 models to produce enriched uranium for at least ten years. Iran will engage in limited research and development with its advanced centrifuges, according to a schedule and parameters which have been agreed to by the P5+1.

• For ten years, enrichment and enrichment research and development will be limited to ensure a breakout timeline of at least 1 year. Beyond 10 years, Iran will abide by its enrichment and enrichment R&D plan submitted to the IAEA, and pursuant to the JCPOA, under the Additional Protocol resulting in certain limitations on enrichment capacity.

Inspections and Transparency

• The IAEA will have regular access to all of Iran's nuclear facilities, including to Iran's enrichment facility at Natanz and its former enrichment facility at Fordow, and including the use of the most up-to-date, modern monitoring technologies.

• Inspectors will have access to the supply chain that supports Iran's nuclear program. The new transparency and inspections mechanisms will closely monitor materials and/or components to prevent diversion to a secret program.

• Inspectors will have access to uranium mines and continuous surveillance at uranium mills, where Iran produces yellowcake, for 25 years.

• Inspectors will have continuous surveillance of Iran's centrifuge rotors and bellows production and storage facilities for 20 years. Iran's centrifuge manufacturing base will be frozen and under continuous surveillance.

• All centrifuges and enrichment infrastructure removed from Fordow and Natanz will be placed under continuous monitoring by the IAEA.

• A dedicated procurement channel for Iran's nuclear program will be established to monitor and approve, on a case by case basis, the supply, sale, or transfer to Iran of certain nuclear-related and dual use materials and technology — an additional transparency measure.

• Iran has agreed to implement the Additional Protocol of the IAEA, providing the IAEA much greater access and information regarding Iran's nuclear program, including both declared and undeclared facilities.

• Iran will be required to grant access to the IAEA to investigate suspicious sites or allegations of a covert enrichment facility, conversion facility, centrifuge production facility, or yellowcake production facility anywhere in the country.

• Iran has agreed to implement Modified Code 3.1 requiring early notification of construction of new facilities.

• Iran will implement an agreed set of measures to address the IAEA's concerns regarding the Possible Military Dimensions (PMD) of its program.

Reactors and Reprocessing

• Iran has agreed to redesign and rebuild a heavy water research reactor in Arak, based on a design that is agreed to by the P5+1, which will not produce weapons grade plutonium, and which will support peaceful nuclear research and radioisotope production.

• The original core of the reactor, which would have enabled the production of significant quantities of weapons-grade plutonium, will be destroyed or removed from the country.

• Iran will ship all of its spent fuel from the reactor out of the country for the reactor's lifetime.

• Iran has committed indefinitely to not conduct reprocessing or reprocessing research and development on spent nuclear fuel.

• Iran will not accumulate heavy water in excess of the needs of the modified Arak reactor, and will sell any remaining heavy water on the international market for 15 years.

• Iran will not build any additional heavy water reactors for 15 years.

Sanctions

• Iran will receive sanctions relief, if it verifiably abides by its commitments.

• U.S. and E.U. nuclear-related sanctions will be suspended after the IAEA has verified that Iran has taken all of its key nuclear-related steps. If at any time Iran fails to fulfill its commitments, these sanctions will snap back into place.

• The architecture of U.S. nuclear-related sanctions on Iran will be retained for much of the duration of the deal and allow for snap-back of sanctions in the event of significant non-performance.

• All past UN Security Council resolutions on the Iran nuclear issue will be lifted simultaneous with the completion, by Iran, of nuclear-related actions addressing all key concerns (enrichment, Fordow, Arak, PMD, and transparency).

• However, core provisions in the UN Security Council resolutions — those that deal with transfers of sensitive technologies and activities — will be re-established by a new UN Security Council resolution that will endorse the JCPOA and urge its full implementation. It will also create the procurement channel mentioned above, which will serve as a key transparency measure. Important restrictions on conventional arms and ballistic missiles, as well as provisions that allow for related cargo inspections and asset freezes, will also be incorporated by this new resolution.

• A dispute resolution process will be specified, which enables any JCPOA participant, to seek to resolve disagreements about the performance of JCPOA commitments.

• If an issue of significant non-performance cannot be resolved through that process, then all previous UN sanctions could be re-imposed.

• U.S. sanctions on Iran for terrorism, human rights abuses, and ballistic missiles will remain in place under the deal.

Phasing

• For ten years, Iran will limit domestic enrichment capacity and research and development — ensuring a breakout timeline of at least one year. Beyond that, Iran will be bound by its longer-term enrichment and enrichment research and development plan it shared with the P5+1.

• For fifteen years, Iran will limit additional elements of its program. For instance, Iran will not build new enrichment facilities or heavy water reactors and will limit its stockpile of enriched uranium and accept enhanced transparency procedures.

• Important inspections and transparency measures will continue well beyond 15 years. Iran's adherence to the Additional Protocol of the IAEA is permanent, including its significant access and transparency obligations. The robust inspections of Iran's uranium supply chain will last for 25 years.

• Even after the period of the most stringent limitations on Iran's nuclear program, Iran will remain a party to the Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT), which prohibits Iran's development or acquisition of nuclear weapons and requires IAEA safeguards on its nuclear program.

انتهای پیام/.*

 

اثر پیش بینی نشده و نا خواسته قیمت نفت خام

 

آیا پوتین در حال ایجاد نظم نوین جهانی است؟

توسط مایک ویتنی، کا نتر پانچ، شش ژانویه 2015

« اگر کم حساب کردن برای قیمت محصولات انرژی عمداً رُخ دهد، این نیز به کسانیکه این محدودیتها را ایجاد می کنند تآثیر می گذارد. مشکلات بوجود می آیند و رشد می کنند، شرایط را نه تنها برای روسیه بد تر می کند بلکه، برای شرکا نیز بدتر خواهد شد.» (ازرئیس جمهور روسیه، ولادیمیر پوتین)

این مشکل است که بدانیم کدام کشور از کاهش قیمت نفت رنج خواهد برد. تا به حال، البته روسیه، ایران و ونزوئلا بزرگترین ضربه را خورده اند اما، احتمالاً این شرایط با گذشت زمان تغییر خواهد کرد. چیزی که دولت اوباما باید در موردش نگران باشد، اثرات مرحله بعدی است که خود را به صورت افزایش بیکاری، نوسانات بازار، و ترازنامه های بانکی لرزان نشان خواهد داد. این جائی است که خسارت واقعی می رود تا سر درآورد و خود را نشان دهد، به دلیل اینکه آنجائی که جوهر قرمز و وام های بد می تواند به بحران مالی تمام عیار از یک نقطه به نقطه دیگر گسترش یابد. کتاب تازه نیک کانینکهام را در وب سایت (*) ملاحظه کنید و شما خواهید دید منظور من چیست:

«طبق ارزیابی از بانک فدرال ریزرو دالاس (تگزاس)، در سال 2015 امکان از دست دادن حدود دویست و پنجاه هزار شغل در هشت ایالات آمریکا می تواند وجود داشته باشد، اگر قیمت نفت افزایش نیابد. بیش از 50 درصد از این شغلها در ایالت تگزاس که بزرگترین تولید کننده نفت در این کشور است، قرار دارند.

برخی از نشانه های اولیه است که کاهش سرعت در حفاری می تواند به بخش تولید در تگزاس گسترش یابد….یک مدیر اجرائی در یک شرکت تولید فلز در یک نظر سنجی گفت، « کاهش قیمت نفت خام می رود تا شرایط را با سرعت بسیار وخیم کندیکی دیگر از شرکت های تولید کننده ماشین آلات به فدرال ریزرو دالاس گفت، « قیمت کاهش یافته نفت خام در آمریکا می رود تا حفاری را که به نوبه خود بازار را برای تولیدات ما کاهش می دهد تقلیل دهد..»

به گفته همین بانک، تمایل برای تولید کننده مواد شیمیائی نیز همان بود، یعنی « قیمت پائین تر نفت بطور منفی بر روی در صد سود اثر می گذارد. نوسانات انرژی باعث خواهد شد که مشتریان ما انبار ذخیره خود را در سطح مینیموم نگهدارند

ایالتی مانند تگزاس، داکوتای شمالی، اوکلا هما و لوئیزیانا در طول چند سال گذشته به خاطر جریان سریع و غیر عادی تولید نفت، دارای رونق اقتصادی بسزائی بودند. اما، این بخش که اکنون رو به فروکش می باشد، شکاف و زخم بزرگی را در ایجاد مشاغل و بودجه های ایالتی می گذاردقیمتهای پائین نفت منجر به بیکاری در صنایع نفت می گردد، نک کانینگهام،*) )

البته صنایع معمولاً همیشه کارگران را اخراج و از کار بی کار می کنند و این منجر به بحران مالی نمی شود. اما، بی کاری تنها بخشی از این تصویر است، کاهش مصرف شخصی بخش دیگر می باشد. ملاحظه کنید.

« کاهش قیمت نفت مانع بزرگتری در رشد اقتصادی است در مقایسه با «پس انداز» بدست آمده توسط مصرف کننده….به طریق دیگری برای نشان دادن این بصورت تصویریست که اگردر مجموع به تغییراات سالانه در هزینه های مصرف شخصی نسبت به قسمت فرعی هزینه های مصرف شخصی، مصرف شده برای انرژی و محصولات مرتبط آن. نگاهی بیاندازیم.

ملاحظه می کنید؟ بنابراین، با وجود آنچه که شما ممکن است در شبکه ماکروسافت خوانده باشید، قیمت پائین تر گاز نمی تواند به معنی مصرف شخصی بیشتر یا رشد نیرومند تر باشد. برخلاف این تصور، آنها متمایلند که فشارهای ناشی از تورم را تشدید بخشتد و فعالیتی را که ضربه گیر در مقابل رشد است، کاهش دهند.

سپس، تآثیر قابل توجهی به خاطر کاهش سرسام آور قیمتها، و اخراج ها در صنایع دیگر مانند معدن، صنایع کالائی و تولیدات شیمیائی ببار می آورد. در این جا می توانید بیشتر به وب سایت (*) مراجعه کنید.

« تولید نفت و گاز بخش سنگین قابل توجهی از اجزاء «معدن و تولیدات صنعتی» از روال اشتغال را می سازد. از سال 2000 ، زمانیکه افزایش سریع قیمت نفت کشش قابل ملاحظه ای بدست آورد، ایالت تگزاس بیش از 40 درصد از تمام مشاغل را در کشور تشکیل می داد و این آمار طبق گزارش سه ماهه اول بانک فدرال ریزرو دالاس می باشد…..

اکثر مشاغل ایجاد شده از زمان شروع بحران مالی، مشاغل با دستمزد پائین در خرده فروشی، بهداشت و درمان و خدمات در دیگر بخش های اقتصادی بوده است. در مقابل، مشاغل ایجاد شده در بخش انرژی از بالاترین مزدهای پرداختی موجود در مهندسی، فن آوری، حساب داری، حقوقی و غیره می باشد. در واقع، برای هرکار ایجاد شده در بخش مربوط به انرژی «با اثر موج وار«، 2.8 شغل در جای دیگر در اقتصاد از لوله کشی تا پوشش، حمل و نقل، رستوران ها و خرده فروشی و غیره ایجاد شده است

نتیجه آشکار سقوط سنگین قیمت نفت اینست که در نهایت، از دست دادن درآمد منجر به کاهش تولید، کاهش در طرح های هزینه های سرمایه را ( که شامل تقریباً یک چهارم تمام هزینه های سرمایه در اس & پی 500 می باشد)، غیر قابل حرکت می سازد ویا کاهش در اشتغال و کاهش در درآمد و سودآوری ایجاد خواهد کرد….

به عبارت ساده، قیمت های پائین تر نفت و بنزین ممکن است کاهش به مراتب بزرگتری در اقتصاد نسبت به «پس انداز» ارائه شده به مصرف کننده داشته باشدافسانه قیمت بنزین، لنس رابرتس، *) )

هیچ کدام این ها به نظر نمی رسد اطمینان بخش باشند، آیا چنین است؟ با این حال همه آن چیزهائی که از رسانه ها می شنویم اینست که چگونه اقتصاد با « سرعت فرار » می رود تا با نفت ارزان بهبود یابد. کاملاً بی معنی است. این تنها شبیه « گلوله های آغشته به دلار » مزخرفی است مثل مواد مخدریست برای روابط عمومی. حقیقت اینست که اقتصاد بیشتر به مشاغل خوب و پر درآمد احتیاج دارد تا اینکه نیازی به انرژی کم قیمت. اما، در حال حاضر که قیمتها معلق اند، آن مشاغل در حال ناپدید شدنند که می رود تا رشد اقتصادی را کند و آهسته کند. حال این سرمقاله ها را ملاحظه کنید که من از گو.گل انتخاب کردم که به شما کمک می کند که در خارج از این رادار چه خبر است.

سی ان ان: « تگزاس در معرض خطر رکود اقتصادیست ». اقتصاد دان جی پی مورگان می گوید، « با تحریک موقعیت نفت، تگزاس می تواند با رکود مواجه شود ». وال استریت ژورنال می گوید، « دوران شکوفائی از تگزاس تا داکوتای شمالی ممکن است در اثر کاهش قیمت نفت به دورانی نامساعد و مضر تبدیل گردد ». بلومبرگ، « قیمت های کاهش یافته نفت در سال جدید موقعیت ایالات نفت خیز را بسیار وخیم می کند »، هم چنین شبکه خبری وایس، « نفت خیز ترین ایالات آمریکا به خاطر سقوط بهای نفت خام در حال ضربه خوردن می باشند »، کسب و کار خودی (بیزینس انسایدرز)

حال، شرایط را ملاحظه می فرمائید؟ اگر بهای نفت هم چنان سقوط کند، بیکاری می رود تا همگی را میخکوب کند، فعالیتها می رود تا آهسته گردد، و اقتصاد می رود تا از کار بایستد.و آسیب نیز تنها به آمریکا محدود نمی شود. مقادیر زیادی از این اطلاعات را می توانید از نشریه تلگراف انگلستان بدست آورید.

«بر اساس تحقیقات جدید، یک سوم شرکتهای فهرست شده نفت و گاز بریتانیا در معرض خطر تحلیل رفتن سرمایه و حتی ورشکستگی در گیرو دار یک رکود در ارزش نفت خام می باشند.

شرکت نظارتی گروه مدیریت ریسک مالی معتقد است که هفتاد تا از شرکتهای اکتشافی نفت و تولید گاز ذکر شده عمومی انگلستان در حال حاضر غیر قابل سودآوری هستند، زیان های قابل توجهی در حدود 1.8 میلیارد یورو را به حساب می آورند.

چنین است میزان فشار مالی در حال حاضر که حفاری های قوی در انگلستان را ضایع می کند، بطوریکه این شرکت نظارتی تخمین می زند، یک سوم از 126 شرکت نفت و گاز به نقل از ای آی ام، و بازار بورس لندن هیچ درآمدی تولید نمی کنند.

یافته ها آخرین هشداری بود که به صنعت نفت و گاز از زمان سقوط قیمت نفت خام (که در ماه نوامبر شتاب پیدا کرد)، یعنی زمانیکه کشور های اوپک تصمیم گرفتند مقدار تولید را ثابت نگه دارند، داده شد. این تصمیم موجب شده است تا قتل عام در بازارهای نفت بوجود آید، بطوریکه یک بشکه نفت خام (برنت) 45 درصد یا به 60 دلار در هر بشکه می رسد. » (یک سوم شرکتهای حفاری نفت و گاز در انگلستان با ورشکستگی روبرو هستند، تلگراف) آیا شما می گوئید«قتل عام در بازار های نفت »؟

در واقع، بسیاری از شرکتهای تازه وارد در حفاری نفت با استفاده از نرخ پائین و پول آسان در دسترس در بازار اوراق قرضه، کسب و کار راه می اندازند. اکنون که قیمت ها سقوط کرده اند، سرمایه گذاران از اوراق قرضه بنجل مربوط به انرژی، مانند طاعون اجتناب می ورزند و این برای شرکت های کوچکتر غیر ممکن می شود که بدهی های خود را ادغام جذب سرمایه تازه کنند. هنگامی که این شرکتها یکهو شروع به قصور می کنند، هم چنانکه آنها قطعاً قصور خواهند کرد اگر قیمت ها به جای اول بر نگردد، اثر پیش بینی نشده و نا خواسته در ترازنامه های بانک در سر تا سر کشور احساس خواهد شد که به نوبه خود امکان بوجود آمدن بحران مالی دیکری را در بر دارد ( اکنون ما در مورد یک بحران مالی صحبت می کنیم).

مشکل اساسی اینجاست که بانک ها بسیاری از بدهی های خطرناک خود را به محصولات مالی مهندسی شده مانند اوراق قرضه ای که پشتوانه آنها اسناد بها دار دیگریست و تعهدات وثیقه وام که به ناچار باشکست روبرو خواهد شد، زمانیکه وام گیرندگان دیگر قادر به دادن خدمات به وام نیستند. این پوسیدگی را می توان برای مدتی پنهان نگاه داشت، اما در نهایت، اگر قیمت ها ترمیم نشوند، تعداد قابل توجهی از این شرکتها به زیر خواهند رفت که تحت این شرایط، سیستم بانکی ای را که دائماً از نداشتن سرمایه رنج می برد، یک بار دیگر به آستانه ورشکستگی می رساند. به همین دلیل طرح واشنگتن با فشار به کاهش قیمت نفت (که به اقتصاد روسیه صدمه وارد سازد) ممکن است برای کوتاه مدت قابل درک باشد (با شوک، پوتین را وادار به تسلیم کند) اما، به عنوان یک استراتژی دراز مدت، احمقانه است. و چه حتی از این شکاف دارتر، این است که اوباما تصمیم گرفته است که طرح احمقانه خود را دو برابر تشدید دهد، اگر چه پوتین حتی یک اینچ هم به او نداده است. شما می توانید این نکات را در خبر گذاری رویتر روز دوشنبه ملاحظه فرمائید.

«دولت اوباما جبهه جدیدی در نبرد جهانی برای سهم بازار نفت باز کرده است، که بطور مؤثر راه را برای حمل ونقل تا یک میلیون بشکه نفت خام سبک آمریکا در روز به سایر نقاط جهان باز کرده است….

وزارت بازرگانی در روز سه شنبه سکوت یک ساله در مورد منازع چهار دهه ممنوعیت صادرات نفت به خارج را پایان بخشید و گفت: این وزارت خانه تصویب در خواست برای فروش نفت تصویه شده سبک به خارج را آغاز کرده است.

«این اقدام در برهه حساس بازار جهانی نفت اتفاق می افتد. قیمت های جهانی نفت به نصف یعنی کمتر از 60 دلار در هر بشکه نسبت به تابستان گذشته رسید. عربستان سعودی به عنوان بالاترین صادر کننده نفت، که زمانی مدافع سرسخت بشکه ای 100 دلار بود، در قبال جریان سریع و غیر عادی تولید سنگ نفت زای آمریکا و خوی تقاضای جهانی از کاهش تولید انصراف کرد….

با بازار جهانی نفت در حال ریزش، از روشن شدن اینکه چقدر نفت تغلیظ شده آمریکا بازار برای صادرات پیدا خواهد کرد، فاصله بسیار زیادیست

( تجزیه و تحلیل باز کردن شیر نفت ایالات متحده برای صادرات، نبرد برای بازار جهانی را گسترده می کند، خبرگزاری رویترز)

آیا این به نظر شما منطقی است، خواننده عزیز؟ چرا اوباما بطور ناگهانی انتخاب می کند که قواعد بازی را تغییر دهد، زمانی که او می داند این تصمیم عرضه را افزایش می دهد و قیمت ها را حتی بیشتر به سمت پائین سوق می دهد؟ چرا او این کار را انجام می دهد؟ بدیهی است، او نمی خواهد ضربه بیشتری را به تولید کنندگان داخلی وارد آورد، آیا او می خواهد؟

اجازه دهید خود اوباما به این سئوال پاسخ گوید. در این جا توجه شما را به یک کلیپ از مصاحبه خبر گزاری ان پی آر با رئیس جمهور در هفته گذشته را جلب می کنیم .تقریباً در نیمه مصاحبه، استیو اینسکیپ از ان پی آر، از اوباما می پرسد: آیا شما خوش شانس هستید که قیمت نفت کاهش یافت و در نتیجه ارز آنها سقوط کرد یا….آن چیزی است که شما انجام دادید؟

باراک اوباما: اگر شما به یاد می آورید، اقتصاد آنها (روسیه) هم اکنون منقبض بود و سرمایه ها حتی قبل ازاینکه قیمت نفت سقوط کرده باشد به خارج فرار می کردند. و بخشی از منطق ما در این فرایند این بود که تنها چیزی که آن اقتصاد را شناور نگه می داشت، قیمت نفت بود. و اگر، در واقع، ما استوار در اعمال فشار تحریم باشیم، که ما استوار بوده ایم، که در طول زمان اقتصاد روسیه را به اندازه کافی آسیب پذیر خواهد کرد، که اگر و زمانی اخلال هایی در آنجا با توجه به قیمت نفت باشند که بطور اجتناب ناپذیر، زمانی در آینده، اگر نه امسال، مصاحبه کاملرونوشت: » ( آنها با مشکلات عظیمی برای مدیریت اقتصاد شان مواجه خواهند شد. –سال بعد، یا سال بعد از آن سپس در)با رئیس جمهور اوباما ان پی آر آیا من اشتباه می کنم یا اینکه اوباما در همان دم اقرار کرد که او می خواست « اختلال » در« قیمت نفت » ایجاد کند، از آنجا که او تصور می کرد پوتین با « مشکل عظیم مدیریت آن » روبرو خواهد شد.؟

آیا این به همان معنی نیست که عنوان شود که این تماماً طرح واشنگتن بود؛ که سقوط قیمت های نفت فقط شکر یا تخم مرغ روی کیک برای حمله نا متقارن خود به اقتصاد روسیه بود؟ این مطمئناً همان معنی را می دهد. و این نیز به خودی خود روشن می سازد که چرا اوباما تصمیم گرفت که اجازه دهد تولید کنندگان داخلی، نفت را به قیمت خیلی ارزان به بازار عرضه کنند، اگر چه این عمل میرود تا قیمت های نفت را پائین تر ببرد. ظاهراً هیچ یک از این اتفاقات برای اوباما مهم نیست تا زمانیکه سیاست او به روسیه لطمه می زند.

بنابراین، شاید نظریه (تئوری) تبانی با عربستان سعودی و ایالات متحده در مورد نفت در هر صورت دور از ذهن نباشد. شاید پاتریک ال اسمیت سالن درست می کفت زمانیکه او گفت:

« کمتر از یک هفته پس از امضا شدن پروتوکل مینسک، جان کری یک سفر کوچکی به شهر جَدّه در عربستان سعودی کرد تا با ملک عبداله در منزل تابستانی او ملاقات کند. هنگامی که این خبر به سختی گزارش داده شد، این خبر به عنوان بخشی از کمپین کری به حمایت از دولت عربی (عربستان سعودی) در مبارزه با دولت اسلامی گزارش داده شد.

همین جا دست نگه دارید. این همه ی ملاقات نبود که صورت گرفت، به دلیل اینکه منابع قابل اعتماد من چنین می گویند. نیمه دیگر این ملاقات در رابطه با تمایل کاسته نشده واشنگتن برای نابود کردن اقتصاد روسیه بوده است. برای این که، کری به سعودی ها گفت 1) – تولید را بالا ببرید و 2) – قیمت نفت خام تان را کاهش دهید. این ارقام مربوطه را به خاطر داشته باشید: برای سعودی ها یک بشکه نفت کمتر از 30 دلار تمام می شود که در این حالت در بودجه ملی بی سود و زیان ( یر به یر) می شوند؛ روس ها باید بشکه ای 105 دلار بفروشند تا بی سود و زیان شوند.

مدت کوتاهی پس از بازدید کری، سعودی ها آغاز به افزایش تولید کردند، حتماً به اندازه کافی بیش از 100 هزار بشکه در روز در طول بقیه ماه سپتامبر، ظاهراً بیشتر هم خواهد شد…..

در این مورد تأمل کنید. زمستان در راه است، در حال حاضر قطع تولید جدی و خطرناک در عراق، نیجریه، ونزوئلا، لیبی وجود دارد، دیگر اعضای اوپک برای کمک و رفع نگرانی ضجه می کنند، و عربستان سعودی بطور قطعی و با سرعت هر چه تمام تر بر کاهش قیمت نفت هنوز هم پائین تر فشار وارد می آورند؟ شما خود محاسبات را انجام دهید، با برنامه سفر گزارش نشده کری در ذهن، و برای کمک به شما در این میان، من این اطلاعات را به شما از منابع بسیار خوب و معتبری در بازار کالا ها ارائه می دهم. این منبع در یک ای میلی در چند روز قبل نوشت: « اکنون دستان عظیمی نفت را در ذخیره جهانی به جلو یورش می دهند، ». ( چیزی که واقعاً در بژینگ اتفاق افتاد: پوتین، اوباما، جینگپینگ و داستان پشت پرده ایکه رسانه ها به شما نمی گویند»، پاتریک ال اسمیت سالن)

ولادیمیر پوتین: دشمن شماره یک مردم

بیائید این تعقیب کردن ها را خاتمه دهیم: تمام این شیطنت ها فقط به خطر هدف قرار دادن یک نفر می باشد: ولادیمیر پوتین. دلایل متعددی وجود دارد که چرا واشنگتن می خواهد از شر پوتین خلاص شود، اولین دلیل اینست که رئیس جمهور روسیه مانعی بر سر راه اهداف آمریکا در دسترسی به محور آسیا می باشد. که موضوع اصلی است. تا زمانی که پوتین تصمیم گیرنده و تعیین کننده است، رشد مقاومت علیه فشار سازمان ناتو به سمت شرق وجود خواهد داشت و گسترش نظامی واشنگتن در سراسر آسیای مرکزی که می تواند نقشه آمریکا به منظور محاصره چین را به عنوان تنها ابرقدرت جهانی تضعیف کند. در این جا گزیده ای از صفحه شطرنج بزرگ توسط زبیگنیو برژنسکی می آوریم تا اهمیت اوراسیا از نقطه نظر جاه طلبی های واشنگتنن را توضیح داده باشیم:

«…اینکه چطور آمریکا مدیریت اوراسیا را به عهده می گیرد حیاتی است. قدرتی که بر اوراسیا تسلط داشته باشد، دو از سه پیشرفته ترین و از نظر اقتصادی پربارترین مناطق را تحت کنترل خواهد داشت. تنها یک نظر اجمالی به نقشه نشان می دهد که کنترل بر اوراسیا، تقریباً بطور اوتومات مستلزم تبعیت قاره آفریقا می گردد، نیم کره غربی و اقیانوسیه (استرالیا) را از نظر جغرافیای سیاسی جهان به پیرامونی قاره مرکزی جهان تسلیم می دارد. تقریباً 75 درصد مردم جهان در اوراسیا زندگی می کنند، و بیشترین ثروتهای فیزیکی جهان نیز در آنجا نهفته است، یعنی در هر تشکیلات اقتصادی و در زیر زمین اش قرار دارد. اوراسیا حدود سه چهارم از منابع حساب شده جهان را در بر دارد. » (ص 31 ) ( زبیگنیو برژنسکی، صفحه شطرنج بزرگ: تقدم ایالات متحده و الزامات جهانی استراتژیک اش، نقل قول های کلیدی از کتاب نطق های زبیگنیو برژنسکی).

آیا این گفته ها را دریافت می کنید؟ استراتژی غالب در اوراسیا الویت این دولت می باشد، به همین دلیل است که چرا آمریکا به سرعت در حال حرکت (مانور) امتیاز های نظامی خود در این منطقه می باشد. شما می توانید این اطلاعات را از وب سایت جهان سوسیالیستی** دریافت کنید.

« سیاست اوباما تحت عنوان » محوری به اوراسیا «، استقرار فرماندهی اقیانوس آرام را به بیش از 60 درصد تمام نیروی های نظامی آمریکا (در زمان بوش این نیروی نظامی مستقر در این منطقه 50 درصد بود) رسانده است. این شامل ترتیبات جدید پایگاه نظامی آمریکا در فیلیپین، سنگاپور و استرالیا، و هم چنین تجدید روابط (خاتمه داده شده در گذشته) نظامی با نیوزیلند، و تمرینات مداوم نظامی آمریکا در تایلند، مالزی، اندونزی و تایوان…(و هم چنین) استقرار نیروی نظامی عظیم در ژاپن و کره جنوبی، از جمله واحد های مسلح به سلاح های هسته ای. » (مقیاس جهانی نظامی گری امپریالیسم آمریکا، پاتریک مارتین وب سایت جهان سوسیالیستی** )

« دگرگونی بزرگ » هم اکنون در جریان است، و به همین دلیل است که چرا موانع باید برداشته شوند و پوتین باید برود.

دوم، پوتین برای خود مایه رنجش عمومی با اهداف استراتژیک آمریکا در سوریه، ایران و اوکراین شده است، پوتین حمایت تمام و کمال خود را به اسد که ایالات متحده آمریکا خواهان سرنگونی او به منظور ترسیم نقشه دوباره خاور میانه و ساختن خطوط لوله گاز از قطر به ترکیه برای دسترسی به بازار پر سود اتحادیه اروپا می باشد، داده است.

پوتین تعدادی از ائتلاف ها و اتحاد هائی را تقویت کرده است بانک کشورهای بریکس، اتحادیه اقتصادی اوراسیا، سازمان همکاریهای شانگهای که تماماً چالشی است به سلطه آمریکا در منطقه و هم چنین یک جایگزین مناسب برای مؤسسات مالی نئولیبرالی، مثل صندوق بین المللی پول و بانک جهانی می باشد. برگردیم یک بار دیگر به « صفحه شطرنج » برژینسکی، ما می بینیم که آمریکا نباید احساس تهدید توسط هیچ کشوری بکند، ولی باید بطور مداوم برای«ائتلاف های منطقه ای » گوش به زنگ باشد که می تواند برنامه هایش را برای حکومت بر جهان از خط خارج کند. در این جا باز هم از برژینسکی ملاحظه کنید:

«…سه ضرورت بزرگ از لشگر کشی های امپراتوری به خاطر جلوگیری از تبانی و حفظ وابستگی امنیتی مابین اتباع هستند، که خراج گذاران مطیع و مصون باشند، و از اتحاد بربرها با هم نیز جلوگیری شود. » (ص 40)

« از این به بعد، ایالات متحده ممکن است برای تعیین چگونگی مقابله با ائتلاف های منطقه ای که به دنبال بیرون راندن آمریکا از اوراسیا هستند چاره ای بیاندیشد، در نتیجه موقعیت آمریکا را به عنوان یک قدرت جهانی مورد تهدید قرار دهد. » (ص 55 ) ( زبیگنیو برژینسکی، صفه شطرنج بزرگ، داشتن تقدم برای آمریکا و ضرورت استراتژیکی جهانی اش، نقل قول های کلیدی از کتاب نطق های زبیگنیو برژینسکی) به عنوان یک عضو مؤسس و حامی اصلی این سازمان ها، (و آغازگر معاملات عظیم انرژی با چین، هندوستان و ترکیه) پوتین بزرگترین سردرد برای واشنگتن شده است، هدفی منطقی برای تغییر رژیم او شده است.

سرانجام، پوتین هرکاری را که باید انجام می دهد تا تسلط کسب و کار با دلار و معاملات مالی را احاطه و محاصره کند. گریز از دلار، به معنی حمله مستقیم به بزرگترین منبع قدرت امپریالیسم آمریکا است، حمله به توانائی در کنترل بالفعل ارز بین المللی که لازم می دارد ذخیره دلار ملت های دیگر برای خریداری انرژی خود، که پس از آن به دارائی مالی، سهام، و گنجینه های ایالات متحده بازیابی می شود، استفاده شود. این کلاه برداری بازیابی پترودلار (دلار نفتی)، به ایالات متحده اجازه می دهد تا کسری حساب جاری غول پیکری را بدون بالا بردن نرخ بهره و یا کاهش هزینه های دولت، اداره کند. سیاستهای ضد دلار پوتین می تواند نقش دلار آمریکا را به عنوان ارز ذخیره کاهش دهد و به سیستمی که غارت را نهادینه کرده است پایان بخشد.

درست به همین دلیل است که چرا پوتین دشمن درجه یک مردم شناخته شده است. این به این دلیل است که روسیه محور آمریکا به اوراسیا را مسدود کرده است، ائتلافات ضد واشتگتن را تقویت بخشده است، اهداف سیاست خارجی آمریکا در خاور میانه را تخریب کرده است، نهادهائی را ایجاد کرده است که رقیب صندوق بین الملل پول و بانک جهانی هستند، معاملات انرژی عظیم با متحدان مهم ایالات متحده انجام می دهد، عضویت در تنها بازار یک پارچه اقتصادی اوراسیا را افزایش می دهد، و حمله به بنیاد های ساختاری که براساس آن تمام امپراتوری آمریکا استوار است یعنی دلار.

طبیعتاً، قدرتمندان واشنگتن در مورد این تحولات نگران هستند، تنها به عنوان مثال، آنها در مورد نظم نوین جهانی که به تدریج در حال شکل گیری تحت هدایت پوتین صورت می گیرد، نگران هستند. اما، تا کنون، آنها قادر به انجام هیچ کاری در مورد آن نشده اند. طراهان رژیم چنج دولت و خیال پردازان آنها بارها و بارها نشان داده اند که آنها هیچ همتائی برای ولاد (منظور ولادیمیر) بد که آنها را در هر نوبت مغلوب و فرسوده کرده است، نیستند.

Oilprice.com*

World Socialist Website**

«خُنیای غلام»

«خُنیای غلام»

در تمامِ طولِ روز

یکریز می خوانم

بانگ های اشتیاقِ واپسین ساعت.

 

قطعه قطعه می دود در چشم

قطعه قطعه پایدم هر دم زمان

روزِ من هر لحظه اش محتاجِ شب!

 

قطعه های لحظه ها

مرگِ زمان

لحظه ها چون قطعه ای در رفِ گور

می شود در آن، و شاید من در آن!

 

سایه ی مُرده̊ زمانی چون حیات

روشنِ زنده̊ زمانی همچو مرگ

می ستانم اشتیاق از سایه ها

می شوم نفرت به هر روشن نما!

 

از زمانی چون غلامان پاره̊ پای

از زمانی چون به غلاده،

گردن در تکان!

از همان روزهای ننگِ استوار

تا همین شب̊ در تشنج، روزهای بسیار.

 

لحظه بر لحظه گذارد

می کند آوای بانگِ اشتیاق

می زند رقصی به زنجیر،

در هر دست و پای.

لحظه ها را می شمارد

صخره̊ سنگی از نهایت،

کول و کِتفش می فشارد.

لحظه بر لحظه گذارد

اینک اش من می شوم

آنک آن برده به زنجیرِ گران

می سپاریم تک تکِ سرهایمان

می دهیم پیوند در دل

چون خیالی در ملال؛

تا که من همدست̊ – اینک- با تو گردم ای غلام!

ای غلامِ گوش در حلقه

که بر حلقت

هزاران سال عمرِ خفت انگیز

به تاریخِ هزاران سال

وقتِ خوف انگیز،

لحظه بر لحظه فِشرد و

اینک ات این من شده است

شرّ برانگیز انفجاری

کز گلوی کهنه ات سوزان شده است!

اینجا زندان است

اینجا زندان است

اینجا زندان،

ای همه ی هم بندان!

هیچطوری هم نیست

در دلها سرد چکد: نیست انسان را

همنوعی نیست!

اینجا زندان است!

اینجا سلول ها با سلول ها

فرسنگ فرسنگ

با هم به فاصله اند!

مُرس هم، نتوان کوبیدن

بر دیوارهای سلولی دیگر

که آوازی شاید در آن

که حرفی شاید از آخرین ساعتهای یکی اعدام

و خبر، از بیرون

که خبر، نیست در آن!

آن کسان هم که ورایِ بندند

عهده دارند مگر وا نشود

روزنی بهرِ نفس،

وچنین است قفس!

روزگارانم را طی کردم

همه روز با وِردی

که خودم می خوانم:

اینجا زندان است!

اینجا زندان است؛

صدا و سیمای مفصل به مفصل̊ استخوانهای اسیریِ ماست در حالِ پخش

صدا و سیمای جمهوریِ اسیرانِ مفلوجِ معاش است در حالِ نقش!

اینجا زندان است

و صدایِ انقلابِ راستینِ ما را

به گستاخی خفه کرده اند و مارا خفه تر!

 

من کسی را دارم، آشنا در بندم، از همه همبندان!

که پیِ همنوع رفت، و در آن روز که برگشت، به من گفت:

در همه کاو و تلاش

در همه جُست̊ و جو

این همان سیگار است، که مرا همنوع است!

دومی رفت شعف ناک، و پیِ همنوع گشت

و در آن روز که برگشت

اسمِ عباس و حسین بود همان همنوعش!

دیگری با همه کوری ش ولی بیناتر؛

آتشی یافته بود

سوز وُ سوزنده ی ظالم به جهنم، همنوع!

 

اینجا زندان است، به همین آسانی

و همه همبندانم̊ بیمار

چون پزشکِ زندان

اسم اش بود «اِبن زیاد»!

خشک و آسوده و آرام

به هر تخت وُ به زیرِ هشتی

چوبمان را خطی

خطمان را چوبی تکراری

و به این آرامی

زیرِ پُل می خوابیم

زیرِ طاق های هفتصد̊در باز

زیرِ بادهایی از سوز و گداز

زیرِ شیپوری از چهچهه ی

بشتابید که «حَی»

بشتابید «علیˈ»

بشتابید بیایید «صلاۃ»

و نیست نای

و نیست نوای

بر حیِ علیˈ عملِ انقلاب!

 

آسوده ایم برادران، مُنبت کاران، تذهیب زنان، خیمه سازان، کُتَل داران!

آسوده ایم خواهران، نذرگذاران، سفره داران، منبر گُشایان، مُویه سُرایان!

و در دلهایمان، این شعله زرد نیست!

شعله های سرخ، در آوازهای خونینِ سرخِ تپش هایِ مکررِ خُنیای غلامان است!؛

آی لالای، لای لای

من چه هستم؟!

آی لالای، لای لای

در چه نکبت؟!

در نهضتِ سلطانی؟!

در نهضتِ کبابی؟!

در نهضتِ قصابی؟!

خدایا، ای خدایا

تا انقلاب مهدی، از نهضتِ قصابی محافظت بفرما!

کودکانِ «حلبچه»

بر پشتِ مادر، بُقچه

شیمیایی بگردان!

کودکانِ «فرشته»

در بنزِ مادر، بُشکه

خوشحال تر بگردان!

جسارتِ حرامی

برای مفت خواری

افزون تر بگردان!

همه زنانِ زندان

برای شوی هاشان

کنیز تر بگردان!

دیگر حرفی ندارم

دعای من شد تمام.

غلام و غلاده هاش

غلام و زنجیر به پاش

هستم ولی نمانم.

 

به خنیای غلامان

شوم دستی به پیمان

امروز را به امید

فردا، به قطعی̊ جدال

این نامه هم شد تمام

والسلام!

علی سالکی- فروردین 94

 

مصرف به عنوان یک گفتمان ایدئولوژیک

کاج ایلمونن

برگردان شایسته مدنی

منتشر شده در انسان شناسي و فرهنگ

مصرف بیش از هر چیز در ارتباط تنگاتنگ با خرید کالا در بازار قابل فهم است. البته، همانطور که در ارتباط با وجوه مختلف کالا سخن به میان آمده است، خرید کردن، تنها بخش کوچکی از فرآیند گسترده‌ی مصرف را در بر می‌گیرد. مصرف، بیشتر از هر چیز، عبارت از انتقال اموال در دسته‌بندی کالایی و استفاده‌ی واقعی از آن است. وقتی مصرف به این برتری می‌رسد، مکانیسم انتخاب‌های مصرف و تبلیغات نیز در یک چشم‌انداز متفاوت ظاهر می‌شوند. این مکانیسم‌ها به شکل پیامهایی برای دیگران درآمده و یا به صورت راهکارهایی برای هدایت و چگونگی استفاده از اقلام مصرفی حفظ می‌شوند. برای مثال چطور می‌توانیم بدانیم در مُد چه چیزی وجود دارد بدون آنکه مصرف را در زندگی روزمره و رسانه در نظر نگیریم؟

بدین‌ترتیب، مصرف در فرم‌های پراکندهای تجلی پیدا می‌کند که اولویت‌های مصرف‌کنندگان را شکل می‌دهد. ما درباره‌ی مصرف و پرستش یا طرد آن و یا تلاش برای متقاعد کردن دیگران به اینکه مصرف اندک چه معنایی برایمان دارد، سخن می‌گوییم. در این فصل، به اشکال مختلف پراکنده‌ای که مصرف را به لحاظ تاریخی بررسی می‌کند نمی‌پردازم و به جای آن، بر معنادارترین گفتمانی تمرکز میکنم که هدفش، تاثیر بر مصرف است. توجه من به این موضوع است که چطور بازار و مصرف، به عنوان یک گفتمان، تقسیمات سلسله مراتب اجتماعی را بوجود می‌آورند. آنها نه تنها تصمیمات مصرفی ما را هدایت می‌کنند، بلکه روابط اجتماعی که از طریق مصرف پدید می‌آید رسمیت بخشیده و به شکل پراکنده‌ای سبک مصرفی «مناسب» را می‌سازند.

همانطور که دیدیم، مصرف از یک سو بازتاب و در واقع بازتولیدکننده‌ی نابرابری اجتماعی (موقعیت کالاها) است و از سوی دیگر در همبستگی اجتماعی (مُد و سنت) مشارکت دارد. پرسش اصلی این است که چطور مصرف به طور همزمان میتواند مدعی به هم پیوستگی اجتماعی و نابرابری اجتماعی باشد؟ و هر دو را در یک زمان انجام دهد. برای روشن شدن این پرسش، در ادامه از ارتباط مصرف با حفظ تقسیم جنسیتی صحبت میکنم. دلایل تمرکز بر این انتخاب مشهود است.

نخست اینکه، زنان و مردان به طور محسوسی در مصرف طبیعی (مثلا ذائقه) و مصرف واقعی‌شان با هم تفاوت دارند. دوم اینکه، تقسیم جنسیتی یکی از نظامهای تمایز در جامعه است که افراد را در یک رابطه‌ی سلسله مراتبی نامتقارن از یکدیگر قرار می‌دهد. برعکس روابط اجتماعی افقی، تمایل زیادی در جامعه‌شناسی وجود دارد که مشکلات اساسی را به آن گروه‌هایی که موقعیت مطلوب‌تری نسبت به دیگران دارند، عرضه کند، درحالیکه، چطور می‌توان مطمئن بود که آن گروه‌ها موقعیت‌شان را در آینده نیز حفظ خواهند کرد؟

به لحاظ تاریخی، گروه‌های برتر در جامعه این مشکل را به این شکل حل کرده‌اند که کنترلشان را بر ابزار نظارت اجتماعی از جمله اقتصاد، سیاست و نظام قانونی حفظ می‌کنند. به این شیوه، آنها قادرند موقعیت برترشان را در جامعه حفظ کرده و دائمی سازند (گیدنز، 1984). روابط جنسیتی از این قاعده مستثنی نیست. دست کم در اروپا، کنترل مردان بر رژیم نظارتی این امکان را برایشان فراهم کرده است تا از همه‌ی دامنه‌ی امتیازاتشان دفاع کنند.

البته، این امکان وجود ندارد که روابط اجتماعی نامتقارن، به تنهایی و فقط از راه نظارت اجتماعی حفظ شده و ادامه پیدا کند چرا که نظارت اجتماعی، عموما ضمانتی برای به رسمیت پذیرفتن یا تصدیق گروه‌های برتر توسط دیگر گروه‌ها نیست. به ویژه، اگر گروه تحت نظارت حکومت، طیف وسیعی از افراد را تشکیل دهد، یا اگر غلبه‌ی بی‌عدالتی را تشخیص دهد و یا اگر در موقعیتی باشد که واکنش خاصی نشان دهد، در این صورت، همه‌ی احتمالات سعی بر تغییر وضعیت خواهند داشت. پس از این مرحله، گروه برتر مجبور خواهد بود به همان گروه یا گروهی دیگر تغییر کرده و یا به دو استراتژی‌ای که در دسترسش است، طبقه‌بندی شود تا موقعیت خود را حفظ کند. پیش از هر چیز، باید سعی کند تعداد افراد تحت نظارت را «کاهش» دهد و این کار را از راه اشاعه‌ی بدگمانی و ایجاد تضاد بین دیگر گروه‌ها انجام می‌دهد.

اگر این دو استراتژی «تفکیک و سلطه» کار نکند، مردمی که تحت کنترل ابزارهای دولتی هستند، در مرحله‌ی دوم سعی می‌کنند سلسله مراتب موجود را طبیعی و رسمی جلوه دهند. این ساده‌ترین راه برای دستیابی است، یعنی به شیوه‌ای عمل می‌کنند که توجیهی برای رسمیت دادن به کنش‌هایشان فراهم شود. این شیوه کمک میکند تا پذیرش داوطلبانه در بخشی از حکومت که توجیهی برای روابط سلسله مراتبی را بیان می‌کند، موثر واقع شود. این یک تاثیر ایدئولوژیکی است که وارد صحنه می‌شود و در اینجا به تاثیر ایدئولوژیکی که از نظر سیاسی خنثی است، ارجاع می‌دهم. به بیانی دیگر، هیچ قضاوت و یا ارزیابی‌ای در زمینه‌ی ایدئولوژی حاکم اعمال نمی‌شود.

ساده‌ترین تبیین برای تاثیر ایدئولوژیکی، اینست که به مانند تقسیم جنسیتی، بر محدودیت‌های دو گروه متمرکز شویم. گرچه، موجودیت‌شان به خودی خود کافی نیست و الزامات بیشتری می‌طلبد تا تاثیر ایدئولوژیک را توصیف کنند اما گروه‌های مربوط نیاز دارند شیوه‌های متفاوتی برای حس کردن واقعیت اجتماعی داشته باشند. حس کردن آنها باید تولید کننده‌ی ادراکاتی باشد که در برخی روابط از دو سو، در تضاد قرار دارند. افزون بر آن، یک گروه و یا گروه دیگر باید بتواند حس خود و چارچوب واقعیت را برجسته‌تر کند که این کار نیز از دو جریان بدست می‌آید.

نخست، این مراحل میتوانند برای متصل کردن سلسله روابط اجتماعی مشبکّی انجام شود که از بیرون غیرقابل رویت بوده و فائق آمدن بر آن، برای دستگاه نظارتی نسبتا ساده است. نمونه‌ی آن نظام آموزشی است. نیاز این استراتژی این است که عوامل نظارتی باور داشته باشند یک چشم‌انداز واقعی برای تحرک اجتماعی رو به بالا وجود دارد (گیدنز، 1984). تنها در این صورت است که تحرک اجتماعی به سطوح معنادار رسیده و برخی از فشارها را پشت سر می‌گذارد.

امکان تحرک اجتماعی رو به با بالا و صعود اجتماعی فردی، عامل نگهدارنده‌ی این غلبه است و تقسیمات سلسله مراتبی موجود را بی‌آنکه نیازی به مهندسی اجتماعی داشته باشد، دوباره تایید و تثبیت می‌کند و همزمان، تعیّن این پدیده‌ها، برای تقویت این تقسیمات غالب در آینده نیز مشارکت می‌کنند. آنها حتی ممکن است آگاهانه برای استقرار یک دین مدنی، از پیامهایی استفاده کنند که در آن هرکس تلاش بیشتری بکند، میتواند جایگاه برتری را در اختیار داشته باشد.

این وضعیت زمانی کاملا متفاوت است که، الف) غلبه بر تقسیمات سلسله مراتبی که عمیقا نفوذ کرده‌اند، دشوار و یا ناممکن باشد، ب) گروه‌های دارای امتیاز، این را فهمیده باشند. این موضوع در شرایطی پیش می‌آید که تقسیمات اجتماعی با خصوصیات بیرونی و قابل مشاهده‌ای چون رنگ پوست، جنسیت و یا مذهب منطبق باشد. برای نمونه، طبقات حاکم درباره‌ی چشم‌اندازی نگران خواهند شد که گروه‌های تحت نظارت ممکن است به طور دسته‌جمعی آغاز کنند و نارضایتی‌شان را به گوش دیگران برسانند و یا اقدام به تغییر اجتماعی کنند. گروه‌های حاکم اگر نتوانند خشونت عریان را سامان دهند چطور می‌توانند از این اتفاق جلوگیری کنند؟

تقسیم جنسیتی، عناصر جالب و سودمندی را فراهم می‌کند که میتوانند در حل این مشکل پیچیده کمک کنند. البته این مساله، مشکل اساسی همه‌ی جوامعی است که خشونت علنی در آنها جریان داشته و این خشونت برای هر دو گروه نتایج خطرناکی دارد. اگر مردان از درنده‌خویی برای دفاع از برتری‌شان استفاده کنند، به مثابه این است که علنا به جنسیت زن اعلان جنگ کرده‌اند. این عمل، حتی در کوتاه مدت، خلاف منافع مردان است و نباید فراموش کرد که در بلندمدت پیامدهای چنین روشی، جنگی خیالی است که به طور کلی نظم اجتماعی را فرسوده خواهد کرد.

مطالعات مبتنی بر تقسیم جنسیتی که توسط محققان فمینیست انجام شده، اغلب به نظام مدرسه و خانواده و تکنیک‌های نظارتی که از طریق بدنه‌های متنوع دولتی عمل می‌کنند، ارجاع دارد. تفکر نهادینه در پشت این تحقیقات اینست که این نهادهای اجتماعی در میان سایر چیزها، کانال‌هایی برای تاثیر ایدئولوژیکی هستند که از مردان حمایت میکنند. بحثی که در اینجا مطرح شد، در رویکرد ایدئولوژیک نیز مطرح است. گرچه از زمانی که تقسیم جنسیتی، موضوعی فرهنگی شده است، ضروری است تا روابط فرهنگ و ایدئولوژی در نظام جنسیتی تبیین شود. این تحلیل در چهارچوب مصرف قرار دارد.

 

در باره جسارت و باز هم جسارت – سمیر امین

چپ رادیکال در برابر سرمایه داری رو به ورشکستگی:
در باره جسارت و باز هم جسارت
سمیر امین

برگردان : م . ت . برومند

منتشر شده در تارنمای نگرش

« وضعیت تاریخی پدید آمده از فرو شکست سرمایه داری معاصر، در شمال مانند جنوب توجه چپ رادیکال را برای داشتن جسارت در ساختن آلترناتیو سیاسی اش در برابر سیستم پا بر جا به خود جلب می کند. موضوع این مقاله سمیر امین عبارت از نشان دادن چرایی این ضرورت و سپس آن چه که از آن در می یابیم خواهد بود. »

وضعیت تاریخی پدید آمده از فرو شکست سرمایه داری معاصر، در شمال مانند جنوب توجه چپ رادیکال را برای داشتن جسارت در ساختن آلترناتیو سیاسی اش در برابر سیستم پا بر جا به خود جلب می کند. موضوع این مقاله سمیر امین عبارت از نشان دادن چرایی این ضرورت و سپس آن چه که از آن در می یابیم خواهد بود.

برای چه جسارت؟

سرمایه داری معاصر، سرمایه داری انحصارهای تعمیم یافته است. درک من از آن این است که انحصارها از این پس، به هیچ وجه جزیره هایی در اقیانوس شرکت ها که به آن تعلق ندارند، نیستند. هر چند آن ها به طور نسبی مستقل اند، اما یک سیستم یکپارچه شده را تشکیل می دهند و بنابر این واقعیت، این انحصارها، از این پس، به طور تنگاتنگ مجموع همه سیستم های تولیدی را کنترل می کنند.

مؤسسه های کوچک و متوسط – و حتا مؤسسه های بزرگ که در نفس خود به مالکیت صوری مجموعه های اولیگوپلی مربوط ، وابسته نیستند- توسط انحصارها در شبکه ای از وسیله های کنترل پا برجا در بالادست و پایین دست زندانی اند. آزادی عمل مستقل شان ، در واقع، مانند چرم ساغری فشرده شده است. این واحدهای تولیدی به پیمان کاران انحصارها تبدیل شده اند .

این انحصارهای تعمیم یافته، محصول مرحله جدید تمرکز سرمایه در کشورهای تریاد (سه گانه) (ایالات متحد، اروپای غربی و مرکزی و ژاپن ) است که در جریان دهه های 1980 و 1990 گسترش یافته است.

هم زمان، این انحصارهای تعمیم یافته بر اقتصاد جهان فرمان می رانند. «جهانی سازی» نامی است که آن ها در نفس خود به مجموع ضرورت هایی داده اند که بر پایه آن ها کنترل شان را بر سیستم های تولیدی پیرامون های سرمایه داری جهانی (سراسر دنیای فراسوی شریکان تریاد) به کار می بندند. مسئله عبارت از چیزی جز مرحله جدید امپریالیسم نیست.

سرمایه داری انحصارهای تعمیم یافته و جهانی شده، سیستمی را تشکیل می دهد که برای این انحصارها برداشت از رانتِ انحصاریِ برداشته شده از حجم ارزش اضافی (تبدیل شده به سود) را که سرمایه از استثمار کار بیرون می کشد، تأمین می کند. در مقیاسی که این انحصارها در پیرامون های سیستم جهانی شده عمل می کنند، این رانتِ انحصاری به رانتِ امپریالیستی تبدیل می شود.

روند انباشت سرمایه – که سرمایه داری را در همه شکل های تاریخی پیاپی اش مشخص می سازد – بنابر این واقعیت، زیر فرمانروایی بیشینه سازی انحصارگرایانه – امپریالیستی قرار دارد.

این جا به جایی مرکز ثقل انباشت سرمایه خاستگاه جستجوی پیاپی تمرکز درآمدها و دارایی ها به سود رانت انحصارها است که وسیعاً در انحصار اولیگارشی ها («توانگر سالاران») قرار دارد که بر گروه های اولیگوپلی به زیان دستمزد کار و در آمدهای سرمایه غیرانحصاری فرمان می رانند.

این بی تعادلی فزاینده، به نوبه خود، خاستگاه فینانسیاریزاسیون سیستم اقتصادی را تشکیل می دهد. من از آن این نکته را درک می کنم که بخش فزاینده مازاد دیگر نمی تواند در گسترش و ژرفش سیستم های تولیدی سرمایه گذاری شود. بنابراین «سرمایه گذاریِ مالیِ» این مازادِ فزاینده، یگانه آلترناتیو ممکن برای دنبال کردن انباشتی است که توسط انحصارها فرمانروایی می شود.

برقراری سیستم هایی که این فینانسیاریزاسیون را ممکن می سازند، توسط وسیله های گوناگون -که برای رسیدن به نتیجه زیر سرمایه گذاری و تحمیل شده اند- عمل می کند:

·         پیروی مدیریت شرکت ها از اصل «ارزش سهامدار»

·         تبدیل سیستم های بازنشستگی از راه سرمایه آفرینی  (صندوق های حقوق بازنشستگی) به سیستم های بازنشستگی بنا بر توزیع

·         پذیرش اصل «مبادله های ارزی نرمش پذیر»

·         ترک اصل تعیین نرخ بهره – بهای «نقدینه» – توسط بانک های مرکزی و انتقال این مسئولیت به «بازار».

فینانسیاریزاسیون مسئولیت مهم در فرمانروایی باز تولید این سیستم انباشت را به سی بانک غول پیکر تریاد واگذار کرده است. بنابر این، آن چه که آن را شرمگینانه «بازارها» می نامند، چیزی جز مکان هایی که در آن ها استراتژی های این عامل های فرمانروا بر صحنه اقتصادی گسترش می یابند، نیستند.

به نوبه خود، این فینانسیاریزاسیون که افزایش نا برابری در توزیع در آمدها (و دارایی ها) را آشکار می کند، مازاد فزاینده ای می آفریند که آن را غنی می سازد. «سرمایه گذاری مالی» (یا به بیان دیگر سرمایه گذاری های سودا گری مالی) رشد خود را با آهنگ های سرگیجه آور، بدون مقیاس مشترک با آهنگ های رشد تولید نا خالص داخلی، (که در نفس خود بنابر این واقعیت به وسعت تخیلی شده) یا با آهنگ های سرمایه گذاری در دستگاه تولید ادامه می دهند.

رشد سرگیجه آور سرمایه گذاری های مالی، افزایش وام در همه شکل های آن و به ویژه شکل  وام فرمانروا را ایجاب و تغذیه می کند. هنگامی که دولت های مستقر ادعا می کنند که «کاهش وام» را به عنوان هدف دنبال می کنند، به عمد دروغ می گویند؛ زیرا استراتژی انحصارهای فینانسیاریزه[1] مبنی بر نیاز به افزایش وام (که برای آن تلاش می کنند نه پیکار) – وسیله تأمین مالی جالبی برای جذب کردن مازادِ رانتِ انحصارها است. سیاست ریاضت تحمیلی که ادعا می کنند «برای کاهش وام است»، برعکس، کوششی برای افزایش دادن حجم آن است.

این سیستم – که بصورت عامیانه «نولیبرال» توصیف شده- در واقع، سیستم سرمایه داری انحصارهای تعمیم یافته، «جهانی شده» (امپریالیستی) و فینانسیاریزه (بنابر ضرورت تحمیل شده برای باز تولید آن) است  که در زیر دیدگان ما تحمیل می شود. این سیستم که آشکارا نا توان از چیره شدن بر تضادهای درونی فزاینده اش می باشد، محکوم به دنبال کردن مسابقه جنون آمیزش است .

«بحران» سیستم به چیزی جز «کامیابی» خاص اش مربوط نیست. در واقع، تا به امروز استراتژی گسترش یافته توسط انحصارها همواره نتیجه های پیچیده و مغلق به بار آورده است: چنان که برنامه های ریاضت، برنامه های موسوم به اجتماعی (در واقع ضد اجتماعی) اخراج، پیوسته به رغم مقاومت ها و مبارزه ها تحمیل می شوند. ابتکار تا به امروز در دستان انحصارها («بازارها») و خدمتگزاران سیاسی آن ها (دولت هایی که از تصمیم های آن ها در باره ضرورت های موسوم به«بازار») پیروی می کنند، باقی مانده است.

در این شرایط، انحصارها آشکارا جنگ با کارگران و مردم را اعلام کرده اند. این اعلام فرمول بندی اش را در رأی «لیبرالیسم گفتگو پذیر نیست» پیدا می کند. بنابر این، سرمایه انحصارها قصد دارد، مسابقه جنون آمیز و آهنگ کندی نا پذیرش را دنبال کند. نقدی که من دیرتر در باره پیشنهاد های «تنظیم» ارائه خواهم داد ، در این منطق جای می گیرد.

ما در لحظه تاریخی ای به سر نمی بریم که در آن جستجوی «سازش اجتماعی» آلترناتیو ممکنی را تشکیل می دهد. چنین لحظه هایی در تاریخ در مثل پس از جنگ دوم جهانی، با سازش های اجتماعی سرمایه /کار از نوع دولت سوسیال دموکرات در غرب، در سوسیالیسم واقعاً موجود شرق، در پروژه های ملی توده ای جنوب وجود داشت. البته لحظه تاریخی ما این لحظه ها نیست. بنابر این، کشمکش موجود، سرمایه انحصارها را در برابر زحمتکشان و خلق های فراخوانده شده به تسلیم بی قید و شرط قرار می دهد. استراتژی های دفاعی مقاومت در این شرایط، ناکارآ، و در نهایت همواره دعوت به مغلوب شدن است و در برابر جنگ اعلام شده سرمایه انحصارها،  زحمتکشان، کارگران و خلق ها باید به گسترش دادن استراتژی هایی بپردازند که امکان تعرض را فراهم می آورد.

این وضعیتِ جنگ اجتماعی، به ضرورت با افزایش کشمکش های سیاسی بین المللی و دخالت های قدرت های تریاد امپریالیستی همراه است. استراتژی «کنترل نظامی سیاره» توسط نیروهای مسلح ایالات متحد و متحدان فرودست پیمان آتلانتیک شمالی آن، در نهایت یگانه وسیله ای است که انحصارهای امپریالیستی تریاد می توانند برای ادامه فرمانروایی شان بر خلق ها، ملت ها و دولت های جنوب به آن امیدوار باشند.

در برابر این چالش (جنگ اعلام شده توسط انحصارها) پاسخ های آلترناتیوهای پیشنهاد شده کدام اند؟

نخستین پاسخ: «تنظیم بازارها»ی (مالی و غیره) .

مسئله این جا عبارت از ابتکارهایی است که انحصارها و قدرت ها مدعی بررسی کردن کاربرد آن ها هستند. در واقع، مسئله این جا عبارت از سخن پردازی تو خالی برای فریب دادن افکار عمومی است. این ابتکارها نمی توانند مسابقه دیوانه وار برای درآمد زدایی مالی را که محصول منطق انباشت زیر فرمانروایی انحصارها است، متوقف سازند. بنابر این، آن ها یک آلترناتیو نادرست را تشکیل می دهند.

پاسخ دوم: بازگشت به مدل های پس ازجنگ دوَم جهانی

این پاسخ حسرت سه گانه گذشته را تغذیه می کند :

·         شالوده ریزی دوباره «سوسیال دموکراسی» واقعی در غرب

·         جان بخشی دوباره «سوسالیسم» استوار بر اصولی که در سده 20 فرمانروا بود

·         بازگشت به فرمول های ناسیونالیسم توده ای در پیرامون های جنوب

چنان که می توان آن را درک کرد، این حسرت خوری ها به گذشته، توانایی «به عقب بر گرداندن» سرمایه داری انحصاری را در ذهن می پرورانند و آن را به موضع هایی پس می رانند که در حد موضع های سال 1945 است. غافل از این که تاریخ هرگز چنین پس رفتنی را بر نمی تابد. باید از سرمایه داری چنان که هست، انتقاد کرد، نه آن چه که آن را آرزو می کنیم باشد؛ گویا که تحولی در آن صورت نگرفته است. با این همه، نمی توان انکار کرد که این حسرت ها به گذشته در وسوسه کردن بخش های مهمی از چپ ها در جهان به حیات خود ادامه می دهد.

پاسخ سوم: جستجو ی همرأیی «بشر دوستانه»

من آرزوهای بشردوستانه این روش مشخص را توهم در باره همرأیی هایی تعریف می کنم که قادر است حامل های منافع اساسی کشمکش آمیز ممکن را متحد کند. بوم شناسی (Ecologie) عامیانه سهم مهمی در این مورد دارد.

پاسخ چهارم: توهم های گذشته گرایان

این توهم ها استوار بر «ویژگی» «حق اختلاف» اند، بی آن که دلواپس اهمیت و مفهوم آن باشند. گذشته، پیش از این به مسئله های آینده پاسخ داده است. این«فرهنگ گرایی ها »می توانند به شکل های شبه مذهبی یا قومی درآیند. بنابر این، دین سالاری ها و قوم سالاری ها جانشینان ساده در برابر مبارزه های اجتماعی دموکراتیک اند. زیرا آن ها برنامه های عملی این مبارزه ها را پس می زنند.

پاسخ پنجم: برتری «آزادی های فردی»

گوناگونی پاسخ های استوار بر این برتری که به عنوان«ارزش والا»و حتا انحصاری نگریسته شده، جنبه های مطلق «دموکراسی انتخاباتی نمایندگی» را به مثابه فقط دموکراسی در رده های آن قرار می دهد. این فرمول دموکراتیزه کردن جامعه ها را از پیشرفت اجتماعی جدا می کند و حتا به بهای بی اعتبار کردن دموکراسی و به مضحکه کشیدن آن مانع از توأمانی اش با پسروی اجتماعی نمی گردد. البته، شکل های وضعیت خطرناک تری نیز وجود دارد. من این جا به برخی جریان های «پسا مدرنیستی» (به ویژه مربوط به نِگری) بازگشت می دهم که تصور می کند که فرد اکنون به سوژه تاریخ تبدیل شده است. همان طور که کمونیسم به نوبه خود واقعاًبه فرد امکان داد که از چنبره از خود بیگانگی کالایی رها گردد. و در آن جا واقعاً به سوژه تاریخ تبدیل شود!

از این رو، به درستی در می یابیم که همه این پاسخ ها از جمله پاسخ های راست گرایانه («تنظیم هایی» که مالکیت خصوصی انحصارها را به پرسش نمی کشند) بدون یافتن باز تابی نیرومند در میان اکثریت مردم چپگرا -آن گونه که هستند- نیست.

جنگ اعلام شده توسط سرمایه داریِ انحصارهایِ تعمیم یافته امپریالیسم معاصر، هیچ واهمه ای از آلترناتیوهای نادرست -که من این جا خط های راهنمای آن ها را ترسیم کرده ام- ندارد.

پس چه باید کرد؟

این مرحله، فرصت تاریخیِ امکانِ بسی فراتر رفتن را برای ما فراهم آورده است. و به عنوان یگانه پاسخ مؤثر، به منظور رادیکال شدن جسورانه در زمینه فرمول بندی آلترناتیو شایسته برای سوق دادن زحمتکشان و خلق ها به تعرض و شکست دادن استراتژی جنگ طلبانه مخالفان به شمار می رود. این فرمول بندی ها که استوار بر تحلیل سرمایه داری معاصر واقعاً موجود است، باید آینده در حال ساختمان را در برابر خود ببیند و از حسرت های گذشته و توهم های همانند یا همرأیانه رویگردان باشد.

انتشار در روی خط 26 نوامبر 2011

برگردان به فارسی : فروردین 1394


چرا عربستان سعودی یمن را بمباران می‌کند؟

تارنگاشت عدالت

منبع: تله‌سور
٢۸ مارس ٢۰١۵

«الله اکبر، مرگ بر آمریکا، مرگ بر اسرائیل، لعنت بر یهودیان، پیروزی از اسلام»، این‌ها شعار شورشیان حوثی است که در حال حاضر یمن را کنترل می‌کنند. یمن یک کشور فقیر در خاورمیانه است که به ندرت در صدر اخبار قرار می‌گیرد. با این وجود، پس از آن‌که چند روز پیش یک ائتلاف بین‌المللی به سرکردگی عربستان سعودی بمباران یمن را آغاز کرد، به نظر می‌رسد که درگیری فرقه‌ای خاورمیانه اکنون در میدان دیگری جریان دارد.
حوثی‌ها در سپتامبر ٢۰١۴ کنترل صنعا پایتخت یمن را به دست گرفتند. هادی ريیس‌جمهور یمن که در حبس خانگی قرار گفته بود یک روز بعد از آن‌که سفیر آن‌ها در ایالات متحده «عملیات اقدام قاطعانه» را «برای حمایت از مردم یمن و دولت قانونی‌ آن‌ها در برابرحوثی‌ها» اعلام کرد، به پایتخت عربستان سعودی فرار کرد. حملات هوایی توسط  یک ائتلاف به سرکردگی عربستان سعودی و با شرکت امارات متحده عربی، بحرین، قطر، کویت، اردن، مصر، مراکش، پاکستان و سودان صورت می‌گیرد.
پرسش این است که چرا عربستان سعودی بر مداخله در یمن اصرار دارد، به ویژه اکنون که به نظر می‌رسد کارزار هماهنگ آن‌ها به اعزام نیروهای زمینی منجر خواهد شد. سربازان سعودی در امتداد مرز ١٫۸۰۰ کیلومتری عربستان با یمن تجمع کرده اند، و ريیس‌جمهور مصر نیز اعلام کرد که آماده اعزام نیرو به یمن است.
اما حوثی‌ها کیستند؟
حوثی‌ها گروه شورشی هستند که نام خود را از رهبر خویش حسین الحوثی-که در سال ٢۰۰۴ شورش کرد و سال بعد به دست نیروهای یمنی کشته شد، گرفته اند. آن‌ها خود را «انصار الله» نیز می‌نامند، حوثی‌ها از نحله تشیع زیدی که شبیه تشیع ایران، لبنان و عراق است پیروی می‌کنند، اما زیدی‌ها فقط در یمن هستند.
ریشه‌های حوثی‌ها مشخصاً در واکنش به مداخله خارجی قرار داشت. آدام بارون، عضو «شورای اروپایی پیرامون روابط خارجی» که از ٢۰١١ تا ٢۰١۴ در یمن زندگی کرد می‌نویسد: «یک جنبه کلیدی ایدئولوژی حوثی استفاده از زیدیسم علیه خطر ایدئولوژی‌های تحت نفوذ سعودی و رد کلی اتحاد دولت یمن با ایالات متحده بود.»
عربستان سعودی ایران را با بی‌ثبات کردن منطقه از طريق حمایت از فرقه‌های گوناگون شیعه متهم می‌کند. سلمان علوده یک روحانی سعودی که به طور منظم در تلویزیون دولتی عریستان ظاهر می‌شود در باره رویدادهای اخیر در صفحه توئیتر خود نوشت: «یک موضع شجاعانه که بسیار منتظر آن بودیم. من به درگاه الله دعا می‌کنم که نتایج مبارک باشد و یمن را از شر مردم پلید و توطئه‌های کفار نجات دهد.»
با این وصف، وضعیت بسیار پیچیده‌تر از آن است که سعودی‌ها می‌گویند. حوثی‌ها طی دهه گذشته شش بار علیه دولت یمن قیام کرده اند، و به علت مخالفت با فساد، با افزایش قیمت خوراک و بیکاری بالا، و هم‌چنین اتحاد دولت با ایالات متحده، از حمایت گسترده‌ای برخوردارند.
در جریان «بهار عربی» هزاران نفر برای سرنگون کردن ريیس‌جمهور صالح که به مدت ۳۳ سال با مشت آهنین حکومت کرده بود، به خیابان‌ها آمدند. او با سرکوب شدید پاسخ داد، و یک مصالحه به میانجی‌گری عربستان سعودی به او امکان داد از قدرت کناره‌گیری نماید و راه را برای جانشین خود همواره سازد. هادی جانشین او که در فوریه ٢۰١٢ در انتخاباتی که تنها نامزد آن بود پیروز شد، یک مقام قدیمی دولت صالح و یک مشاور نزدیک او بود.
طی ریاست جمهوری هادی تقریباً هیچ‌چیر تغییر نکرده است. یمن هنوز یکی از فقیرترین کشورهای جهان است. در عین‌حال، ريیس‌جمهور هادی از عملیات نظامی ایالات متحده، از جمله حملات پهپادی که صدها غیرنظامی یمن را کشته است، کاملاً حمایت می‌کند. در واقع، در سپتامبر گذشته ريیس‌جمهور اوباما یمن را به مثابه یک نمونه موفق در جنگ با ترور ستایش کرد. این ادعاها از حقیقت بسیار دورند، زیرا «القاعده در شبه‌جریزه عربستان» جای پای مستحکمی در یمن به دست آورده است.
خاورمیانۀ عربستان سعودی
هرج‌و‌مرج یمن عمدتاً ناشی از سیاست‌های داخلی است. با این وجود، عربستان سعودی به قدرت رسیدن حوثی‌ها را به مثابه یک حمله بی‌رحمانه شیعیان به یک منطقه سنی ترسیم می‌کند، آن‌را به یک درگیری فرقه‌ای بین سنی‌ها و شیعیان مبدل می‌سازد. عربستان سعودی و متحدین عرب آن در سال‌های اخیر نشان داده اند که منافع آن‌ها در تحکیم قدرت و داشتن کلیدهای خاورمیانه در جیب خود، و اطمینان دادن به متحدین غربی خود نسبت به ثبات در این منطقه نفت‌خیز جهان است.
از نظر ایدئولوژیک، عربستان سعودی از هر رژیم دیگر منطقه افراطی‌تر است. عربستان سعودی مانند «دولت اسلامی در عراق و شام» («داعش») از تعببر وهابی از اسلام پیروری می‌کند. با این وجود ایدئولوژی محرک سعودی‌ها نیست و هرگز نبوده است، بلکه آن‌ها در پی سرکوب هر نوع مخالفت با رهبری خود در کشوری هستند که خاندان سلطنتی طی یک قرن گذشته بر آن حکومت کرده است.
عربستان سعودی مخالف انتخابات دمکراتیکی بود که اخوان‌المسلمین را در مصر به قدرت رساند. اخوان‌المسلمین که سنی اما کم‌تر افراطی هستند در عربستان سعودی غیرقانونی بوده و برای خاندان حاکم یک تهدید به شمار ‌می‌آیند، زیرا آن‌ها غرب را دشمن می‌دانند و برخلاف عربستان سعودی با آن مبارزه می‌کند. سعود‌ی‌ها از کودتای نظامی در مصر حمایت کردند و میلیاردها دلار به خونتای سکولار کمک دادند.
به علاوه، عربستان سعودی بخشی از ائتلاف آمریکایی علیه «دولت اسلامی» است. مشارکت آن‌ها انگیزه ایدئولوژیک ندارد، زیرا عربستان سعودی و «دولت اسلامی» در بسیاری از تعبیرها از قوانین و مقررات اسلامی یکسان فکر می‌کنند. با این وجود، عربستان سعودی «دولت اسلامی» را یک تهدید برای ثبات منطقه می‌داند، زیرا آن‌ها  ایران و حزب‌الله شیعه را به نبرد در سوریه و عراق کشانده اند.
ایالات متحده  با تردید خاورمیانه را «نجات می‌دهد»
موضوع قابل تأمل موضع ایالات متحده است. آن‌ها از منافع ایران در عراق با حملات هوایی علیه «دولت اسلامی» حمایت می‌کنند، و در عین‌حال از حملات هوایی عربستان سعودی در یمن پشتیانی می‌کنند، آن‌ها در عین‌حال در مذاکرات اتمی با ایران درگیرند، مذاکراتی که عربستان سعودی آن‌را یک تهدید نسبت به امنیت خود می‌داند. در حالی‌که دولت اوباما حداقل فعلاً تصمیم گرفته از مشارکت مستقیم در حملات هوایی علیه حوثی‌ها اجتناب کند، آن‌ها حمایت لجستیک و اطلاعاتی به آن می‌دهند.
یمن دیر زمانی است که یک میدان مهم در به اصطلاح جنگ با ترور ایالات متحده بوده است. دولت‌های یمن به ایالات متحده اجازه داده اند حملات پهیادی و عملیات علیه «القاعده در شبه‌جزیزه عربستان» را که در حال حاضر قدرتمندترین شاخه القاعده به شمار می‌آید، از خاک یمن هدایت کند.
ایالات متحده ماه گذشه سفارت خود را در یمن تعطیل کرد و چند روز پیش در حالی‌که رزمندگان «القاعده در شبه‌جزیره عریستان» از یک‌سو و رزمندگان حوثی از سوی دیگر نزدیک می‌شدند، پرسنل نظامی خود را از پایگاه هوایی الاناد خارج کرد.
این برای حضور آن‌ها در منطقه که منفعت اصلی آن‌ها در آن، کنترل بر نفت است، یک عقب‌نشینی بزرگ به شمار می‌آید. ایالات متحده و عربستان سعودی، به مثابه متحد، می‌خواهند تنگه باب‌المندب بین یمن و شبه‌جزیره عربستان را  یاز نگه دارند، روزانه میلیون‌ها بشکه نفت برای عبور از کانال سوئز و رفتن به بازارهای اروپایی و آمریکا از این تنگه می‌گذرد.
گرچه عربستان سعودی و ایالات متحده می‌خواهند این مداخله را بمثابه جلوگیری از گسترش نفوذ ایران ترسیم کنند، اما واقعیت نشان می‌دهد که شورش حوثی‌ها و گرفتن یمن توسط آن‌ها عمیقاً ریشه در موضوعات محلی دارد، و این‌که مداخله خارجی به مردم یمن کمک نمی‌کند.

تاريخ تجارت برده از آفريقا به اروپا 2

تاريخ تجارت برده از آفريقا به اروپا

از دهه هاى ۱٤٤۱ تا ۱٩٥۰

تجارت برده و نژادپرستى بعنوان خاستگاه سرمايه دارى

نويسنده: ماريو سوزا

مترجم: پيام پرتوى 

قسمت اول

جوامع برده در آفريقا

در خلال نيمه دوم دهه ۱٤۰۰ کسب و کار پرتقاليها با برده گان آفريقايى در اروپا به تجارت بسيار پر رونقى مبدل شد. شکار انسان در اولين سال خود نشان داده بود که تجارتى باشد خطرناک با تعداد زيادى قربانى در جنگ و بيماريها در ميان شکارچيان برده ى پرتقالى. (يکى از اولين شکارچيان انسان٬ نونو تريستاو که در سطور فوق نام او رفت٬ در سال ۱٤٤٦ همراه با ۱٨ تن ديگر در کنار رودخانه گامبيا در جريان چهارمين تجارت غارتگرانه کشته شده بود).

براى موفقيت تجارى شيوه آسانترى مطالبه ميشد. پرتقاليها در مناطق ساحلى با پادشاهان و صاحبان قدرت تماس گرفتند و بتدريج شرکاى تجارى پيدا کردند که در ازاى پارچه و اسب بفروش طلا٬ پوست بز کوهى و حتى برده تمايل داشتند·

«تجارت با برده گان تجارتيست براى پادشاهان٬ مردان ٽروتمند و تاجران موفق» توسط يکى از شرکت کننده گان در تجارت شرايط بدرستى اينچنين توصيف شد. اينکه آفريقاييها٬ آفريقاييهاى ديگر را به افراد بيگانه از بخشهاى ديگر جهان ميفروختند توهين آميز است. اما جهت درک اين مسٸله شناخت عميقتر از سيستم اجتماعى آفريقا در دهه ۱٤۰۰ از اهميت بسزايى برخوردار است.

مردم در اروپا و آفريقا هنگام برقرارى اولين تماس ميان پرتقاليها و پس از آنها اروپاييهاى ديگر با آفريقاييها از طريق دريا٬ تحت سيستم بسيار مشابه اى زندگى ميکردند اما تفاوتهاى بزرگى نيز وجود داشت. فئوداليسم در اروپا به نظم اجتماعى حاکم بر آفريقا٬ که معمولا بعنوان «فئوداليسم آفريقايى» از آن ياد ميشود٬ شباهت نداشت.

برده گان تحت سيستم برده دارى در اروپا از داشتن حقوق انسانى و اموال محروم بودند. برده دارى با گذار به فئوداليسم تدريجا به سرواژ و ارباب و رعيتى مبدل شد٬ سيستمى وحشتناک براى کارگران که صدها سال ادامه يافت و تا حد زيادى نزديک به برده دارى بود. (تا اواخر ۱٧٧٥ کاترين دوم سرواژ را در روسيه تشديد و به مالکان زمين حق فروش دهقانانشان بعنوان برده داده شد).

در آفريقا «فئوداليسم» معناى ديگرى داشت. ساختار برابر قبيله اى با گذشت زمان جاى خود را به سيستمى داد که در آن دولتهاى رشد کرده ى قويتر٬ اقوام ضعيف ديگر را تحت ستم قرار ميدادند. اين امر يک سرواژ يا يک واسال را براى شکست خورده گان بهمراه آورد٬ که بسيارى از مورخان بطور کلى به «بردگى خانگى» خواندنه آن تمايل دارند·

شرايط زندگى اين برده گان آفريقايى تا حد زيادى٬ وابسته به زمان و مکان٬ ميتوانست متفاوت باشد اما با اينحال توضيح يک الگوى واقعى هنوز هم٬ بدون تخطى از واقعيت٬ ممکن است. برده گان در آفريقا بطور معمول قطعه زمينى٬ بدون داشتن اجازه ترک آن٬ دريافت مينمودند. آنها بمنظور کسب آزادى عمل بيشتر٬ با محصولات و خدمات خود به تن در دادن به بردگى ناگزير بودند·

بخشى به کشاورز و بخشى به صنعتگر مبدل ميشدند٬ و با گذشت زمان تفاوت ميان اين برده گان و مردان آزاد در نزد مردم پيروز کاهش ميافت. يک برده آفريقايى بعنوان عضوى از خانواه ارباب پذيرفته٬ ميتوانست صاحب اموال و حتى وارٽ اموال ارباب خود نيز باشد.

مٽالهايى در مورد برده گانى که به تاجرانى موفق٬ ٽروتمند و برده دار مبدل شدند٬ افراد مهمى در جامعه و حتى انتخاب شده بعنوان پادشاه٬ وجود دارد. اين تذکر جهت درک وضعيت برده گان و امکانات جامعه آفريقا ارائه شد. البته در زندگى يک برده همه چيز لذتبخش نبود. او٬ براى مٽال٬ ممکن بود که بخاطر روز بخصوصى بعنوان هديه داده و يا بمنظور تحقق نيازهاى اقتصادى ارباب فروخته شود.

در اين رابطه مهمترين مسئله٬ پس از آمدن اروپاييها در دهه ۱٤۰۰ به آفريقا٬ درک وضعيت بردگان آفريقايى و مقايسه آن از بسيارى جهات با سيستم ارباب و رعيتى حاکم بر اروپا که در آنزمان بر تعداد زيادى از زنان و مردان حکومت مينمود است· وضعيت برده گان آفريقايى در آنزمان هيچ وجه مشترکى با برده دارى بعدى اروپاييها٬ در مورد نياز به نيروى کار ارزان در مستعمرات آمريکايى٬ زمانيکه با انسانها در کشتيهاى حامل برده٬ در زمينهاى کشاورزى و معادن همانند گله احشام رفتار ميشد٬ نداشت.

باتوجه به اين پيشينه ميتوان به شيوه انديشيدن برده دار آفريقايى٬ هنگاميکه همزمان با طلا٬ عاج و پوست حيوانات برده گان را نيز به اروپاييها ميفروخت٬ آگاهى يافت. براى برده دار آفريقايى فروش برده به تاجران آفريقايى عجيبتر از فروش آنان به تاجران اروپايى نبود. او از وضعيت برده گان در کشور جديد اطلاعى نداشت و تصور مينمود که اوضاع و احوال آنجا تقريبا مشابه آفريقا باشد.

براى او بسادگى اينچنين بود که برده گان به املاک ارباب جديد منتقل و در آنجا به زندگى عادى خود ادامه ميدادند٬ کارى را که در آن مهارت داشتند انجام و در تلاش براى دستيابى به آزادى نهايى از نردبان ترقى جامعه صعود مينمودند·

در حقيقت حدسيات برده فروش آفريقايى چندان هم بدور از واقعيات نبود. در آنزمان٬ در نيمه دوم دهه ۱٤۰۰ ٬ با برده گان در اروپا با همان شيوه آفريقا برخورد ميشد. برده موجودى بطور کامل بدون حقوق نبود بلکه در سيستمى با تعهدات متقابل٬ ميان برده گان و جامعه برده دارى٬ داراى جايگاهى معينى بود.

با اينحال بايد بمنظور درک توسعه مناسبات ميان اروپا و آفريقا بر روى برخى از حقايق مهم و تعيين کننده تاکيد ورزيد. پادشاهان يا رئوساى قبايل آفريقايى که به اروپا برده ميفروختند به پيش بينى گستره اين اولين٬ و تقريبا بسيار محدود٬ تجارت برده در آينده٬ که ٽبات جامعه را در کشورشان به لرزه درمياورد٬ قادر نبودند·

برايشان اينکه اين بى ٽباتى در آينده سبب ساز شرايطى ميشد که اروپاييان را نيرومندتر از آنان ميساخت قابل پيش بينى نبود. فعالتر بودن اروپاييان در جستجو و تجارت برده و قويتر بودن آنان از جمله بدليل برتريت بى چون چراى نظامى٬ همواره ميتوانست دربردارنده بزرگترين منافع و مزايا براى آنان باشد·

لازم به ذکر است که طى اين سالها تجارت برده تنها بخشى از معاملات ميان آفريقا و اروپا را تشکيل ميداد٬ اگر چه براى پرتقال و بعدها همچنين براى اسپانيا تجارت برده معرف بزرگترين بخش معاملات بود.

توسعه تجارت برده

تجارت برده در خلال نيمه دوم دهه ۱٤۰۰ ٬ بطور عمده برطرف نمودن نياز مصارف بازار داخلى در ميان ٽروتمندان پرتقالى و اسپانيايى و صادرات محدود به ايتاليا و فرانسه را مد نظر داشت. اين بازار بزرگ نبود و به کاهش سرعت تمايل نشان ميداد. براى مٽال در آغاز دهه ۱٥۰۰ دو تن از فرمانروايان بزرگ آنزمان٬ انگليس و فرانسه٬ عمدتا تجارت برده نميکردند٬ اما معاملات کالاهايى مانند عاج٬ فلفل و طلا را با آفريقا توسعه دادند

تا نيمه دهه ۱٥۰۰ تجارت برده در مورد چند ده هزار برده ى آفريقايى بود که با کشتى به کشورهايى در اروپا برده شدند و اين عمل ميتوانست بعنوان رويدادى در خور نکوهش اما محدود به يک دوره خاص در تاريخ ٽبت گردد.

همانطور که گفته شد تجارت با ارزشتر ديگرى در حال توسعه و از نظر اهميت در حال غلبه بود. با اينحال چنين نشد. سفر کلمب به جزاير آنتيل٬ ۱٩٤٢ ٬ و پدرو آلوارز کابرالز/پرتقالى به برزيل٬ ۱٥۰۰ همه چيز را تغيير داد.

پس از اين تاريخ کشيتهاى پرتقالى و اسپانيايى هر چه بيشتر بسمت غرب٬ بسوى قاره به تازگى کشف شده آمريکا٬ حرکت نمودند. آنها با شمار فراوانى از سربازان مسلح٬ جنگ و حيله گرى٬ کارائيب و مناطق بزرگى را در آمريکاى جنوبى به تدريج به تصرف خود درآوردند. جمعيت اين مناطق را به بردگى کشيده و به کار کردن در معادن و مزارع شکر ناگزير نمودند. فاتحان در تلاش خود بدنبال ٽروت٬ سرخپوستانى را که به برده مبدل نموده بودند ظالمانه مورد بهره بردارى قرار ميدادند.

جمعيت سرخ پوست در خلال اين برده دارى نابود شدند. در برخى مناطق٬ بصورتى کامل از ميان رفتند. در ٢٧ اکتبر ۱٤٩٢ کريستف کلمب در کوبا پياده شد٬ طى کمتر از ٥۰ سال بيش از صد هزار سرخ پوست ناپديد شدند. در اينجا تشريح وضعيت وحشتناک سرخ پوستان آمريکايى در اين بهره بردارى استعمارى امکانپذير نيست.

اين امر مستلزم نگارش مقاله تخصيص داده شده ى ويژه اى است که در سطحى گسترده و شيوه اى عادلانه به بيان اين رويداد دلخراش بپردازد. من در اينجا تنها ناگزيرم که بصورتى خلاصه بر روى اين واقعيت وحشتناک در آمريکا تاکيد و در ادامه به تشريح تجارت برده از اروپا به آفريقا ادامه بدهم.

دستبندnbnm9889

تقاضاى نيروى کار٬ که در مستعمرات جديد در آمريکا جاى سرخپوستان قتلعام شده را ميگرفت٬ با سرعتى بى سابقه آغاز شد. توسط فاتحان صدور برده از اسپانيا٬ پرتقال و آفريقاى شمالى آغاز شد. اين برده گان هر دو٬ سفيد و سياه و بسيارى از آنان مسيحى بودند.

شايد دانستن اين مسٸله که صدور برده گان مسيحى تا پايان دهه هاى ۱٦۰۰ ادامه يافت جالب باشد. سندى از ۱٩٦٢ وجود دارد که بر اساس آن خانواده سلطنتى اسپانيا (آنهايى که از جانب پاپ لقب پادشاهى کاتوليکها را دريافت نموده بودند) اجازه صدور زنان سفيد پوست را از اسپانيا به مکزيک صادر نمود٬ آنها در آنجا در عشرتکده هاى ٽروتمندان جاى داده شدند.

۱۵۱۵ اولين محموله کشتى شکر کشت شده توسط برده گان آفريقايى در کارائيب توسط اسپانيا دريافت شد. اين برده گان در آفريقا به اسارت گرفته٬ به اسپانيا آورده و از آنجا به مزارع کشاورزى در کارائيب فروخته شده بودند. اما کمبود نيروى کار که کشتار سرخپوستان٬ معادن و مزارع جديد سبب ساز آن گشته بود٬ راه حل ديگرى را٬ گسترده تر از آوردن برده از اروپا٬ مطالبه مينمود.

در آغاز پرتقاليها و اسپانياييها به آوردن برده گان آفريقايى تمايلى نداشتند چرا که سبب ساز آشوب شده و در کشيتهاى حامل برده و در کارائيب حمام خون بپا نموده بود. اما روند وقايع بدان سوى توسعه يافت. اسپانياييها و پرتقاليها از نظر اقتصادى کاملا وابسته به تجارت برده بودند و سود پول سرمايه گذارى شده را مطالبه مينمودند. همزمان تنها آفريقا ميتوانست پاسخگوى نياز بيشمار نيروى کار برده در مزارع و معادن باشد·

در سال ۱٥۱٨ اولين محموله کشتى با برده گان٬ مستقيما از آفريقا به کارائيب رفت. با اين رويداد٬ هنگاميکه خانواده هاى سلطنتى در اروپا بمنظور صدور برده به کلنيها در قاره آمريکا مجوز خريد آنانرا از برخى از مناطق آفريقا به تاجران برده فروختند٬ عصر جديدى رقم خورد.

ميليونها و ميليونها انسان شکار٬ به اسارت گرفته و بعنوان برده فروخته شدند. آنها از هيچ حقوقى برخوردار نبودند٬ با آنها بدتر از حيوانات رفتار ميشد و ميليونها تن از آنان جانسپردند. خانواده هاى سلطنتى اروپايى٬ کليساى مسيحى و اشراف ديگر با بکارگيرى اين شيوه نفرت انگيز صاحب ٽروتهاى عظيمى شدند. تجارت برده به آمريکا توسط پرتقال و اسپانيا آغاز شد. اما اين کشورها توسط انگليس٬ فرانسه٬ هلند٬ پروس٬ دانمارک٬ سوئد و بعدها دو کشور جديد در قاره آمريکا٬ برزيل و آمريکا٬ همراهى شدند.

مناسبات ميان اين کشورها در ساحل آفريقا تقريبا مشابه شرايط جنگى بود٬ همگى آنها در جهت کسب تمام طعمه٬ بدون داشتن تمايل به تقسيم آن با کسى٬ تلاش مينمودند. جنگ ابتدا ميان پرتقال و اسپانيا آغاز شد. خانواده سلطنتى پرتقال انحصار تمام معاملات در ساحل آفريقا را بدست آورده بود! خانواده سلطنتى اسپانيا با قبول اين خطر که مورد تکفير پاپ قرار گرفته و به جهنم فرستاده شود کشتيهاى خود در ساحل آفريقا جلوتر و جلوتر فرستاد.

پادشاه پرتقال٬ جان دوم٬ کاملا مراقب اوضاع بود. بفرمان وى ناخدايانش در آفريقا در صورت برخورد با «کشتيهاى حامل اسپانياييها يا کشور ديگرى فقط به گرفتن اسير اکتفا نکنند٬ بلکه آنان را بدليل انتخاب انجام کارى ممنوع و بخاطر دادن هشدار به ديگران٬ بعنوان مجازات به دريا پرتاب کنند». اما حفظ انحصار کسب و کارى چنين سودآور آنچنان آسان نبود. چندان طول نکشيد که تعداد زيادى از کشتيهاى اسپانيايى و کشورهاى ديگر در ساحل آفريقا ازدحام نمودند.

يکى از مشهورترين قاچاقچيان برده که نامش در تاريخ ٽبت شد جان هاوکينز/انگليسى بود. او٬ تامين مالى شده توسط تجار لندن٬ در سال ۱٥٦٢ سه کشتى تهيه کرد و بهمراه ۱۰۰ نفر خدمه از انگليس به سواحل گينه رفت و پس از مدتى از طريق جنگ و غارت در کنار ساحل ٣۰۰ نفر را به اسارت گرفت. جان هاوکينز پس از آن بسوى جزاير کاراٸيب حرکت کرد و اسرا را بعنوان برده فروخت و بجاى آن کالا٬ براى فروش در انگلستان٬ خريد.

در آغاز پادشاهى انگيس به کسب اطلاع از ماجراجوييهاى هاوکينز تمايلى نداشت و از انجام تجارت برده امتناع ورزيد. اما ملکه اليزابت اول با ديدن حساب سود و زيان وى پس از اولين سفرش تغيير نظر داد و سرمايه گذارى در شکار برده ى هاوکينز را آغاز نمود. هاوکينز براي انجام ماموريت دوم خود در آفريقا از ملکه اليزابت اول کشتى ويژه ى حمل برده «عيسى مسيح»! را دريافت نمود. او بعدها بخاطر خدمات خود براى انگليس مورد ستايش قرار گرفت و لقب شواليه را دريافت و خودش سپرى را با نقش برده سياه پوستى با دستبند بر روى آن انتخاب کرد!

در خلال دهه هاى ۱٥۰۰ و ۱٦۰۰ گسترش تجارت برده با سرعت هر چه بيشتر ادامه يافت. انحصار پرتقال هنگاميکه از ميان رفت که کشور ميان ۱٥٨۰ و ۱٦٤۰ فاقد پادشاه شد و پادشاه اسپانيا٬ نزديکترين وارٽ٬ به تاج و تخت پرتقال دست يافت· تا ۱٦٤۰ ٬ که شورش در ليسبون آغاز و پادشاه جديدى در پرتقال بر سر کار آمد٬ کشور همانند استانى از اسپانيا و مغلوب بعنوان يک قدرت دريايى باقى ماند.

سر جان هاوکينزcgggh78

از آغاز دهه ۱٦۰۰ کشورهاى بسيار ديگرى هدايت بخش بزرگى از تجارت برده را بدست گرفتند٬ امرى که در آنزمان بزرگترين معامله بر روى تمام درياها بود. شرايط جنگى ميان اين کشورها بر روى اقيانوس رابطه اى بود عادى. طمعکارى و حسادت بخاطر سود حاصله از تجارت برده مرزى نميشناخت.

با گذشت زمان قدرت دريايى انگليس افزايش يافت. کشور٬ بعنوان تاجر برده در مقام دوم٬ بمنظور بدست آوردن طلا و نقره از تجارت برده و مستعمرات در آمريکا به تهيه کالا جهت ارائه به اسپانيا و پرتقال ناگزير گشته بود· اين صنعتى شدن را تحميل نمود٬ امرى که طى زمانى دراز انگليس را به يکى از نيرومندترين قدرتها در اروپا مبدل کرد·

تصميم گيرى در مورد اينکه چه کسى رهبرى تجارت با آفريقا را٬ در آنزمان تنها از طريق برده گان٬ بدست ميگرفت با جنگ بر سر جانشينى پادشاهى اسپانيا٬ ۱٧۰٢۱٧۱٤ ٬ پس از مرگ کارلوس دوم رخ داد. امپراطورى اسپانيا در آنزمان بزرگترين فرمانروايى جهان٬ با متصرفات در هلند٬ ايتاليا٬ آمريکا٬ آفريقا و آسيا٬ بود.

با ارزشترين در اين امپراطورى «assiento» آسى ينتو بود٬ قراردادى که به صاحبش حق تجارت برده به متصرفات آمريکايى اسپانيا را بصورتى کامل اراٸه ميداد. مبالغ هنگفت از آنجا ميامدند. دوک فرانسوى٬ فيليپ آنژو٬ انتخاب شده توسط کارلوس دوم٬ با دريافت حمايت از پدر بزرگش پادشاه فرانسه لودويگ چهاردهم٬ پادشاه فيليپ پنجم از اسپانيا شد· پس از تاجگذارى فيليپ پنجم حقوق آسى ينتو را به لودويگ چهاردهم٬ که او مطالبه نموده بود٬ داد.

خانواده سلطنتى انگليس خود را فريب خورده احساس نمود و جنگ بزرگ يک واقعيت بود. آنها٬ طى ۱٢ سال٬ در اروپا و در هر جايى که با يکديگر مواجه شدند٬ يکديگر را قتلعام نمودند. در آوريل ۱٧۱٣ اولين قرارداد صلح با معاهده ى «صلح در اوترخت» ميان اسپانيا و انگليس ومتحدانش بدست آمد. امر تعيين کننده براى امضاى اين قرارداد صلح٬ معاهده تجارت برده٬ معاهده اسى ينتو بود٬ که يک ماه قبل از آن ميان انگليس و اسپانيا به امضاء رسيده بود٬ که بر اساس آن انحصار صدور برده از آفريقا به مناطق اسپانيايى زبان آمريکا به خانوده سلطنتى انگليس اعطاء ميشد.

۵۰ ميليون نفر از آفريقا ناپديد شدند

شمار افراد ناپديد شده از آفريقا بدليل تجارت برده ميان دهه هاى ۱٤۰۰ و ۱٩۰۰ چه ميزان بود؟ اين سوال موضوع بسيارى از مطالعات بوده است اما به آن نميتوان به صراحت پاسخ داد· آمار دقيقى٬ فقط ارزيابيهايى بنا شده بر روى اطلاعات ناقص٬ هرگز وجود نداشته است· ارقام موجود بويژه بدليل قاچاق گسترده نادرست ميشوند· تجارت برده توسط خانواده هاى سلطنتى اروپا و کليسا که از طريق مديريت آن ارتزاق مينمودند مشمول ماليات شديدى ميشد. تاجران برده در جهت دور زدن اين گمرکيها همواره تلاش مينمودند.

بهمين دليل پرداخت رشوه به کارمندان گمرک توسط تاجران برده در بازار برده امرى بود بسيار عادى. تاجران برده با استفاده از علاٸم تجارى کمپانيهاى مختلف برده٬ برده گان را علامت گذارى و با استفاده از اين روش بدون پرداخت ماليات يا هزينه گمرگى٬ از گمرک عبور مينمودند. تخمين زده ميشود که قاچاق زندانيان يک سوم محموله را شامل ميشد.

غلاده گردنcxgdr66

اما آنها در مجموع چه تعدادى بودند؟ در ميان افرادى که وقت خود را صرف مطالعه تاريخ قاره آفريقا نموده اند٬ رقم ۱٥ ميليون بعنوان حداقلى مطلق و ٥۰ ميليون بعنوان به احتمال زياد٬ رقميست مورد قبول واقع شده از شمار برده گانى که زنده به آمريکا آمدند. (تنها در کوبا طى پنجاه سال٬ ميان ۱٧٩۱ و ۱٨٤۰ ٬ يک ميليون برده در ساحل پياده شدند!).

دستکم ٥۰ ميليون برده

اما اين ارزيابيها از شمار برده گان زنده به آمريکا آمده٬ شمار برده گان به کشتى برده شده را شامل نميشوند· بسيارى از آنان در جريان سفر٬ کمترين مقدار تخمين زده شده ٢۰ درصد٬ کشته شدند. گاهى ممکن بود که اين رقم بالاتر باشد. به اين ارقام غم انگيز بايد انسانهايى را اضافه نمود که در جريان حمله و جنگ در شکار برده٬ که در خلال صدها سال بخش بزرگى از قاره آفريقا را شامل شد٬ کشته شدند·

نتيجه گرفته ميشود که تجارت برده٬ کمترين مقدار تخمين زده شده٬ بايد به قيمت جان ٥۰ ميليون (برخى محققان ۱۰۰ ميليون اعلام نموده اند) تمام شده باشد٬ که هنگام انجام اين تحقيقات معادل است با يک چهارم از جمعيت آفريقاى سياه در ميانه دهه ۱٩۰۰·

مرگ لیگ

دنیای جوان

کنوت ملنتین

تارنگاشت عدالت

٣٠ مارس ٢٠١۵

 

لیگ عرب پس از همایش سران کشورهای عضو روز یک‌شنبه نیات خود را برای تاسیس یک ارتش مشترک اعلام داشت. خبر این که این اقدام در جلسه مذکور مورد تائید قرار خواهد گرفت را می‌شد دو روز قبل از آغاز همایش در رسانه‌ها ملاحظه کرد. مسائل مطروحه در این لیگ و نحوه عملکرد آن که بعد از تعلیق سوریه دارای ٢١ عضو است، نه دمکراتیک، نه شفاف و نه غیرمترقبه است. اگر رهبران عربستان سعودی و مصر بایکدیگر توافق داشته باشند و در این مورد توافق داشتند، تصمیمات کنفرانس دیگر یک فرمالیته خواهد بود. این تصمیم که دارای از فرمول‌بندی قاطعی برخوردار نبود و روز یک‌شنبه به تصویب رسید، احتمالاً در آینده نزدیک دارای هیچ نوع اهمیتی عملی نخواهد بود. تاکنون نه ترکیب اجزای آن و نه ساختارهای فرماندهی آن و نه وظایف و مسئولیت‌های آن مشخص شده است. دستور کاری که از طرف رسانه‌ها انتشار یافت که این نیروی ضربتی پان عربی از ۴٠ هزار سرباز تشکیل خواهد شد، برپایه اظهارات غیررسمی سیاستمداران و نظامیان مصری بناشده است. این جمله در قطع‌نامه جلسه، مبنی بر شرکت داوطلبانه کشورهای عضو در تاسیس ارتش مشترک، دال بر اختلاف نظر و منافع متضاد در درون لیگ می باشد. همان‌طور که می‌دانیم نمایندگان عراق که اکثریت مردمانش از شعیانند ، این قطعنامه را مورد تائید قرار ندادند و آنها احتمالاً تنها منتقدین تصمیماتی که توسط عربستان سعودی و مصر دیکته شده و نوک تیز حمله را متوجه ایران ساخته نیستند.

از منظر رسمی این قرارداد که در ١٧ ژوئن ١٩۵٠ توسط ٧ کشور عضو لیگ به امضاء رسید و تنظیم کننده همکاری‌های اقتصادی و دفاعی بین آنها بود، حاوی مسئولیت همکاری‌های بسیار نزدیک نظامی نیز بود. این قرارداد ایجاد نهادهائی برای برنامه‌ریزی دفاع مشترک را نیز در نظر گرفته بود، که هیچ‌گاه اجرائی نشد. کوشش مصر برای ایجاد «فرماندهی کل متحده عربی»در اوائل دهه ١٩۶٠ با شکست روبرو شد. ابتکارات بعدی نیز نتیجه‌ای نبخشید. یک گروه ضربتی منطقه که در سال ١٩٨۴ توسط کشورهای شبه‌جزیره عربستان تاسیس شد تاکنون تنها برای سرکوب تظاهرات شهروندان شیعه بحرین به کار گرفته شده است.

بادرنظر گرفتن این پیش زمینه، تصمیمات روز یک‌شنبه بیشتر جنبه سمبلیک دارد. این مبیین آمادگی فزاینده برخی از دولت‌های عربی برای دخالت نظامی در کشورهای عضو لیگ است که نه تنها بی‌ثباتی آنها ، بلکه پیامدهای منفی ناشی از این بی‌ثباتی برای کل منطقه بین شمال غربی افریقا تا خاور میانه را پذیرا می‌شوند. و از آنچه که در آغاز تاسیس لیگ در مورد دفاع از حاکمیت ملی در مقابل ایالات متحده آمریکا و قدرت‌های بزرگ اروپائی گفته می شد دیگر خبری نیست. سیاست کاربردی که امروز از طرف مصر و عربستان سعودی دنبال می شود، به طور کامل در انطباق با سیاست‌های غرب و اسرائیل است.

نهضت اعراب ، مرحله شیعه گری آن – 1

 

نوشته : ناهض هتر *

مترجم : احمد مزارعی ، 1/4/2015

 

مارکسیستهای عرب تحقیقات تاریخی معاصر خود را ابن خلدون آغاز میکنند ، اما این نوع بهره برداری به نتایجی میرسد که نمیتوان آنرا ندیده گرفت.چه کسی میتواند این حقیقت را انکار کند که نهضت اولیه عرب که از ربع اول قرن نوزدهم شروع گردید وتا سالهای چهل قرن گذشته ادامه یافت ، ارتباط تنگاتنگی با مسیحیان عرب داشت ، مسیحیان با مقاومت وحضور اجتماعی وفرهنگی خود ، ونیا زمندیهای مبرمی که به آزادی ونجات از سیطره نظام پوسیده عثمانی داشتند ، با استفاده از اندیشه عربیت ، براساس ملی گرائی ونه مذهبی ، واین راهی بود که آنها ، ابتدا در عرصه فعالیتهای فرهنگی وادبی شروع کرده ، وآنرا به مرحله وسطح فعالیتهای فکری، سیاسی وتشکیلاتی ارتقا دادند.

 

چه کسانی معروف ترین وبرجسته ترین رهبران مشرق عربی (1) در این مرحله بودند ؟ : آنطون سعاده ، میشل عفلق و فهد بنیانگزار حزب کمونیست عراق ، که هرسه مسیحی بودند. واین توطئه ای از طرف مسیحیان نبود ، بلکه جنبشی شرقی وعربی اصیل بود، اینان به نهضتی اجتماعی وفرهنگی بسیار پیشرفته ای دست زدند .

 

در زمان عبد الناصر، مجموعه ای از سنیها در رآس امور قرار گرفتند که خود را در جنبشی یافتند ، ملی، نیمه سکولار در مماشات با اسلام میانه، مخالف اخوان المسلمین ووهابیت مرتجع.نهضت تعددی مذهبی وفرهنگی، از مشرق به مصری همگون انتقال یافت  وتبدیل به مرکزیت ملی گرائی عرب گردید، قهرمانان این مرحله عبارت بودند از ناصردر مصر، بن بلا در الجزایر، ویاسر عرفات، معمر قذافی وصدام حسین.

حافظ اسد علیرغم داشتن ریشه علوی واندیشه مترقی وسکولار ، اما از ناحیه سیاست سنی بود، اما مخیله تاریخی عربی ، اجازه ادغام وی را درخود نداد.

 

جنبش ملی عرب از نوع ناصری ، بیانگر صعود اعراب سنی بود، در دوره عبد الناصر ، قبطیهای مصر نقش فعال سابق خود در جنبش ملی مصر از دست دادند ، بدون اینکه ضربه ای ببینند. اما مجموعه سنیهای سوریه بسوی وحدت با عبد الناصر حرکت کردند تا از  » حصار» بعثیها، ملی گراهای سوریه وکمونیستها ی متشکل و وفعال از نظر سیاسی وفرهنگی ، رهاشوند وبا گروههای غیر سنی فعالیتهای خود را آغاز کردند . در مورد عراق، عبدالناصر بر ضد انقلاب 1958 عبد الکریم قاسم  ایستاد که مجموعه عظیمی از شیعیان وقدرتشان را به منصه ظهور رسانید و سمتگیری چپ داشتند ، انقلاب 58 تآثیرات فعال و گسترده ای داشت ولی در عمق خود  مذهبی بود ، نهایت این انقلاب به تسنن تدریجی حزب بعث عراق ختم گردید که در سال 1968 ، قدرت را قبضه کرد واز همان اوان خود، با خط سکولاریستی حزب بعث حاکم در سوریه دشمنی ورزید ، صدام حسین وحدت با رفقای سوریه را در عمق، کوششی میدید که برای تعدیل معادلات میان گروههای مختلف اجتماعی وفرهنگی در دو کشور است ، واین اقدام از نظر وی بمثابه «خیانت» به سلطه اعراب سنی در عراق بود ، واز این نظر بعثیها ووحدت طلبان با سوریه را مستحق اعدام میدید ، زیرا آنها در «توطئه وحدت» در سال 1978 ، شرکت کرده بودند.(2) .اما درمورد لبنان، ملیشیای سازمان الفتح به علت زمینه مذهبی که در لبنان وجود داشت ، حاکمیت یافتند وتشکیل «مجموعه نا آرام» را دادند که در ادامه ملییون ، وچپها به آنها پیوستند تا حدی که  بر ضد سوریه حافظ اسد وارد جنگ شدند.

 

قانونی که تاکنون برپیدایش گروههای عرب حاکم بوده ، دشمنی آنان با وهابیت وارتجاع وپایبندی به چهار چوب ملی گرائی در درون ودنباله روی از سیاستهای آزادیخواهانه ، ضد امپریالیسم واسرائیل بوده  است. با در نظر گرفتن این موضوع ، وقتی انور سادات این قانون  را با همه معادلاتش،  نقض نمود وبا اسرائیل صلح وسازش نمود ، سر فصل تازه ای بازشد که سنی سیاسی رو به افول رود  ودر دامن وهابیت ، اخوان المسلمین وتکفیر از یک طرف ، واز جهت دیگر در شبکه ای از تفکرات وروابط نئو لیبرالیستی وتبعیت از غرب ، سقوط کند.

 

انقلاب اسلامی شیعی ایران علیرغم همه تبلیغات فراوانی که داشت ، موجب تغییرات عملی وریشه ای در میان اعراب نگردید ، بلکه توانست میدان را برای اسلام سیاسی بازگزارد تا حیات سیاسی آنها را اسلامی کند ،ظهور شیعه در صحنه کشورهای عربی تنها مربوط به حزب الله لبنان است که توانست ایستادگی کند، این ایستادگی بر اساس قانون ملی گرائی عربی ،وگروههای اجتماعی عرب بود، منظورم جنبش مقاومت مخا لفت با ائتلاف، آمریکا – اسرائیل در میان اعراب است، حزب الله از سالهای هشتاد شروع به کسب اعتبار گسترده ای نمود، وبطور دقیق از بعد از پایان جنگ داخلی لبنان ، در این مرحله ، یعنی سال 2000 ، حزب الله توانست اسرائیل را مجبور کند تا نیروهای خود را ازجنوب لبنان خارج کند ، ودر سال 2006 نیز توانست تهاجم صهیونیستی – ارتجاعی عربی را شکست دهد ، وتبدیل به قدرتی منطقه ای گردد، که با اسرائیل معادله قدرت برقرار کرده و درسوریه وعراق میجنگد .

 

درسوریه سکولاریسم ملی وچند حزبی در مقابله با تروریسم وهابی وتکفیری سر سختانه مقاومت میکند ، در عراق وپس از یک دهه سرخوردگی سیاسی و غرق شدن در روابط  تبعیت از سیاستهای آمریکا وفساد، سرانجام این کشور مرجعیت خودرا باز یافت ومجموع توده های شیعه  در یک جنبش ملی ومتحد ، نه فقط بسوی شکست تروریسم در حرکت است ، بلکه درحال متحد کردن عراق نیز میباشد ، اگرچه این اقدام زیاد به تاخیر افتاد ، اما در حال بازبینی و شکل گیری جدی میباشد.

 

اما بهترین جنبش شیعه سیاسی آنست که در بحرین ویمن وجود دارد ، جنبش در بحرین علیرغم اینکه بر اکثریت شیعیان تاکید دارد ، اما برنامه ای در دستور کار خود دارد که مبتنی بر یک برنامه کامل ملی برای نهضت دربحرین با ابزارهای دموکراتیک است، وبر هویت محلی خود نیز پافشاری دارد.

 

اما جنبش انصار الله در یمن ، دارای آگاهی وشعور ملی وهمچنین جرآت اعتماد برخود وازادشد ن از عقده های مذهبی را دارد، اعتبارات فوق به انصار الله امکان میدهد تا به عنوان یک جنبش ملی یمنی در کشورظهور پیدا کند وهیچگونه محاسبات ومناسبات مذهبی را در سیاستهای خود دخالت ندهد واین برعکس حزب الله لبنان ونیروهای شیعه در عراق است.به همین دلیل است که میتواند  اینچنین تجمعی را در یمن به وجود آورد ، لذا همه نیروهای آزادیخواه یمن صرف نظر از وابستگیهای قبیله ای ومذهبی در جنگ بر علیه تسلط خلیجی وتروریسم تکفیری ، در کنار انصار الله ایستاده اند .

با این حساب ما در مقابل دستآوردهای دوره سوم از نهضت عربی مرحله شیعی آن قرار داریم ،  زمان آن فرا رسیده است که در مورد عناصر ضعف وقوت آن به بحث بپردازیم که در مقاله آینده ادامه خواهد یافت.

 

* – ناهض هتر ، نویسنده وروزنامه نگار چپ – ملی ، اردن ، دارای فوق لیسانس در فکر سلفی ، وی بمثابه لکوموتیو جنبش ملی در اردن شناخته میشود ، بارها به زندان افتاده ویکبار مورد سوء قصد قرارگرفت که پس از جراحیهای متعدد بطورمعجزه آسائی از مرگ نجات یافت ، کتابهای زیادی را در زمینه مسائل سیاسی ، فلسفی، نقد اسلام سیاسی، تجربه مارکسیستهای عرب، واقتصادی تآلیف نموده که بعضی ازآنها به قرار زیر است:

فلسفه رهائی بخش ملی ، شکست خوردگان – آیا میشود معادله را تغییر داد ؟ ، نقد نئو لیبرالیسم – لیبرالیسم ضد دموکراسی است ، عراق وتنگنای امپریالیسم آمریکا و…/

ناهض هتر در دوره اشغال عراق یکی از فعالترین افراد مخالف اشغال وسازمانده تظاهرات ونویسندگی در این مورد بود.

 

توضیحات مترجم : (1) مشرق عربی منظور منطقه بلاد شام ، شامل سوریه ، لبنان ، اردن ، عراق وفلسطین است.

 

(2)  دراین سال حافظ اسد به عراق آمده وبا حسن البکر رئیس جمهور عراق وارد مذاکراتی جدی وطولانی شد تا دو کشور وحدت کنند وتصمیماتی بسیار جدی نیز در این زمینه اتخاذ شد ، اما صدام حسین مخالف این وحدت بود ودر فرصتی وحدت طلبان عراقی را متهم به خیانت کرده وبسیاری از آنها اعدام شدند، اما تعداد زیادی از آنها به

سوریه فرار کرده وفعالیت ضد صدامی را شروع کردندو…/ پس از اشغال عراق در 2003 ، دولت سوریه به فوریت برای اینان تعدادی اردوگاه آموزشی ولجستیکی فراهم کرده وآنها با قدرت تمام جبهه تازه ای را بر علیه آمریکائیها بازکردند ، ارتش آمریکا نیز چند بار مراکز اینان را بمباران نمود ، در این دوره سه جبهه بر علیه ارتش اشغالگر آمریکا در عراق میجنگید ، بعثیهای عراق ، که از قبل خود را آماده کرده بودند، بعثیهای عراقی ساکن سوریه با کمک دولت فعلی سوریه، و شیعیان که در ایران دوره دیده واز ایران کمکهای تبلیغاتی ولجستیکی دریافت میکردند. وبدینسان ارتش امریکا پس از هشت سال ، مجبور شد با خفت وخواری وشبانه بدون سروصدا از طریق مرز کویت فرار کند، شکست امروزی داعش در حقیقت شکست دیگری است که بر امریکا در عراق وارد میشود.

برزیل: تظاهرات در بحبوحه صحبت کودتا

منبع: گاردین (نشریه حزب کمونیست استرالیا)

٢۵ مارس ٢۰١۵

نویسنده: امیل شپرز

تارنگاشت عدالت

 

در روز ١۳ مارس در شماری از شهرهای برزیل تظاهرات وسیعی در حمایت از رئیس‌جمهور دیلما روسف از حزب کارگران برگزار شد. این یک اقدام پیش‌دستانه علیه تظاهرات بسیار بزرگی بود که روز بعد علیه روسف صورت گرفت و در آن راست خواهان استیضاح او شد. طبق برخی تخمین‌ها بیش از یک میلیون نفر راه‌پیمایی کردند.

روسف اواخر سال گذشته در بستر رکود اقتصادی و رسوایی فساد طرح‌ اختلاس در «پترولیو براسیلیرو» یا پتروبراس- شرکت عظیم دولتی نفت برزیل- که گفته می‌شود طی آن حدود ۳٬۸ میلیارد دلار دست‌به‌دست شده، برای بار دوم انتخاب شد.

طرح، که به نظر می‌رسد پیش از به قدرت رسیدن نخستین دولت حزب کارگران بریاست جمهوری لوئیز ایناسیو لولا د سیلوا به جریان افتاده بود شامل ترتیبات «بپرداز تا بازی‌کنی» می‌شد که در آن پیمانکاران شرکت‌کننده در مناقصه‌های پتروبراس برای پیشی‌گرفتن بر رقبای خود به مقامات شرکت دولتی حق‌و‌حساب می‌دادند

همچنین اتهاماتی درباره انتقال پول توسط برخی مقامات پتروبراس به حزب کارگران وجود دارد. چندین نفر در پتروبراس، در شرکت های پیمانکار و در دولت- از جمله سخنگویان دو مجلس کنگره- احتمالاً راهی زندان خواهند شد. روسف طی این دوره، و پیش از آن‌که برای نخستین‌بار به ریاست جمهوری انتخاب شود، رئیس هیئت مدیره پتروبراس بود، گرچه او به شراکت در جرم متهم نشده است

بغیر از اختلاس کنندگان هیچ‌کس از فساد-که طی سال‌های بسیار یک مشکل مزمن در دولت برزیل بوده است-حمایت نمی‌کند. اما جناح راست، بازندگان انتخابات ریاست جمهوری سال ٢۰١۴، که حضور نیرومندی در قوه مقننه دارد، به نظر می‌رسد در فکر استفاده از دشواری‌های اقتصادی و رسوایی پتروبراس برای برکنار کردن روسف از ریاست جمهوری با ابزار بیرون از چهارچوب قانون اساسی است.

طبقه کارگر و چپ، و بویژه فقرا و فقرای سابق که از ریاست جمهوری لولا-دیلما بسیار بهره‌مند شده اند، می‌ترسند که نقشه راست تحمیل یک برنامه نئولیبرالی لجام گسیخته ریاضت و خصوصی‌سازی‌ها باشد.

چیزهایی که راست گفته و نوشته به این نگرانی دامن می‌زند که اگر دیلما برود، برزیل ممکن است از نظام بولیواری اتحادها خارج شود و یک‌بار دیگر خود را تحت سلطه ایالات متحده ببیند. خود روسف برای مقابله با بحران کنونی برخی اقدامات ریاضتی پشنهاد کرده است و به این خاطر مورد انتقاد برخی محافل طبقه کارگر و کارگری قرار گرفته است، اما راست می‌خواهد بسیار جلوتر برود.

دستگیری‌های تازۀ اخیر در ارتباط با پرونده اختلاس در پتروبراس بر آتش نفت ریخته است. این دستگیری‌ها شامل رنان کالهیراس، رئیس مجلس سنا، و ادواردو کونها، رئیس مجلس نمایندگان می‌شود. این دو نفر و برخی دیگر از دستگیر شدگان عضو حزب کارگران روسف نیستند بلکه عضو «حزب جنبش دموکراتیک» می‌باشند، روسف به این دلیل که حزب کارگران و متحدین ایدئولوژیک آن (مانند حزب کمونیست برزیل) در هیچ‌یک از دو مجلس اکثریت ندارند-وضعیتی که با نتایج انتخابات ٢۰١۴ تشدید شد- مجبور به همکاری حزب جنبش دموکراتیک شده است. اما برخی از مقامات حزب کارگران نیز متهم به اختلاس شده اند.

به این دلیل است که راست، و عمدتاً به اصطلاح «حزب سوسیال دمکرات» برزیل همه سعی خود را بخرج داد تا پایگاه خود را در پشت شعار استیضاح رئیس‌جمهور روسف (اقدامی که در قانون اساسی برزیل پیش‌بینی نشده) و شعار مبارزه با فساد به خیایان بیاورد. اما در میان علامت‌ها و شعارهایی که تظاهرکنندگان کلاً سفید‌پوست و مرفه حمل می‌کردند تعدادی وجود داشت که موجب نگرانی می‌شد:

‌● «دولت کوچک‌تر، مالیات کم‌تر»

● «مداخله نظامی اکنون!»

● «ایده‌آلیسم کمونیستی پول، بهداشت، آموزش و احترام ما را برد! دیلما بیرون، حزب کارگران بیرون» (این و چند شعار دیگر به انگلیسی بود)

● «ما یک ونزوئلا دیگر نمی‌خواهیم» (این نیز به انگلیسی).

● «کشور من برزیل است، نه کوبا یا ونزوئلا»

● و «دنباله روی از پائولو فریره بس است!» (کتاب معروف پائولو فریره به نام «آموزش ستم‌دیدگان» که در سال ١۹۶۸ منتشر شد بخشی از جنبش رهایی بخش آمریکای لاتین است.).

این شعارها بسیار نگران‌کننده اند زیرا از آسمان به زمین نیافتاده اند. این شعارها از اظهارات برخی نظامیان و دیگران در راست الهام می‌گیرند. بلندپایه ترین آن‌ها ژنرال پائولو چاگاس از ارتش ذخبره برزیل است که سال گذشته خواهان قدرت گرفتن نظامیان برای نجات برزیل از «کمونیسم» شد. شعارهای مشابه‌ای توسط نظامیان در کودتای ١۹۶۴ مورد استفاده قرار گرفت، کودتایی که با کمک ایالات متحده یک دیکتاتوری را سرکار آورد که چندین دهه طول کشید. اما روسف و لولا بمثابه مخالفین حکومت نظامیان دندان سیاسی آن‌ها را کشیدند، امری که موجب رنجش در میان افسران شده است.

گرچه دولت برزیل یکی از کم‌رنگ‌ترین چپ‌گرایی‌ها را در گروه بولیواری دارد، اما برزیل با ٢۰۰‌ میلیون جمعیت خود بزرگ‌ترین و صنعتی‌ترین عضو آن گروه است. در حال‌حاضر، تلاش‌های ثبات‌زایی در ونزوئلا و آرژانتین، دومین و سومین کشور بزرگ از گروه کشورهای بولیواری در جریان است. نتیجتاً اگر کسی بخواهد کل «موج چپ» را که از سلطه ایالات متحده در آمریکای لاتین دور می‌شود نابود کند، برزیل مطمئناً یک هدف خواهد بود. برزیل همچنین در گروه کشورهای «بریکس» (برزیل، روسیه، هند، چین، آفریقای جنوبی) که در بوجود آوردن یک چهارچوب چند قطبی قدرت در جهان تعیین‌کننده است، نقشی مهمی دارد.

رئیس‌جمهور روسف خط دلجویانه‌ای نسبت به تظاهرکنندگان در پیش گرفت و قول گفت‌وگو داد. حزب کمونیست برزیل نسبت به خطر بسیار واقعی کودتا هشدار داد و خواهان اتحاد و عمل میان بخش چپ‌گرای ائتلاف حاکم، و حمایت از دولت شد.

 

 

مذاکرات اتمی با ایران: ساعت تیک تاک می کند، جهان امیدوار است

 

مذاکرات برای دستیابی به یک توافق با ایران به مرحله تعیین کننده ای رسیده است. توافق در این زمینه چه عواقبی دارد؟ آرامش در خاور نزدیک یا مسابقات تسلیحاتی هسته ای؟

کریستف سیدو: اشپیگل آنلاین 2015.03.31

بر گردان: ظفر دخت خواجه پور

مذاکرات در باره ی ِ برنامه یِ هسته ای ایران دوازده سال است که ادامه دارد. با این همه در لوزان روی دقایق حساب می شود. دو طرف مذاکره کننده در آخرین دقایق در مورد جزئیات که عبارتند از تعداد دقیق سانتریفیوژها، درجه ی غنی سازی مواد هسته ای، مهلت ها و چگونگی تدوین قرارداد اتمی باهم چانه می زنند. حالا ایران می تواند با گروه 1+5 در لوزان در این زمینه به توافق برسد. امروز صبح در لوزان دور آخر مذاکرات سرنوشت ساز از سر گرفته شد.

چه اهمیتی این قرارداد با جزئیاتش برای دو طرف دارد؟ چه اثری این توافق بر رفتار قدرت ها در خاور میانه خواهد داشت؟ و چگونه باید همسایگان ایران عکس العمل نشان دهند؟

ایران- چگونه روحانی به پیروزی می رسد؟

موفقیت در مذاکرات، موفقیت روحانی رئیس جمهور ایران را به دنبال دارد. او در فعالیت های انتخاباتی سال 2013 قول داد که کشور را از انزوا بیرون آورد و روابط با غرب را بهتر کند. حالا به نظر می رسد که او و محمد جواد ظریف وزیر امور خارجه به قولشان وفا می کنند. این موفقیت وضعیت اصلاح طلبان را در مقابل اردوگاه محافظه کاران که معتقد به رویاروئی با غرب است، تقویت می کند. محاصره اقتصادی بین المللی به اقتصاد ایران، مخصوصا در صنعت نفت وگاز لطمه وارد آورده است. در حال حاضر تهران نمی تواند از مجموعه یِ گاز پارس جنوبی استفاده موثری بعمل آورد. با از بین رفتن محاصره اقتصادی می شود مهمترین تجهیزات کالائی را دوباره وارد کرد و پایگاه های صنعتی را نوسازی نمود. سرمایه گذاران اروپائی می توانند در این کشور سرمایه گذاری کنند. ایران تعداد زیادی خط لوله برای صدور گاز برنامه ریزی کرده است که شانس پیاده کردن این برنامه با توافق بالا می رود.

به نظر نمی رسد که با بستن قرارداد کمترین تغییری در سیاست خارجی ایران پدیدار شود. در حال حاضر ایران تاثیر زیادی بر جریانات لبنان، سوریه و عراق دارد؛ علاوه برآن، این کشور از جنبش شبه نظامی «حوثی» که بربخش بزرگی از یمن مسلط است، حمایت می کند. در عراق ایالات متحده و ایران جنگ بر علیه دولت اسلامی را دنبال می کنند. در حال حاضر متحدان آنها در یک جنگ داخلی در سوریه و در یمن در مقابل هم قرار گرفته اند و باهم می جنگند. در این زمینه هم قرارداد اتمی تاثیری نداشته و چیزی را تغییر نمی دهد.

اسرائیل- چگونه نتانیاهو خشمش را بروز خواهد داد؟

نتانیاهو رئیس جمهور اسرائیل یکی از برزگترین مخالفان توافق با ایران است. او قول وتضمین تهران مبنی برعدم تلاش در جهت دستیابی به سلاح اتمی را باورنمی کند. احتمالا بعد از بستن قرارداد، اسرائیل یک حمله نظامی به تاسیسات اتمی ایران برخلاف خواست تاکید شده ایالات متحده می کند. گرچه بعید به نظر می رسد ولی با توجه به سردی روابط با باراک اباما غیر ممکن نیست. اسرائیل که خود زرادخانه اتمی دارد که از طرف سازمان های بین المللی هم کنترل نمی شود، بارها آمادگی خود که به تنهائی با ایران روبرو خواهد شد را اعلام کرده است. در سال های گذشته تعداد زیادی از دانشمندان اتمی و کارکنان هسته ای و برنامه های راکتی ایران کشته شده اند. علاوه براین در پشت دستکاری دستگاههای تکنیکی کنترل کرم کامپیوتری در سال 2010 در تاسیسات ایران، نیروهای امنیتی اسرائیل پنهان بوده اند. ایران باید بعد از بستن قرارداد منتظر چنین خرابکاری هائی باشد.

عربستان سعودی- چگونه خانواده سلطنتی برای نفوذ بیشتر در منطقه با ایران کشتی می گیرد؟

عربستان سعودی بزرگترین رقیب ایران درمنطقه است و با تردید به توافق اتمی ایران می نگرد. خانواده سلطنتی در چند روزه اخیر برای اولین بار برنامه اتمی خود را برنامه ریزی کرده است وبه این خاطر با پاکستان که یک قدرت اتمی است، تماس گرفته است. در سال گذشته عربستان سعودی در یک رژه نظامی راکت هائی که به کلاه اتمی مجهز می شوند و می توانند به اهدافی در تهران اصابت کنند را به معرض نمایش گذاشت. در چند روز گذشته خاندان سلطنتی خلیج نشان داد که می خواهد ایران را از نفود در جهان عرب به عقب راند. حالا او ائتلافی با ده کشور عربی ایجاد کرده است که با هم به متحد ایران شبه نظامیان «حوثی» در یمن حمله کرده اند.

مهم این است که چگونه قرارداد لوزان در ماه ها و سال های بعد به اجرا در آید. آیا ایران در رابطه با تعهداتش شفاف برخورد می کند ؟ در این صورت این معامله تا حدی می تواند آرامشی نسبی در منطقه برقرار سازد. ولی اگر بر عکس آن ایران شک وتردید را در درستی تعهداتش بر انگیزد، یک مسابقه تسلیحاتی هسته ای منطقه را تهدید می کند.

 

 

 

 

 

بیانیه حزب کمونیست فلسطین درباره یمن

منبع: شبکه همبستگی

تارنگاشت عدالت

حزب کمونیست فلسطین به قاطعانه‌ترین شکل تجاوز ددمنشانه به خلق برادر یمن را به دست رژیم‌های ارتجاعی عرب، به ویژه کشورهای «شورای همکاری خلیج»، محکوم می‌کند.
هدف این حمله، که با هماهنگی قبلی با امپریالیسم ایالات متحده صورت می‌گیرد، ضربه زدن به مخالفان و دشمنان طرح آمریکا و اسرائیل در منطقه است، و در آن نقش رژیم‌های ارتجاعی سعودی و اردوغان در خرابکاری و ایجاد فتنه علیه دولت‌های عربی که در مدار ایالات متحده قرار ندارند- مانند سوریه، عراق و یمن- برجسته است.
همه این‌ها با دست‌آویز دفاع از به اصطلاح مشروعیت یمن صورت می‌گیرد، اما خلق‌های عرب نمی‌بینند که این ارتش‌ها حتا یک انگشت در حمایت از مردم غزه بلند کنند. آن‌ها نه تنها قتل‌عام صهیونیستی اخیر مردم نوار غزۀ محاصره شده را متوقف نکردند، بلکه بالعکس با جریانات تسلیم‌طلب علیه مقاومت در فلسطین و لبنان توطئه می‌کنند و آشکارا با رژیم صهیونیستی در تجاوز علیه مردم و سرزمین سوریه متحدند.
ما در حزب کمونیست فلسطین به توانایی مردم یمن برای غلبه بر این رنج و کسب پیروزی مانند همه نبردهای گذشته آن‌ها اطمینان کامل داریم.

افتخار ابدی بر شهدا
شفای عاجل برای مجروحین
حزب کمونیست فلسطین

٢۷ مارس ٢۰١۵

پشت و رویِ پرده‌ی اِمتناع – مهدی گرایلو

 

متن پی دی اف برای داونلود

پشت و رویِ پرده‌ی اِمتناع

نویسنده: مهدی گرایلو

 از همین نویسنده: در موقفِ نامِ عام – مهدی گرایلو

می‌گویند «پرسش را با پرسش پاسخ دادن» طفره‌روی از مسئولیت در معنای تحت‌اللفظیِ آن است: مسئولیت‌گریزی یعنی پرهیز از قرار گرفتن در جایگاهِ کسی که از او سؤال می‌شود؛ گویا چاره‌ای جز این نیست که بارِ مسئولیتِ پاسخ به پرسشی را بر دوش کِشیم که اراده‌ی ما در رد و قبول آن سهمی ندارد. اما می‌شاید که تعدّیِ خودخواهانه‌ی آن پُرسنده‌ای که ما را به جایگاهِ یک مسئولیتِ ناخواسته فرومی‌کاهد را با قراردادنِ خودش در موقعیتی همانند، تلافی کنیم: پرسشِ او را با پرسشی دیگر پاسخ دهیم و به یادش بیَندازیم که سیمای معصومانه‌ی «کسی که نمی‌داند و فقط صادقانه می‌پرسد» برازنده‌ی او نیست؛ یک‌جور «بَدَل‌زدن» به گُستاخیِ خودسرانه‌ی خطاب‌گرِ اعظمِ آلتوسر که دستِ‌کم ما را به نشاط می‌آورد و دستِ‌بالا او را از کِسوتِ خطاب خلع می‌کند. پس از ثبتِ محاوراتِ سقراطی در شهرِ کنجکاوی که غایتِ هر پرسش‌اش پرسش‌انگیزی بود، غفلت از مسئولیتِ طرفِ پرسشگر را چه نیرویی به رابطه‌ی یک‌سویه‌ی سؤال و جوابِ فردایِ عصر یونان تحمیل کرد؟ غافل از بارِ تکلیفِ معرفت‌شناختی‌ای که بر دوش دارند، هم‌اینک مثلاً می‌پرسند: «آیا در آمریکا وضعیتِ قدرتِ دوگانه حاکم است؟»؛ می‌پرسیم و مسئولیت‌شان را به‌یادشان می‌آوریم: «وقتی می‌گویید «قدرت دوگانه»، درباره‌ی کدام سطح از واقعیت حرف می‌زنید؟»؛ تا غرورِ مشکوکِ پرسش را در سطحِ مغفولِ معنایش بشکنیم، به باستانِ مهیبِ زیتون‌زارانِ سؤال‌برسؤال نیاز داریم.

*                *                 *

ظاهراً کنگره‌ی جدید آمریکا بر سر بسیاری از پرونده‌های داخلی و خارجی با دولتِ اُباما سرِ سازگاری ندارد و اکنون در سطحِ تدابیرِ تحلیلیِ آن گفتمانی که پیوسته از فرضِ وجودِ یک دسیسه‌ی ناپیدا می‌پرهیزد، شکافِ قدرت در این کشور آن‌قدرها جدی‌ست که پرسشِ «قدرتِ دوگانه» بسنده می‌نُماید؛ سخن از به‌نام‌خوانیِ سراسیمه‌ی وضعیتی است که با مهار تمرکز قدرت در یک نقطه، خواسته یا ناخواسته مَحملِ آشفته‌ی یک‌جور شبه‌دموکراسیِ اضطراری است. براین‌پایه بعید نیست که ذوق‌زده‌ها تنشِ میان این دو نهاد را یگانه واقعیتِ امرِ حاضر ببینند و از کشمکشِ کنگره و دولت بر سرِ شیوه‌ی برخورد با پرسش هسته‌ای ایران برایش گواه بیاورند: تلاش تهدیدآمیز کنگره برای گسترش و افزایش تحریم‌های ضد ایرانی، پیشنهاد قانون «ایران بدون جنگ‌افزار هسته‌ای»، دعوت کنگره از نتانیاهو به‌رغمِ ناخرسندیِ آشکار اُباما، و کمی آن‌سوتر نامه‌ی 47 سناتور و در مقابلْ فراخوانِ جمع‌آوریِ امضا از سوی متحدان اُباما برای پیگرد قانونیِ این سناتورها، و بسیاران مصادیقِ دیگر، در شرایطی که دو طرف گرمِ گفتگو هستند. شماری به این گمانه رسیده‌اند که کنگره‌ی جمهوری‌خواه، حتا با چراغ سبز برخی از دموکرات‌ها، در پیِ چرخش جدیِ سیاست‌های برون‌مرزی و امنیتیِ آمریکا در جهت بازگشت به رویکردهای دولت بوش است و از آن‌سو اُباما در برابر این نیروی پیگیرِ قانون‌گذاران، بر خطِ خود لجاجت می‌کند.

بااین‌همه برخی چون هوشنگ امیراحمدی باور دارند که نمایشِ فشار کنگره برای تغییر رویکرد، و ایستادگیِ دولت آمریکا بر سر رَویه‌ی کنونیِ گفتگوها، یک‌جور بازیِ پلیسِ خوب/پلیسِ بد است: توطئه‌ی حاکمان ایالات متحده برای بُردنِ بازی. روزی که امیراحمدی در یک برنامه‌ی تفسیری رودررویِ یکی از هوادارانِ ایرانی‌ـ‌آمریکاییِ رویکردهای سختگیرانه‌ترِ جمهوری‌خواهان نشست تا از دیدگاهِ توطئه‌باورانه‌ی خود دفاع کند، هم‌آوردِ او با آهنگِ سُخره‌آمیز و فخرفروشانه‌ی یک نومحافظه‌کارِ غیرِ انگلوساکسون از او پرسید: «بهتر نیست به‌جای این‌جور تحلیل‌های نخ‌نما، ناهمسانیِ دیدگاه‌ها در دولتمردان و قانون‌گذاران آمریکا را بهره‌ی ارزنده‌ی دموکراسیِ نهادینه‌ی قدرت در این کشور بدانیم؟» (نقل به مضمون). چون اشاعه‌ی فضایلِ مسلّحِ این مردم‌سالاریِ ینگه‌دنیایی سخت نیازمند تکبّرِ رقّت‌آورِ مهاجرانی است که از سعدِ گردشِ کواکب، شهروند ابرقدرت جهان شده‌اند، طرفِ از‌ـ‌پاپ‌ـ‌کاتولیک‌ترِ امیراحمدی مصداق پشتِ مصداق آورد که توطئه‌ای در کار نیست و اینها همه یعنی توزیعِ دموکراتیکِ قدرت ــ شاید چیزی چون ثمره‌ی تفکیک آن به‌شیوه‌ی مُنتسکیو. هرچه مناظره پیش‌تر رفت، امیراحمدی زیر رگبارِ مصادیقِ نادرستیِ فرضیه‌ی توطئه، بیشتر پس نشست.

و این وضعیتِ اَسَفبارِ مردی بود که پرسش را با پرسش پاسخ نمی‌داد. هرچند کسی از پشتِ پرده خبر نمی‌دهد، اما انگیزه‌ی سِمِجِ طرحِ چنین فرضیه‌ای، حُکمی است که همواره برپایه‌ی آن اثبات می‌شود: «وقتی حکم به‌درستی از کار درمی‌آید، چرا باید فرض را نادرست بدانیم؟»؛ جایِ او بودم، در جوابْ این را از رقیب می‌پرسیدم. آن‌وقت بحث به سطحی می‌رفت که معنای راستینِ پرسشِ خرده‌جمهوری‌خواهِ مناظره رو می‌شد: کارکردگرایانه نیست اگر این وارونِ مَن‌درآوردیِ اصل انتفای مقدم را پیشِ چشم داشته باشیم؛ بر بنیادِ این اصل اگر مقدم یا فرض نادرست باشد، حکم هرچه باشد درست خواهد بود: اگر دو ضرب‌در دو بشود هفت، آن‌گاه دیگر نمی‌توان خرده گرفت که چرا چهار ضرب‌در چهار مثلاً می‌شود یازده. اما وقتی برای اثباتِ یک حکمْ سخت نیازمندِ پیش‌انگاشتِ یک فرض مشخص هستیم عملاً دچار وضعیتی می‌شویم که تعریفش بیرون از منطق صوری می‌افتد: عین یا ابژه‌ای که جای فرض می‌نشیند، اساساً خودش محصولِ حکمی است که قرار بود با آن فرض اثبات شود؛ به‌دیگرسخن فرضی که پیش از صدور حکم منطقاً ضروری است، تنها پس از صدور آن در مقدمات حکم وضع می‌شود: اینجا پسینگی و پیشینگی فرض و حکم در ترکیبِ صدق تناوبِ گیج‌کننده‌ای پیدا می‌کنند. این رابطه‌ی موبیوسیِ تقدم و تأخر زمانی ــ جایی که پشت و رو تفکیک‌ناپذیر می‌شوند ــ هندسه‌ی نوینی می‌طلبد که دستگاهِ راستگردِ دکارتی از تدارکِ آن عاجز است. از این پس باید عادت کنیم که گذشته را در آینده بجوییم و برعکس. راستش گویی در حال گذار از یک جهان به جهانی دیگر هستیم؛ مانند عبور از دنیای دکارتی به درون افقِ رویدادِ یک سیاهچاله که در آن بازگشتِ عینی به زمانِ گذشته یا سفر به آینده بخشِ ضروریِ نظام ریاضیاتیِ آن است. این افقْ مرزی گرانشی است که از ردِپای نورِ منجمد بر گِردِ جاذبه‌ی سیاهچاله پدیدار می‎‌شود: نوری که نتوانسته است از چنگِ این گرانشِ هولناک بگریزد، همان‌جا یخ می‌زند و می‌ماند. تا زمانی که این نورِ مُرده در دیدرس است، بیننده از وجودِ جهانِ بلعنده‌ی پسِ پشت آن غافل خواهد ماند. به‌محضِ گذر از این افق، از میدانِ کِشنده‌ی سیاهچاله گزیری نیست و سقوط تا گرانیگاهِ آن بر ما مُقَدّر است. حالْ مفروضاتِ پیشینِ خود را در آینده‌ی احکام‌مان بازخواهیم یافت و شگفت‌زده می‌شویم که در گردابِ مکان‌ـ‌زمانِ این جهانِ نوین، تاریخْ ما را به مازِ مکّاریِ می‌راند که هر جا که از آن بیرون می‌آییم، می‌بینیم آنجا هنوز درِ ورودیِ معمّاست. مسافرانِ کیهانی با خود مقولاتِ آن سوی افق را به این جهان آورده‌اند؛ میان این مقولات و رویدادهایی که انگشت‌به‌دهان تماشایشان می‌کنیم، تناقضی است که از آن سر درنمی‌آوریم؛ رقیبی که از میراثِ دکارت پاسداری می‌کند، تا زمانی فاتح است که ما باور نکنیم که از افقِ اتفاق گذشته‌ایم.

آری، توطئه نه آن‌گونه که امیراحمدی باور دارد و نه به آن شکلی که بتوان برای آن گواهی در برابر گواهانِ بی‌شمارِ کوتوله‌ی جمهوری‌خواهِ رقیب تدبیر کرد، در کار است. «کمی پیش از نخستین سپیده‌دمی که بر ساعدِ بلندِ تاریخ تابید، ناشناسی منتشر در اعصابِ دانشِ آیندگان، توطئه‌ای کرد و آن را در پس‌زمینه‌ی بازیِ دموکراسیِ دولت و کنگره گذاشت تا از آن پس بشریت به زبان توطئه سخن بگوید»؛ این فرضِ پارینه‌سنگی را فردا وضع خواهیم کرد؛ ناگزیر باید حکمی شایسته‌ی آن در دست داشته باشیم. به بازَندگانی که حکم نمی‌کنند، در دقیقه‌ی هستی‌شناختی‌ای که عبور از افق، با وضعِ یک فرضِ همیشه‌ـ‌انکارشده در شبکه‌ی مغفولِ توطئه به ما یادآوری می‌شود، مسئولیتِ سوژه‌ی نژندخاطرِ تاریخ را نخواهند سپرد؛ تا آن دقیقه چاره‌ای جز بدبینی به زبانِ مشترکِ مغبونان و منتفعانِ این دسیسه‌ی جهان‌شمول نیست. باید به آن چونان منطقِ کیهانِ نوین با ساختاری زبان‌شناختی نگریست که کذبِ آن در دنباله‌ی بی‌سرانجامِ دلالت گُم شده است؛ پس بیایید آن را نه در لابه‌لای خُدعه‌ی کذّابان، که در قاعده‌ی گفتارِ راستان بجوییم: دستورزبانی که بی‌آن نمی‌توان هیچ حرفِ صادقانه‌ای زد.

 

پرولتاریا: یادآوری چونان فسخِ وهمِ هم‌نهاد

برای کشف ساختارِ بنیادین رابطه‌ی توطئه در نمایشی مانند آنچه هوشنگِ امیراحمدی تماشا می‌کند، گویا دیداندازی هست که اگر از آن نگاه کنیم گواهانِ بسنده برای توطئه‌ی پسِ پرده‌ی کنگره و دولت رو می‌شود؛ پرونده‌های تبارِ مُخبِرانِ از سایه به آفتاب آمده، از میتروخین تا اسنودن، امیدِ گاه‌به‌گاهِ پرده‌برداری از توطئه‌هایی است که نمی‌گذارند به نمایش ایمان داشته باشیم؛ وسوسه‌ی فالگوش ایستادن پُشتِ در یا دزدیده نگاه کردن از درزِ آن، جوری که صاحب‌نگاه دیده نشود، چیزی از جنس همین بی‌ایمانی است. درنتیجه‌ی این امید، «توطئه» متعلقِ یک تماشای ورزیده است که چشم باید به دیدنش خو بگیرد و چشمِ خونَگرفته توانِ دیدنِ آن را ندارد. با چنین تدارکی امیراحمدی هم رفت تا مچِ توطئه‌گران را بگیرد؛ اما رودَستی خورد، دیده شد و توطئه‌گران مُچِ خودش را گرفتند.

اِشکال کار در اینجاست که این ما نیستیم که به توطئه نگاه می‌کنیم؛ همیشه کسی از لای یک درِ مقدّم بر ما زیر نظرمان دارد؛ از بطنِ رابطه‌ی توطئه، چشمِ سراسربینِ آن راقِمِ پنهان‌کارِ دسیسه‌ی آغازین است که ما را می‌نگرد بی‌آن‌که هیچ چشمی اعصابِ دیدنش را داشته باشد. راستش برای افشای توطئه باید از سوی آن نگریسته شویم. تنها کسی وجودِ توطئه را درک می‌کند که توطئه علیه او تدوین می‌شود: اضطرابِ سینماییِ حاصل از یک‌جور ادراکِ حسِ ششمی از این‌که یک‌جفت چشمِ ناپیدا مرا می‌پاید. قربانیِ توطئه، یگانه کاشفِ آن است و او در زبانِ ساختاربخشِ توطئه دلیلی برای اثباتِ آن در دست ندارد. میانِ جهان او و جهانِ دیگرانی که از این چشم گزندی ندیده‌اند، انقطاعِ منطقیِ یک افقِ اتفاق نشسته است و به‌شکلی کیهان‌شناختی عدمِ تفاهم می‌کارَد.

هر دگرگونیِ بزرگ در الگوواره‌های علمی نیازمند چنین قربانی‌ای است و گذار به قاره‌های نوین دانش این را می‌طلبد. شناخت، این تلاشِ پاینده برای رسیدن به ذاتِ پنهان چیزها که پیوسته الگوواره‌ها را جایگزین یکدیگر کرده است، سوژه را نه در جایگاهِ ناظر، بلکه در موضعِ منظور وضع می‌کند. بنیادگذارِ دانشْ کسی نیست که زاویه‌ی «خوب دیدنِ» موضوعِ پژوهش را پیدا کرده است؛ به‌عکس، او و دانشی که با او زاده می‌شود، محصول قرار گرفتنِ در معرضِ نگاهِ مجهولِ موضوعِ تماشاست.

وقتی سخن از پا نهادن به یک سرزمینِ نویافته‌ی دانش می‌رود، خودبه‌خود یاد آلتوسر می‌افتیم. آن‌چنان‌که از نوشته‌ی دوران‌سازش، خوانش سرمایه، برمی‌آید بیخِ معرفت‌شناختیِ تعریف او از پیدایشِ یک قلمروی نوینِ علم را باید در نظریه‌ی «نگاه» او جُست و ما پیامدهای سیاسی و اجتماعیِ دشواره‌ی آلتوسریِ نگاهِ آموخته را کمی سپس‌تر خواهیم دید. به‌باورِ او مارکسِ پسین، از ایدئولوژیِ آلمانی به‌بعد، در قاره‌ی نوینِ علم قلم می‌زد و یکی از دستاوردهای علمیِ این مارکسِ گسسته از جوان‌سَری‌هایِ هگلی، نظریه‌ی ارزش او بود. چه چیزی دانشِ مارکس را از نظریات ارزش افزوده‌ی اقتصاد سیاسیِ کلاسیک متمایز می‌کند؟

چنان‌که آلتوسر می‌گوید، مارکس در دست‌نوشته‌های نظریه‌های ارزش افزوده و حتا در سرمایه، پیش از هرچیز خواننده‌ی متون اقتصاد سیاسیِ کلاسیک است: کِنِه، اسمیت، ریکاردو و …. گذشته از این‌که مارکس آنها را برای تحکیم و تقویت نظریه‌های خود به‌یاریِ وجوهِ درست آرای آنان (آنچه آنان دیده‌اند) و نیز نقد نظریات آنها از حیث جنبه‌های منفی‌شان (آنچه آنان ندیده‌اند) می‌خواند ــ چیزی که آلتوسر خوانشِ نوعِ یکم مارکس می‌داند (Althusser, 1979: 18) ــ یک خوانش جدی‌تر و بنیادین‌تر در متنِ مارکس وجود دارد: مارکس در مقامِ خواننده‌ی آثار اقتصاددانان کلاسیک، نه از زاویه‌ی نظریه‌ی خاص خود، بلکه پنداری به‌عنوان بخشی از متنِ خودِ آنها، متن را می‌خواند (خوانش نوع دوم). چیزی که نقصِ نظریه‌ی آنها را هویدا می‌کند، مغفول ماندنِ ابژه‌ای پیشین در جریان‌های اصلیِ اقتصاد سیاسی نیست؛ چرا که اساساً ابژه به‌طورِ ماتَقَدَّم وجود ندارد و خودش فراورده و همزادِ دانشی است که آن را برمی‌رسد و می‌شناسد:

«آنچه اقتصاد سیاسی نمی‌بیند، یک ابژه‌ی ازپیش‌موجود نیست که این نظریه می‌توانسته آن را ببیند، اما ندیده است؛ بلکه ابژه‌ای است که خودش در عملیات دانش آن را تولید کرده است و این ابژه به‌هیچ‌رو پیشین بر آن نبوده است…. آنچه اقتصاد سیاسی نمی‌بیند، همان‌چیزی است که می‌بیند: تولیدِ یک پاسخِ نو بدونِ پرسشی [برای آن]، و همزمان تولید یک پرسشِ نهانیِ نوین که ناخواسته در این پاسخِ نو قرار دارد» (ibid: 24).

حرفِ درستی است، اما نه آن‌جور که آلتوسر می‌گوید؛ درحقیقت ابژه چیزی از جنس یک فرضِ نااستوار است که به محکِ خلافِ واقع بودن یا نبودنِ احکامِ صادره از آن، سلب یا اثبات می‌شود. تلاش برای شناختِ ابژه بازگشت به فرض‌های آغازین است بی‌آن‌که از این رُجعتِ مقدّر آگاه باشیم؛ گونه‌ی تغییرشکل‌یافته‌ای از نظریه‌ی «شناخت همچون یادآوری» افلاتون: چیزی که در پیِ شناختش هستیم را پیش‌تر دیده‌ایم، فقط اکنون آن را به یاد نمی‌آوریم، حال این‌که دلیلش کدورتِ اَقانیمِ فرودستِ مراتبِ صدورِ نوافلاتونی است یا هولِ زنهاردهنده‌ی خاطره‌ی آسیبِ ادیپیِ، فعلاً مطرح نیست. عجالتاً در سطحی که نه افلاتون و نه شاید فروید از آن خبر نداشتند، «یادآوری» یک انفعالِ از بیخ‌و‌بن سیاسی‌ست.

ادامه دهیم. به‌باور آلتوسر، نقصِ نظریه‌های ارزشِ پیش از مارکس نه در پاسخی که به پرسشِ «ارزش کار چیست؟» می‌دهند، بلکه در خودِ پرسش است؛ اما نقصِ پرسش را دقیقاً پاسخِ آنها نمایان می‌کند؛ یعنی وقتی که پاسخ داده می‌شود، معلوم می‌شود که مفاهیمِ مندرج در صورت‌بندی پرسش نابسنده و ناقصند. او برای توضیح منظور خود نمونه‌ای کم‌وبیش طولانی از نوشته‌ی مارکس در جلد یکم سرمایه می‌آورد که خلاصه‌ی آن چنین است:

اقتصاد سیاسی کلاسیک بدون هیچ انتقادی، از مقوله‌ی روزمره‌ی «قیمت کار» می‌آغازد و پرسشِ بنیادین آن این است که «قیمتِ کار چگونه تعیین می‌شود»؛ اما بی‌درنگ درمی‌یابد که قیمتِ آن هم مانند قیمت همه‌ی کالاها، پیروِ قاعده‌ی عرضه و تقاضا در بازار بالا و پایین می‌شود؛ اما اگر عرضه و تقاضا در تعادل باشند، یا اگر میانگین درازمدتِ قیمت‌های بازار را حساب کنیم، به‌طوری‌که افزایش و کاهش‌های مربوط به عرضه و تقاضا همدیگر را خنثا کنند، یک قیمتِ مرکزی به دست می‌آید که چیزی جز «ارزش کار» نیست، چیزی که فیزیوکرات‌ها «قیمت ضروری» و اسمیت «قیمت طبیعی» می‌نامند؛ این ارزش «کار» است که در شکل پول متجلی می‌شود، قیمتی که ــ به قولِ اسمیت ــ این کالا «واقعاً بدان می‌ارزد». سپس اقتصاد کلاسیک برای تعیین کمّیِ این ارزش آن را با مجموعِ ارزشِ کالاهای لازم برای بقا و بازتولید «نیروی کار» برابر می‌گیرد. در مسیرِ رسیدن به پاسخ، اقتصاد سیاسی نه تنها از مفهومِ عامیانه‌ی «قیمت کار» به مفهوم «ارزش کار» رسیده است، بلکه ناخواسته از آن هم فراتر رفته و به مفهومِ دقیق‌ترِ «ارزش نیروی کار» دست یافته است، مفهومی که در خودِ پرسش اصلاً پیش‌بینی نشده بود. ارزشِ «کار» مفهومی نادرست است زیرا کار یک کالا نیست، بلکه از جنس فعالیت است و تعریفِ ارزش برای آن معنا ندارد (Marx, Ger: 1962; 559-561 / En: 1976; 677-678).

آلتوسر، پیروِ مارکس، نتیجه می‌گیرد که مفهومِ نوین «ارزش نیروی کار» نتیجه‌ی حلِ مسئله نیست؛ به‌عکس، طرح ناخواسته‌ی این مفهوم نوین نشانه‌ی دگرگشتِ ضروریِ نظامِ مفاهیمی است که پرسش در آن شکل گرفته است؛ نقشِ پاسخ، نه رفعِ ابهامی که پرسش آن را طرح کرده است، بلکه به‌چشم آوردنِ چیزِ نابوده‌ای است که در چارچوب مقولات و مفاهیم پرسش اصلاً وجود نداشته است. به همین سبب مشکلِ اقتصاد سیاسی کلاسیک در این نیست که از آغاز از مفهوم «ارزش نیروی کار» غافل بوده و آن را ندیده است؛ درواقع این مفهوم به‌صورت یک حفره‌ی خالی در ساختار پرسش قرار دارد که تا زمانی‌که در نظام مقولات پرسش قرار داریم آن را به‌صورتِ امرِ نادیدنی می‌بینیم، چیزی که آلتوسر آن را وحدتِ دو میدانِ «دیدنی» و «ندیدنی» می‌خواند: این‌که فلان چیز در مقولاتِ قلمروی پرسش دیده نمی‌شود، به این معنی است که آن چیز نمی‌تواند در آن قلمرو وجود داشته باشد؛ اما درست همین نبودِ آن است که در حرکت از پرسش به پاسخ، مفاهیمی را ایجاب می‌کند که آن ابژه را تولید می‌کنند و درنتیجه برای پاسخِ بی‌پرسشی که بدان دست یافته‌ایم، هم‌اینک می‌توان پرسشی نو طرح افکند؛ این پاسخی است که پرسشِ خود را تولید می‌کند. این نظام مفاهیم یا مقولاتی که در آن یک پرسش مفصل‌بندی می‌شود، همان پرسشگان یا پروبلماتیک پرآوازه‌ی آلتوسر است. او پرسشی را که در یک پرسشگانِ مشخص پیش می‌آید، دَردنشانه یا سمپتومِ آن نظام مفاهیم می‌داند: «تولیدِ یک پرسشِ نو که دارای این خصلتِ انتقادی …. است، شاخصِ ناپایدار تولیدِ بالقوه‌ی یک پرسشگانِ نظریِ نوین است، که این پرسش تنها یک وجهِ سمپتوماتیک آن است»(Althusser, 1979: 25) .

تشبیه پرسش به نشانه‌ی بیماری، به‌سبب سازوکارِ بروز ناآگاهانه‌ی آن است: فریادی که از یک کاستی یا حفره در درونِ کالبد زیست/روان‌شناختی‌ای حکایت می‌کند که هم‌اکنون یک متنِ کلاسیک اقتصاد سیاسی است. برپایه‌ی این تحلیل، کاری که مارکس کرده است یافتنِ روشِ درستی برای دیدنِ نادیده‌مانده‌های نظام مفاهیمِ دانش اقتصاد بورژوایی نیست؛ او تنها خوانشی سمپتوماتیک از نوشته‌های پیشینیان داشته است؛ گویی کار اصلی را خود متون کرده‌اند، و مارکس ــ در مقام مخاطبِ پیغامِ دردنشانه‌های این متون ــ فقط راه را برای گذار به پرسشگانِ نوین و نگریستنی شدنِ پرسشِ نو باز کرده است، وگرنه کل ناتوانیِ اقتصاد سیاسی کلاسیک در دیدنِ آنچه خودش تولید کرده (مفهومِ ارزش نیروی کار) به‌سببِ این واقعیت است که «چشمانش همچنان بر پرسش کهن خیره مانده است و همچنان پاسخِ نوی خود را به پرسشِ پیشینِ خود مرتبط می‌کند؛ زیرا هنوز بر «افق» کهنه‌ای متمرکز است که در آن پرسش نوین «دیدنی نیست»» (ibid: 24).

پس آن‌کسی که می‌بیند مارکس نیست، بلکه خودِ قلمرو‌ یا پرسشگان است که می‌تواند و اجازه دارد آنچه تولید کرده است را ببیند؛ در یک کلام، سوژه‌ی واقعی خودِ قلمرو است که از چشمان مارکس خودش را می‌نگرد:

«ساده بگوییم، این دیگر چشم (یا چشمِ ذهن) یک سوژه نیست که آنچه در قلمروی تعریف شده با یک پرسشگان نظری وجود دارد را می‌نگرد: این خودِ قلمرو است که خود را در ابژه‌ها یا پرسش‌هایی که تعریف کرده است، می‌بیند» (ibid: 25).

آلتوسر برای این‌که معنای همانیِ امرِ نادیدنی و دیدنی در پرسشگان اقتصاد سیاسی کلاسیک را برای ما روشن کند، جمله‌ای از همان پاره‌ی نقل‌شده از مارکس درباره‌ی پاسخ اقتصاد کلاسیک به پرسش بنیادینش را با پرانتزهای خاصی بازنویسی می‌کند. ترجمه‌ی فارسی‌اش کم‌وبیش چنین می‌شود: «ارزشِ (   ) کار برابر است با ارزش کالاهای معیشتی لازم برای بقا و بازتولیدِ (   ) کار». دو پرانتز یا دو غیاب در اینجا دیده می‌شود که اگر آنها را نادیده بگیریم جمله به‌لحاظِ منطقی کاملاً درست است؛ تنها مشکل این است که «ارزش کار» اصلاً معنا ندارد. داخلِ پرانتز‌ها باید واژه‌ای (اینجا نیرو) افزوده شود تا نه فقط پاسخ تولید شود، بلکه برای آن پرسش نوینی هم شکل بگیرد: «ارزش نیروی کار چیست؟». مارکس از ما می‌خواهد این دو پرانتز را در پاسخِ اقتصاد کلاسیک به پرسشِ خودش ببینیم؛ «اما این صرفاً یعنی این‌که او ما را وامی‌دارد تا ببینیم خود متن اقتصاد کلاسیک چه چیزی می‌گوید، درحالی‌که آن را نمی‌گوید و چه نمی‌گوید، در حالی‌که آن را می‌گوید. پس این مارکس نیست که آنچه را که این متن نمی‌گوید، می‌گوید … این خودِ متن کلاسیک است که به ما می‌گوید که ساکت است: سکوت آن واژگانِ خودِ آن است» (ibid: 22). دچار مخمصه‌‌ی اعصاب‌خُردکُنی می‌شویم که همیشه با ساختارگراییِ آلتوسر پیش می‌آید: در این میان نقشِ مارکس چه می‌شود؟

خودِ مارکس، یک پاراگراف پیش از چند پاراگرافی که آلتوسر از او نقل کرده است، جمله‌ی جالبی می‌‎گوید که گرچه سیمای بازتاب‌انگارانه و روساخت/زیرساختی‌اش برای بهانه‌گیران تکراری می‌نُماید، اما گوشه‌های پنهانِ نبوغِ همیشه غافلگیرکننده‌ی او را آشکار می‌سازد:

«در عبارتِ «ارزش کار»، انگاره‌ی ارزش نه‌تنها یکسره زدوده، بلکه به عکسِ خود وارونه شده است. این عبارت همان‌اندازه موهوم است که [مفهوم] ارزشِ سیاره‌ی زمین. اما این عباراتِ موهوم، برآمده از خودِ روابطِ تولیدند. آنها مقولاتی برای شکل‌های پدیداریِ روابط ذاتی هستند. این‌که چیزها در نمودارشدنِ خود معمولاً خود را به‌شکلی وارونه بازمی‌نُمایانند، کمابیش در همه‌ی علوم شناخته شده است، مگر در اقتصاد سیاسی.»  (Marx, Ger: 1962; 559 / En: 1976; 677)

عجیب نیست که آلتوسر پیش از آن پاره‌ی بلندبالایی که از مارکس آورده، این پاراگراف کوتاه را نقل نکرده است؟ به‌زعمِ مارکس هر دانشی، به‌جز اقتصاد سیاسی، به یک حقیقت بنیادین پی بُرده است و آن این‌که آنچه از یک چیز می‌بیند دقیقاً با آنچه آن‌چیز واقعاً هست یکی نیست؛ اینجا اصرار مارکس فعلاً بر این نیست که باید این وارونگی یا ناهمسانیِ ذات و پدیدار از میان برود؛ مسئله عجالتاً این است که این تغایرِ ریشه‌ای، یا همان درّه‌ی کانتی میان دو وادیِ چیزِ درخود و چیزِ برای‌ما تصدیق شود، حال این‌که این شکاف گذرپذیر هست یا نه، بماند برای بعد. مشکلِ اقتصاد بورژوایی این نیست که نمی‌تواند چیزِدرخود را ببیند؛ دردسر اصلی این است که خودِ این شکاف را نمی‌بیند؛ به‌زبانِ مارکسِ جوان ــ که آلتوسر سخت از آن می‌پرهیزد ــ کاستیِ کار نه در ازخودبیگانگیِ سوژه‌ی عصر بورژوازی، بلکه در ناآگاهیِ او از این ازخودبیگانگیِ بنیادین است، چیزی مثلِ جهلِ مرکّب. به‌باورِ من، پرانتزهایی که در متن کلاسیک باز مانده‌اند، جای خالیِ ذاتِ نامکشوف ارزش را نمایندگی نمی‌کنند؛ آنها بازنماینده‌ی غفلتِ مرتبه‌ی دومیِ ذهنیتِ اندیشمندِ بورژوا از جهلِ ساختاریِ برسازنده‌ی «هر علمی» هستند. اقتصاد سیاسی کلاسیک یک رشته‌ی علمی نیست، نه به این‌خاطر که از جلوه‌ی پدیداری امور پی به ذات آنها نمی‌برد، بلکه بدین دلیل که اصلاً چنین تمایزِ دردسرسازی را حس نمی‌کند. آشکارگی این تمایز فقط وهله‌ای معرفت‌شناختی نیست؛ بلکه نظر به یگانگیِ هستی و منطق نزد هگل (یا به بیانِ مارکس، این‌که آگاهی چیزی از جنسِ هستی است) امری است که تاریخیتِ بورژوازی را نشان می‌دهد، یعنی به‌شکل انکشاف نبردِ طبقاتی نمود می‌یابد؛ به همین دلیل است که بورژوازی در این وهله آن را انکار می‌کند و از این پس از حوزه‌ی تعریفِ «علم» خارج می‌شود؛ تا زمانی‌که این مهم روی نداده است، می‌توان همچنان به ادبیات کلاسیک سرمایه‌داری به‌چشم مجموعه‌ای از دانش بشری نگریست:

«چندان‌که اقتصاد سیاسی، بورژوایی است، یعنی مادام‌که سامانِ سرمایه‌دارانه را نه یک مرحله‌ی تاریخاً گذرای پیشرفت [جامعه]، بلکه به‌وارون، چونان شکلِ مطلق و فرجامینِ تولید اجتماعی می‌اِنگارد، فقط تاهنگامی می‌تواند [یک] علم باقی بماند که نبرد طبقاتی یا پنهان بماند یا خود را در پدیدارهایی گاه‌به‌گاه (تک‌وتوک) آشکار کند. [برای نمونه] انگلستان را در نظر بگیریم. اقتصاد سیاسیِ کلاسیکِ آن مربوط به دوره‌ی تکامل‌نیافتگی (بدویتِ) نبردهای طبقاتیِ آن است. واپسین نماینده‌ی برجسته‌ی آن، ریکاردو، سرانجام درمی‌یابد که تضاد منافع طبقاتی، [یعنی تضاد] میان دستمزد و سود، میانِ سود و اجاره‌ی زمین، آغازگاهِ پژوهش اوست، درحالی‌که او این تضاد را ساده‌دلانه قانون طبیعیِ جامعه می‌داند. اما [درست] با همین [کشف] هم دانشِ اقتصادِ بورژوایی به مرزهای گذرناپذیرِ خویش رسیده است…» (Marx, Ger: 1962; 19-20 / En: 1976; 96)

فراتر از یک‌جور توازی، در مقارنه‌ی «استتارِ نبرد طبقاتی» و «علمیتِ اقتصاد سیاسی بورژوازی» باید همانیِ هستی و منطق را دید. آشکارگیِ ذاتِ پنهانِ سرمایه، یعنی وهله‌ی معرفت‌شناختیِ رسیدن به مفهومِ نیروی کار چونان یک رابطه‌ی ممتنع، به‌لحاظِ تاریخی در بروز اجتماعیِ نبردهای طبقاتی ممکن می‌شود. گسترشِ روزافزون پدیدارِ اجتماعیِ نبرد طبقاتی از رویدادهای «گاه‌به‌گاه» به بسترِ اصلی تحولات جامعه، با حرکتِ فاعلِ شناخت به‌سوی درکِ چیستیِ این ذات، یگانگی دارد. با رسیدن به مرزهای «گذرناپذیرِ» دانش بورژوایی، اقتصاددانِ سرمایه‌داری خودبه‌خود در موضعِ انکار قرار می‌گیرد، همچنان‌که وجودِ نبرد طبقاتی را کتمان می‌کند. آغازِ این انکار/کتمان، آغازِ پایانِ «عِلمیتِ» اندیشه‌ی بورژوایی و وقوعِ انسدادِ معرفت‌شناختیِ مرزهای دانشِ آن است. این انکارْ خود را به‌صورتِ نپذیرفتنِ لجوجانه‌ی تاریخ‌مندی و گذراییِ سرمایه‌داری به‌عنوان لحظه‌ای مشخص از تاریخ اجتماعیِ بشر نشان می‌دهد: کشفِ امتناعِ بنیادینِ رابطه‌ی نیروی کار ــ رابطه‌ای که با اثباتِ خود، خود را سلب می‌کند (سپس‌تر به این موضوع بازخواهیم گشت) ــ مستلزم پایان این رابطه است؛ اینجا حدِّ عالیِ مبارزه‌ی طبقاتیِ، سرنگونیِ جامعه‌ی سرمایه‌داری را در دستور کار قرار می‌دهد. این حدِّ عالی که همزمان غایتِ آگاهیِ روح در این وهله‌ی تاریخ است، همان پرولتاریاست؛ از این مرحله به‌بعد، سرمایه‌داری دیگر «عقلانی» (درمعنایی که هگل از این مفهوم، در همانیِ «عقلانی» و «ضروری/ذاتی» به‌دست می‌دهد) نیست و آنچه آن را استوار می‌دارد نه ضرورتِ عقلانیِ این وهله‌ی تاریخ ــ یعنی مرحله‌ای لازم و اغماض‌ناپذیر در پیشرفتِ جامعه ــ بلکه تدابیرِ محافظه‌کارانه و سرکوبِ پلیسی است: جایی که بورژوازی از انقلابی به مرتجع تبدیل می‌شود.

تبعاتِ پرهیزِ آلتوسر از «مارکس جوان» ــ مارکسی که برخلافِ برداشتِ او تا خودِ کتاب سرمایه هم تداوم داشته است ــ اینجا رو می‌شود. نخواندنِ فصل یکم، چنان‌که آلتوسر پیشنهاد می‌کند، هم دردی را دوا نمی‌کند. از قرار معلوم می‌توان دربرابرِ آلتوسر مدعی ‎شد که در فرایندِ تکوین و توسعه‌ی اندیشه مارکس گسستِ معرفت‌شناختی‌ای در کار نیست و گواهِ آن هم نه‌فقط در سرآغازِ گروندریسه یا در همان فصلِ یکم جلدِ یکم سرمایه ــ آن‌چنان‌که مخالفان آلتوسر بسیار به آنها چنگ زده‌اند ــ بلکه حتا در فصل‌های پایانی درباره‌ی دستمزدها هم قابل ردیابی است. مقاومتِ متنِ کلاسیک تنها دربرابرِ خودآشکارگیِ ذاتِ ارزش نیست؛ به‌محضِ کشفِ حقیقت، متنْ هر تلاشی برای افشای رازِ آشکارنبودنِ این ذات را هم خنثا می‌کند: در ساختارِ آگاهی بورژوایی، از این مرتبه به‌بعد دیگر نباید در پیِ ذاتِ امور رفت، زیرا پی بردن به آن یعنی پایانِ سرمایه‌داری؛ این مقاومت خود را به‌صورت گرایش ارتجاعیِ بورژوازی برای «جاویدان» یا «ازلی و ابدی» بازنمایاندنِ خویش نشان می‌دهد؛ بورژوازی همه ارزش‌های تاریخیِ خود را به‌عنوان «ذات» انسان‌ها جا می‌زند: «تا بوده چنین بوده که آدمی منافعِ شخصیِ خویش را بر هر چیزی ارجح دانسته است»؛ این‌دست گزاره‌ها، مجعولاتی گفتمانی‌اند که ابژه/آرمان‌های سرمایه‌داری را در موضعِ همان امتناعِ ذاتیِ انکارشده وضع می‌کنند. درمقابل، نقش مارکس این است که این مقاومتِ لجوجانه‌ی متن را در هم شکند؛ کارکردِ متن نه‌تنها پنهان‌کردنِ ذات و گذاشتنِ پرانتزِ خالی به‌جای آن، بلکه سرکوب نشانه‌های نابسندگیِ جلوه‌ی پدیداری ذات است تا آنها به شکلِ کژدیسه و مبدّل بازگردند و از شکاف‌های وجدانِ متن راهی به بیرون بجویند. مارکس با یادآوریِ آن امتناع و پرده‌برداشتن از یاوه‌گیِ هر ابژه/آرمانِ جعلیِ جایگزین، ناذاتی/ناضروری بودن (inessentiality) و درنتیجه گذرایی و تاریخیتِ ناگزیرِ سرمایه را افشا می‌کند؛ به‌همین‌دلیل یادآوریِ امتناع ذاتِ سرمایه، تحقق‌بخشی به آگاهیِ سوژه از پایان‌پذیریِ خویش است؛ به‌دیگرسخن، آگاهیِ پرولتری چیزی نیست جز «مرگ‌ـ‌آگاهیِ» بورژوازی.

باری، تصورِ رایج این است که دانش نتیجه‌ی کشف یکِ ذاتِ پیشین در حفره‌های متنِ بیمارِ کلاسیک‌هاست؛ ضابطه‌ی آلتوسر فاصله‌ی چندانی از این برداشت عمومی ندارد و به‌نظرِ من کافی است جهتِ تقعرِ پرانتزهای متن‌خوانیِ او را وارونه کنیم تا با کمی دستکاری از رهگذرِ اِپوخه‌ی هوسرل دوباره به سپهرِ ذهنیتِ از‌ـ‌شک‌ـ‌رَسته‌ی دکارت بازگردیم، جایی که باقی‌مانده‌ی فروکاستِ پدیدارشناختیِ تجربه‌ی مستقیم، بداهتِ استعلاییِ سوژه‌ی روشنگری است که در آن، به‌رغمِ خواستِ آلتوسر، متعلّقِ ادراک حتا اگر به تعلیق هم درآید، حذف نمی‌شود؛ درمقابل، از اعترافِ شوخ‌چشمانه‌ی مارکس برمی‌آید که یگانه بنیادِ موثقِ دانش، برنهشته‌ی این دریافت است که پشتِ پرده‌ی پدیدار یک جای خالی است که هیچ‌کس نمی‌تواند یک‌بار برای همیشه آن را با جعلیات پر کند؛ پُر کردنِ این حفره بیش از آن‌که اقدامی هستی‌شناختی باشد، محصول یک سازوکارِ سیاسی است: گاه آن را موقتاً با چیزی پر می‌کنند تا «بی‌معناییِ» پرسشگانِ قبلی پس از بازسازیِ دنباله‌ی استعاریِ نمایندگانِ فقدانِ مداوم از میان برود؛ شکل‌دهی به یک نظامِ نوینِ معنا از طریق جعلِ یک ابژه در حفره‌ی ذاتِ بورژوازی، یک دروغِ سیاسیِ بنیادین را شرط لازمِ هر گفتمانِ قالب‌بخشِ دانش بشری در این عصر می‌کند. خطای متنِ کلاسیک فقط این نیست که نمی‌داند ذات‌الامرْ باخته‌ی جاوید نظامِ پدیدارهای سرمایه‌داری است؛ فراتر و مهم‌تر از آن، جهلی است که پیامدِ ناتوانی گفتمان‌های بورژوایی در ارضای سوژه با جایگزین موهوم این ذات است، و این درست همان مرتبه‌ای است که اقتصاد کلاسیک ساختارِ دانش را از کف می‌دهد. برهمین‌پایه است که ذات، که چیزِ گمشده‌ی آلتوسر می‌خواهد جایگزین آن شود، یک فرضِ اضطراری برای رفعِ خطرِ بی‌معنایی است؛ اینجا سرآغازِ منطقِ ذاتِ هگل است: ذات و امرِ ناذاتی، یعنی نمود پدیداریِ آن، پیوسته جای خود را عوض می‌کنند؛ درواقع چون دوگانه‌ی ذات (Wesen/essence[essential]) و امر ناذاتی (Unwesentliche/inessential) همبستگی دوسویه دارند، یعنی ذات بدون جلوه‌ی ناذاتیِ پدیداری‌اش امکان‌پذیر نیست، پس خودِ همین چیزِ ناذاتی هم امری ذاتی و ضروری است؛ به‌دیگرسخن، رویارویی با هستی در مقامِ پدیدارِ بی‌واسطه ما را بی‌درنگ به جستجویِ ذاتِ پسِ‌پُشتِ آن می‌فرستد؛ وساطتِ ضروریِ پدیدار است که ذات را امکان‌پذیر می‌کند؛ هگل این واقعیت را با طرحِ مفهوم بازتاب (بازاندیشی، خوداندیشی، Reflexion) نشان می‌دهد؛ پدیدار چیزی جز بازتاب هستی بر خود نیست و در این بازتاب، ذات پیش‌نهاده می‌شود؛ یعنی ذاتِ هستی، در مقامِ حقیقتِ هستی، برنهاده و وضع‌شده‌ی بازتاب هستیِ پدیداری بر خودش است؛ این همان نفیِ نفی مشهور هگل است؛ خیلی ساده، در مرتبه‌ی ازخودبیگانگی، ذاتِ هستی همانا هستیِ بی‌واسطه‌ی مرحله‌ی پیشین است که دوباره به‌شکلی انعکاسی نفی شده و هم‌اینک برای بودنِ خویش نیازمندِ وساطت/بازتابِ امرِ ناذاتیِ پدیدار است؛ وساطت یا بازتابی که سبب می‌شود این امرِ ناذاتی، به اندازه‌ی خودِ ذات، ذاتی/ضروری شود. درنتیجه پدیدار محصول نفیِ هستیِ نابی است که از این پس ذات نامیده می‌شود، اما درست درلحظه‌ی همین نفی و خلقِ امرِ منفی (نمود یا پدیدار) است که خود ذات چونان نفیِ وجهِ منفیِ هستی امکان می‌یابد:

«پس تاآنجاکه در یک هستیِ حاضر (دازاین)، یک امرِ ذاتی و یک امرِ ناذاتی از یکدیگر متمایز می‌شوند، این تمایز یک پیش‌نهادنِ بیرونی (äußerliches Setzen) است، یک جدایِشِ یک بخشِ دازاین از بخش دیگر بی‌آن‌که با خودِ دازاین کاری داشته باشد ــ یک تفکیک که به یک امرِ سوم می‌انجامد. براین‌پایه، این‌که چه‌چیزی به امرِ ذاتی و چه‌چیزی به امرِ ناذاتی تعلق دارد، تعین نیافته است. این یک‌جور بازبینی و تأمل بیرونی است که این تمایز را سبب می‌شود و درنتیجه می‌بایست یک محتوایِ یکسان (واحد) را گاه چونان امرِ ذاتی و گاه چونان امرِ ناذاتی نگریست» (Hegel, 2003 : 18-19).

بدین‌قرار پدیدار، ذاتی را وضع (setzen/posit) می‌کند که خود محصول نفیِ آن بوده است. این چیزی از جنسِ درهم‌تابیدگیِ مفهوم زمان در سیاهچاله‌ی آغازِ داستانِ ماست: جابجاییِ موبیوسیِ فرض و حکم، علت و معلول، پیش و پس، و …

اینجا مشکل نه آن‌گونه که کانت می‌گوید نیافتنی بودن ذات است و نه آن‌چنان‌که آلتوسر مدعی است کاستیِ پرسشگانِ کهن که تواناییِ پُرکردنِ پرانتزهای خالی متنِ خود را با همان مفاهیمِ پیشین ندارد. به‌باورِ آلتوسر عبور از این پرسشگان (کلاسیک‌ها) به پرسشگانِ بعدی (مارکس) فقط پرانتزها را کشف نمی‌کند، بلکه خودش ثمره‌ی بی‌معناییِ پرسش (سمپتوم)ای است که تولید مفهومِ نوینی را در مقامِ ابژه‌ی مفقوده‌ی پرانتزها به پاسخِ خود تحمیل می‌کند؛ ارزشِ نیروی کار، در مقام ذاتِ ارزش، مفهومی است که قلمروی دانش چونان پاسخی بی‌پرسش تولید کرده است؛ بدین‌قرار اشکال دانشِ اقتصاد بورژوایی نداشتنِ پاسخ نیست (زیرا در فرایندِ پاسخ به پرسشِ بی‌معنای آغازین، بدان رسیده است)، بلکه نداشتنِ خودِ پرسش است. درنتیجه احتمالاً کار مارکس تدوین پرسشگانِ نوینی است که این ابژه در آن تعریف‌پذیر بوده و پرسش‌هایش معنادار باشد؛ این روایت بسیار هیجان‌انگیز است، اما هنوز دردسرهایی از نوعِ اطلاقِ خصلتی ایجابی به ابژه دارد. مشکل از آنجا شروع می‌شود که آلتوسر برای تبیینِ نقش مارکس در فرایندِ لو رفتنِ حفره‌ها یا پرانتزهای متن، این تشخیص را منوط به شکل‌گیریِ «یک نگاهِ آموخته» (un regard instruit/ an educated gaze) می‌کند:

«برای دیدنِ این نادیدنی، برای دیدنِ این «مغفول‌مانده‌ها»، برای تشخیص حفره‌ها در تمام‌بودگیِ این گفتمان، و پرانتزها در یک متنِ بسنده و پُر، ما به چیزی بس متفاوت با یک نگاهِ دقیق و مراقب نیاز داریم؛ ما نیازمندِ نگاهی آموخته هستیم، نگاهِ نویی که خود از بازتابِ «تغییر قلمرو» بر عملیاتِ نگریستن پدید می‌آید، که در آن مارکس دگرگونیِ پرسشگان را به نمایش می‌گذارد…. این «تغییر قلمرو» که این دگردیسی در نگاه را چونان معلول خود ایجاد می‌کند، خود تنها در شرایطی بس ویژه، پیچیده و اغلب تکان‌دهنده روی می‌دهد. [واقعیت این است] که این دگرگشت مطلقاً تقلیل‌ناپذیر به اسطوره‌ی ایده‌آلیستیِ تصمیم‌گیری ذهنی برای تغییر «نظرگاه» است؛ … و این‌که در این فرایند دگرگشت راستین ابزارهای تولید دانش، ادعای یک «سوژه‌ی برسازنده» همان‌اندازه پوچ و یاوه است که ادعای [وجود یک] سوژه‌ی نگریستن در تولیدِ چیزِ دیدنی. و این‌که کل این فرایند در بحران دیالکتیکیِ جهشِ یک ساختار نظری روی می‌دهد که در آن «سوژه» نه نقشی را که فکر می‌کند آن را بازی می‌کند، بلکه نقشی را که سازوکارِ فرایند به او محوّل کرده است، ایفا می‌کند … کافی است به یاد داشته باشیم که سوژه باید جایِ تازه‌ی خود را در قلمروی نو اشغال کند، یعنی باید پیشاپیش، حتا تااندازه‌ای ندانسته، در این قلمرو مستقر شده باشد تا برایش ممکن شود که نگاه آموخته‌ای را که امرِ نادیدنی را دیدنی می‌کند، به چیزِ نادیدنیِ پیشین اِعمال کند. مارکس می‌تواند آن‌چیزی را که از نگاه اسمیت گریخته است ببیند، زیرا پیشاپیش در این قلمروی نو قرار یافته است …» (Althusser, 1979: 27-28).

از دید آلتوسر نگاهی که به قلمرو دوخته شده، از آنِ مارکس نیست، از سویِ خود قلمرو است؛ اگر در این خطّه‌ی نوین دانش قرار بگیریم، یعنی اگر پرسشگانِ کهن را کنار گذاشته و وارد پرسشگانِ نوینی شویم که پاسخِ پرسشِ «موهومِ» پیشین آن را ایجاد کرده است، آن‌گاه به نگاهِ آموخته‌ی لازم برای دیدنِ نادیدنی‌های قلمروی سپری‌شده مجهز شده‌ایم. چنان‌که از گفته‌ی آلتوسر پیداست، این نگاهِ آموخته‌ی خودِ قاره‌ی نوین دانش است که خود را می‌نگرد، نگاهی که به سبب جاگیریِ درستِ مارکس از سویِ خود فرایند «چه‌بسا ناخواسته به او محول شده است». این‌که مارکس پیشاپیش در یک «قلمروی نو» ایستاده است، چیزی که سرانجام او را به قاره‌ی دانش (نظریه‌ی ارزش افزوده و ماده‌گراییِ تاریخی) راهبر می‌شود، راستش برای من هیچ معنایی ندارد؛ به‌قولِ آلتوسر کارِ مارکس این است که «جای تازه‌ی خود را در قلمروی نو اشغال کند»؛ اما این بیش از یک جمله چیز دیگری نیست؛ «پیشاپیش در این قلمرو ایستادن» در منظومه‌ی نظریِ آلتوسر تنها یک مصداق دارد و آن‌هم همان گسستِ معرفت‌شناختی از ایده‌آلیسمِ آغازینِ مارکس است؛ اما برای آن‌که فاصله‌گیریِ فرضیِ مارکس از هگل‌بازی‌های جوان‌سَرانه‌اش با قرارگرفتن در «قلمروی نوین دانش» مُرادف یا دستِ‌کم مقارن شود، آلتوسر ناگزیر است آن را هرجورشده تضمین کند. برای درکِ بهتر، خوب است به واژه‌ی انتخابیِ آلتوسر برای نگاهِ آموخته و بحثِ کوتاه اُلیور دیویس درباره‌ی نابسندگیِ برابرِ انگلیسیِ مرسومِ بریوستر برای آن بپردازیم:

«بریوستر [برابرِ انگلیسیِ] “an informed gaze” را به‌جای [ترکیبِ فرانسوی] “un regard instruit” می‌آورد، حال آن‌که instruit معنای «آموخته trained» یا «تعلیم‌شده/راه‌نموده instructed» هم دارد، و این معانیِ ضمنیِ آموزشی (pedagogical) در زمینه‌ی بحثِ رانسیر اهمیت ویژه‌ای دارند» (Davis, 2010: 164).

پیشنهادِ درخورترِ خودِ دِیویس educated gaze است و ما نیز درست با همین معنای ضمنیِ instruit در اندیشه‌ی آلتوسر کار داریم. اگر اشتباه نکنم نخستین کسی که مشخصاً به تبعات پنهانِ مفهوم آموختگیِ نگاه آلتوسر پرداخته ژاک رانسیر است و دیویس در کتابِ خود درباره‌ی او به خلط یا قصورِ معنایی انتخابِ بریوستر برای واژه‌ی فرانسوی مطلوبِ آلتوسر اشاره می‌کند. آموختگی و پرورش‌یافتگیِ نگاهِ آموخته‌ی آلتوسر، ایجابیت غریبی دارد و خودبه‌خود پای یک عنصرِ نظری/سیاسیِ پیشین را به میان می‌کِشد، چیزی که قاعدتاً باید به خودِ آلتوسر اطلاق شود. درواقع تعریف یک عاملِ آموزشی در اینجای بحثِ آلتوسر، همان تضمینِ ضروری‌ای است که او باید برای تبیین فاصله‌گیری مارکس از هگل به دست دهد:

«دست‌یابی به هنر/فنِ خوانش «سمپتوماتیک» برای هرکسی، ولو آن‌که به‌قدرِکافی کوشش و دقت‌نظر به خرج داده باشد، فراهم نیست، بلکه نیازمندِ آموزش/راهنمایی (instruction) است … دانش مارکسیستی تنها بدین‌منظور از اقتدارِ حزب آزاد شده بود که به‌جای آن وابسته به اقتدار شخص آموزشگر (مربّی pedagogue)، یعنی آلتوسر، شود. این به ما یاری می‌دهد تا توضیح دهیم که چرا ردّیه‌ی رانسیر بر آلتوسرگرایی عنوان درسِ آلتوسر (Althusser’s Lesson) دارد و چرا در یک بزنگاهِ اساسی، او بحثِ خود علیهِ آلتوسر را در چارچوبِ بحثی برضدِ آموزش/تربیت (pedagogy) درمی‌آورد. چنان‌که رانسیر می‌گوید، آلتوسریانیسم «اساساً نظریه‌ای درباره‌ی آموزش» است» (ibid: 7).

حق با رانسیر است؛ اگر مربّی‌ای چون آلتوسر درکار نباشد، مارکس این نگاهِ آموخته را از کجا خواهد آورد؟ اما پرسش اصلی این است که این مربی خودش از کجا آمده است؟ تنها چیزی که در متنِ آلتوسر منطقاً تداعی‌گرِ وجودِ یک مربّیِ مضمر در قلمرو است، تلقیِ ویژه‌ی او از «دیالکتیک» است؛ درواقع به‌نظر می‌آید که ایجاد این «قلمروی نو» محصولِ یک عملیاتِ به‌قولِ آلتوسر «دیالکتیکی» در ساختارِ نظری سوژه است؛ این برداشتی اثباتی از دیالکتیک است که در آن وهله‌ی هم‌نهاد (سنتز) یک چیزِ «نوین» دانسته می‌شود؛ به عبارت دیگر آموزشگر یا عنصرِ ضمنی‌ای که آموزش می‌دهد، چیزی جز ایجابیت خودِ دیالکتیک در وهله‌ی هم‌نهاد نیست. حال آن‌که اگر هگلی‌تر از آلتوسر بیَندیشیم، این غایتِ منطقیِ فرایند درواقع تولیدِ چیزی است که از همان آغاز بوده است؛ مثلِ استنتاجِ فرضی که از بدوِ امر داشته‌ایم: حکم یا داوریِ (judgment) علمی زمانی معتبر است که بتوان آن را نتیجه‌ی یک قیاسِ کوچک و بزرگ (صغرا و کبرا) دانست؛ دیالکتیکِ فردی‌ـ‌جزئی‌ـ‌کلیِ هگل روی ساختارِ سه‌پایه‌ایِ همین قیاس می‌چرخد؛ اما گویا بحث هگل بر این است که نتیجه‌ی حاصل از قیاس منطقی چیزِ تازه‌ای به‌دست نمی‌دهد، بلکه فقط فرضی را که حکم بر آن استوار بوده، دوباره پیش می‌نهد؛ این‌که با رفعِ حدِ میانی (اَوسَط) در عملیاتِ قیاس، حدِ کوچک (اصغر) و حدِ بزرگ (اکبر) در گزاره‌ی نتیجه وحدت پیدا می‌کنند، به چیزِ نوینی نمی‌انجامد؛ پس چرا حکمِ نتیجه را از آغاز نمی‌دانستیم؟ دلیلش وجودِ حایلی به‌نامِ همان حدِ میانی است؛ این میانجی باید از میان برداشته شود تا واقعیتِ ازپیش‌دانسته و فراموش‌شده دوباره آشکار گردد: بر این اساس قیاس یک‌جور زنگارزدایی از ذهن است. اینجا به اعاده‌ی حیثیت احکامِ تحلیلی (analytical) از سوی هگل در نقد کانت می‌رسیم؛ درواقع هر حکمِ ترکیبی/تألیفی (synthetic) پیشاپیش یک حکمِ تحلیلی است. به‌باورِ کانت، احکامِ تحلیلی همان‌گویی‌های نابی هستند که هیچ‌چیز بر دانش ما نمی‌افزایند: «هر پدر صاحبِ‌فرزند است»؛ اینجا محمول (صاحب‌فرزند) با تحلیلِ موضوع (پدر) به‌دست می‌آید و برای صدقِ آن نیازی به تجربه‌ی بیرونی نیست. محمول پیشاپیش در معنای موضوع مندرج است، کوتاه‌سخن، پدر به‌لحاظِ لغوی یعنی مردِ صاحبِ فرزند و این حکم همان‌قدر همان‌گویانه (tautological) است که حکمِ «پدر پدر است» یا مثلاً قضیه‌ی «مترسک مترسک است». درنتیجه احکام تحلیلی نمی‌توانند قضیه/گزاره‌ی علمی باشند؛ برای سنجشِ درستی و نادرستیِ آنها کافی است به واژه‌نامه‌ها نگاهی بیندازیم. اما این درست همان‌چیزی است که ما بر آن اصرار داریم. به‌روایتی خلاف ادعای کانت، هر گزاره‌ی تألیفی، که از دیدِ کانت بنیادِ عینیتِ تجربه و شالوده‌ی شناختِ علمی است، به یک گزاره‌ی تحلیلی فروکاسته می‌شود و براین‌پایه تعیینِ صدق‌وکذبِ آن در وهله‌ی نهایی سایه‌ای از یک تحلیلِ زبانی است؛ در حکمِ تألیفی که ساختارِ نتیجه‌ی یک قیاسِ منطقی را دارد، مانند احکامِ تحلیلی محمول در خودِ موضوع مندرج است، مشکل این است که این اندراج در هیچ واژه‌نامه‌ای صراحتاً ثبت نشده است، یا به‌دیگرسخن سوژه فراموش کرده است که ترادف آنها را در واژه‌نامه بنگارد. شاید بتوان مرزِ عبثِ میانِ این دو نوع حکم را همان قضایای دردسرسازِ ریاضی دانست: بالاخره قضیه‌ی «مجموع دو به‌علاوه‌ی دو، برابر است با چهار» یک حکمِ تحلیلی است یا تألیفی؟ اگر جایگاهِ ریاضی را در تمثیلِ خط افلاتون بپذیریم، به‌نظر می‌آید که این احکام گواهی بر یگانگیِ مغفولِ این دو نوع حکم هستند: مرحله‌ای که گویا واقعیتِ یادآورانه بودنِ دانش، در آن آغاز به آشکارگی می‌کند (مرحله‌ی پس از آن، شهودِ بی‌میانجیِ مُثُل است). به‌زبانِ ساده، هر حکمی سوژه را نسبت به موجودیتِ مفهومی‌ای خودآگاه می‌کند که پیشاپیش آن را ناخودآگاهانه فرض کرده بوده است. براین‌پایه در دیالکتیک، وهله‌ی هم‌نهاد هیچ چیزِ جدیدی به ما نمی‌دهد، فقط یادمان می‌اندازد که همه‌چیز را از پیش داشته‌ایم و لازم نیست بیهوده دنبالش بگردیم. تصورِ رایج بر این است که فرجامِ هر عملیاتِ دیالکتیکی خلقِ یک چیزِ نوین است؛ اما درست برخلافِ این برداشتِ قالبی می‌توان گفت که کلِ دیالکتیک طرحی است برای اعلام این‌که هیچ‌چیز جدیدی تولید نمی‌شود و هر ادعایی درباره‌ی تولیدِ امرِ نو، یک جعلِ نظری و فسادِ سیاسی است. به‌نظرِ من خطای آلتوسر را هم باید در رویکردِ اثباتی او به قلمروی نوین دانش چونان وهله‌ی نوپدیدِ هم‌نهاد جُست، حال آن‌که هم‌نهادی در کار نیست.

اگر به آن پاره از نوشته‌ی مارکس که آلتوسر به آن ارجاع داده است بازگردیم، می‌بینیم که کلاسیک‌ها نیز لااقل به لمسِ سطحِ بیرونیِ مفهومِ بنیادینی رسیده‌اند که همگان آن را فراموش کرده بودند؛ مشکل این است که نمی‌خواهند تن به این بازیابی بدهند؛ گویی خود را به آن راه می‌زنند. نکته‌ی کلیدی این است که مفهومِ جدیدی تولید نمی‌شود؛ بلکه مفهومی ازپیش‌معلوم به آنها گوشزد می‌شود. هرچه هست زیرِ سر همان دیالکتیکی است که هیچ‌چیز بر داشته‌های پیشینِ ما نمی‌افزاید. تنها چیزی که جعلاً تولید شده بود، همان مفاهیمِ کاذبِ گفتمانی (ارزش کار، قیمت کار و …) بورژوازی هستند. کار مارکس این است که بگوید آنچه در گفتمانِ سرمایه‌داری تولید می‌شود دروغ محض است. نیازی به خلق مفهوم جدیدی در حوزه‌ی دانش نیست؛ نیازی به تألیف (synthesis) هیچ گزاره‌ی نوینی هم نیست، زیرا تألیف (سنتز/هم‌نهاد) یک دروغِ روش‌شناختی است. همه‌ی آنچه سرمایه انکار می‌کند با تحلیل (analysis) منطقی یادآوری خواهد شد. دنباله‌ی پاراگرافی که آلتوسر از مارکس نقل می‌کند، این نکته را به خوبی نشان می‌دهد:

«ناآگاهیِ [دانش اقتصاد کلاسیک] درباره‌ی این پیامدهای تحلیلِ خودش، و پذیرش غیرانتقادیِ مقولات «ارزش کار»، «قیمت طبیعیِ کار» و غیره، چونان بیانِ نهایی و بسنده‌ی رابطه‌ی ارزش مورد بحث، چنان‌که سپس‌تر خواهیم دید، اقتصاد سیاسی کلاسیک را دچار گیجی و تناقض‌های حل‌نشدنی‌ای کرد، درحالی‌که این [ناآگاهی] به اقتصادِ عامیانه یک پایه‌ی عملِ اطمینان‌بخش برای سطحی‌گری و بی‌مایگیِ بنیادینِ آن، که همانا تقدیسِ صرفِ نمودهاست، بخشید.» (تأکیدها از من است) (Marx, Ger: 1962; 561 / En: 1976; 679)

مسئله ناآگاهی از پیامدهای تحلیلِ خود کلاسیک‌هاست. کاری که مارکس می‌کند، چیزی فراتر از «ازپیش‌قرارگرفتن» در یک قلمروی نوین است؛ مارکس صرفاً این مفهوم ــ این پیامدِ تحلیل اقتصاددانانِ کلاسیک ــ را می‌پذیرد؛ کارِ اصلی را خودِ پدیدارها می‌کنند: آنها نشان می‌دهند که در بطنِ هستیِ بورژوایی یک امتناعِ ذاتی مضمر است که دائم ساحتِ پدیدارها را می‌شکافد و بیرون می‌ریزد: نیروی کار؛ سوژه‌ی دانش در این لحظه، در جایی که دانش بورژوایی به «مرزهای گذرناپذیر» خود رسیده است، کسی است که در برابرِ این رویداد مقاومت نمی‌کند؛ یک‌جور انفعال که در این دستورِ آشنای بَدیو بارز است: «از استیلای فرایند حقیقت بر خودت دست برندار»؛ مارکس برخلافِ کلاسیک‌ها پذیرای استیلاست. پس از این پذیرش، کارِ فرجامین آغاز می‌شود و آن بازگشت به خودِ پدیدارهاست. تحلیل مارکس در این بخش است که از کسانی چون اسمیت و ریکاردو متمایز می‌شود. به همین دلیل است که مارکس ناپیموده ماندنِ مسیر بازگشت را کاستیِ اصلیِ کلاسیک‌ها می‌داند:

«اقتصاد سیاسی به‌راستی ارزش و مقدار ارزش را، اگرچه به‌شکلی ناقص تحلیل کرده است و محتوای پنهان در این شکل‌ها را کشف کرده است. اما هرگز این پرسش را طرح نکرده است که چرا این محتوا چنین شکلی به خود می‌گیرد، و براین‌پایه چرا کارْ در ارزش، و اندازه‌ی کار ــ بر اساسِ مدت‌زمانِ آن ــ در مقدارِ ارزشِ فرآورده‌های کار بازنمایی می‌شوند.» (Marx, Ger: 1962; 94-95 / En: 1976; 173-174)

اقتصاددانان بورژوازی واقعیتِ موجود را تحلیل می‌کنند، نتایجِ تحلیلشان هم کم‌وبیش درست است؛ اما نمی‌توانند آن را بپذیرند، یا به‌بیان‌دیگر به آن تن نمی‌دهند. چرا؟ چون جهانِ پدیدار چیزی جز هستیِ بورژوازی نیست. بورژوازی به‌شرطی هست که عیناً ذاتِ خودش نباشد؛ اما این فقط مشکلِ بورژوازی نیست، چون پس از گذار از مرتبه‌ی بی‌واسطگی هستیِ مطلق، نه فقط بورژوازی، بلکه هیچ چیزی در جهان از قاعده‌ی تقابل ذات و پدیدار مستثنا نیست. در دوران رشد انقلابی سرمایه‌داری، بورژوازی مانند هر سوژه‌ی دیگری در پی کشف ذات خود بود؛ در آن وهله مردمان آن را پاس می‌داشتند و حق هم داشتند. اما کلاسیک‌ها سرانجام به ذاتِ آن رسیدند و چون نتوانستند آن را بپذیرند، انکارش کردند و ما از آن پس بازگشتِ سمپتوماتیکِ این امرِ سرکوفته را در رفتار بورژوازی دیده‌ایم. مشکل بورژوازی از این‌پس نفسِ انکار است.

پس این خودِ پدیدارها هستند که انکار می‌کنند؛ به همین دلیل است که پدیدار همیشه پدیدار است و هرگز خودِ ذات نیست. می‌خواهم به این نتیجه برسم که ذاتِ هستیِ اجتماعیِ بورژوازی، نتیجه‌ی همین انکارِ آن از سوی شکلِ پدیداری آن است. اگر سرمایه‌داری ذات خود را انکار نکند، اصلاً این ذات ــ و درنتیجه خودِ سرمایه‌داری ــ وجود نخواهد داشت؛ به‌دیگرسخن تا زمانی که بورژوازی به‌دنبالِ ذات می‌گردد، و آن را نمی‌یابد، در مقامِ مرتبه‌ای از دانش بشری شایسته‌ی احترامِ تاریخی است؛ اما با کشفِ ذاتِ خود، یعنی نیروی کار، چاره‌ای جز انکار آن ندارد، چرا که در غیرِ این‌صورت نیست و نابود خواهد شد؛ در این‌وهله در جایگاهِ ذات، هر چه هست یک امتناعِ منطقیِ ناگزیر مندرج در بطنِ این نظام تولید است: «نیروی کار» اساساً ناممکن است زیرا چنان‌که خواهیم دید، یک رابطه‌ی اجتماعیِ خودمتناقض است؛ این تناقض تا زمانی ادامه دارد که از آن بی‌خبر باشیم، وگرنه شناختِ چیستیِ آن منطقاً بِدان پایان می‌بخشد؛ این پایان الزاماً اضمحلالِ انضمامیِ سرمایه‌داری نیست، بلکه ختمِ ضرورتِ آن به‌عنوان وهله‌ای از تکامل عقل/تاریخ است (هرچند پایان‌بخشی به موجودیتِ انضمامی این شیوه‌ی تولید، برآمد روند مبارزات اجتماعیِ نمایندگانِ امتناع/حذف‌شدگیِ ذاتی آن، یعنی کارگران است، اما این دگرگشتِ عینی مشروط به همین وهله‌ی فسخ عقلانی است). ازاین‌رو ذاتِ سرمایه به جهانِ ممکنات تعلق ندارد، و چنان‌چه سوژه دریابد که حقیقتِ اجتماعی‌اش، یا چیستیِ بنیادینِ فاعلیتش، یک امتناع مطلق است، همانیِ بسیطِ حاصل از این آگاهی بی‌درنگ نابود می‌شود؛ درنتیجه انکارِ ذات، بخشِ ضروریِ هستیِ پدیدارهاست: اگر انکار روی ندهد، نه ذاتی در کار خواهد بود و نه پدیداری؛ گویی خودِ انکار بر ذات تقدم منطقی دارد: چیزی که انکار می‌شود، تنها پس از این انکار ــ یا بهتر بگوییم: به‌شرطِ آن ــ خلق می‌شود: برای آن‌که بورژوازی تداوم داشته باشد، باید ذاتِ خود را انکار کند و درست به‌همین‌ترتیب آن را پیش‌بنهد. بازهم به‌بیانی‌دیگر، پدیدار فاصله‌ی ایمنی از ذاتِ ممتنع خود می‌گیرد تا کل واقعیت امکان‌پذیر باشد. بورژوازی در همین فاصله‌ی ایمن قرار گرفته است و مشکل زمانی آغاز می‌شود که او به این فاصله‌گیری اذعان نمی‌کند؛ درحقیقت، تنها به‌شرطِ همین فاصله (سرمایه‌داری)، ذات (سرمایه/نیروی کار) وضع می‌شود. به همین دلیل است که هگل ذات را پیش‌نهاده‌ی (gesetzt/posited) خودِ پدیدارها می‌داند؛ سرمایه، که اساساً چیزی جز نیروی کار نیست، تا زمانی هست که سازمان معرفت‌شناختیِ سرمایه‌داری در تلاش برای شناختِ چیستیِ خود، آن را به‌طور نظام‌مند انکار کند؛ اینجا با امرِ ناذاتی‌ای مواجهیم که امرِ ذاتی را وضع می‌کند و در نتیجه خودش به همان اندازه ذاتی و ضروری می‌شود؛ مثلِ حکمی که فرضِ خود را، یا در فیزیک نوین معلولی که علتِ خویش را وضع می‌کند. این همان مرحله‌ی سوم بازتابِ هگلی، یعنی بازتاب تعین‌بخش (bestimmende Reflexion) است:

«بازتابِ تعین‌بخش در اصل یگانگیِ بازتابِ پیش‌نهنده و بازتاب بیرونی است … بازتاب بیرونی (äußere Reflexion) از هستیِ بی‌واسطه می‌آغازد، و بازتابِ پیش‌نهنده [یا وضع‌کننده] (setzende Reflexion) از هیچ. بازتاب بیرونی‌ای که تعین‌بخش می‌شود، یک دیگری را، که البته همان ذات است، در جایِ هستیِ رفع‌شده پیش‌می‌نهد؛ … در سپهر (قلمروی) ذات، [این] هستیِ پیش‌نهاده (پیش‌نهاده‌بودن، Gesetztsein) است که با هستیِ حاضر (دازاین) مطابقت دارد. به‌همین‌سان [این هستیِ پیش‌نهاده] یک دازاین است، که البته بنیادش (پایه‌اش) هستی در مقام ذات، یا منفیتِ ناب است؛ یک تعین‌یافتگی یا نفی است که نه چون هستنده بلکه بی‌واسطه چونان امرِ رفع‌شده است. هستیِ حاضر (دازاین) تنها پیش‌نهاده بودن است؛ این گزاره‌ی [گزارنده‌ی] ذاتِ هستیِ حاضر است» (Hegel, 2003 : 32)

آنچه ذات را وضع می‌کند، بازتاب یا نمودِ نخست بی‌میانجی و سپس میانجی‌مندِ آن است: نیز آنچه «ارزش نیروی کار» را برمی‌نهد، خودِ هستیِ پدیداریِ سرمایه‌داری است. مشکل این است که بورژوازی این واقعیت را انکار/فراموش می‌کند؛ کارِ مارکس تنها یادآوریِ حقیقت ــ این ذاتِ ممتنعِ هستیِ پدیداریِ بورژوازی ــ به خودِ هستی است؛ کافی است این هستی، آن را به یاد بیاورد تا نابود شود؛ مارکس وهله‌ی مطلقاً ناایجابیِ این «یادآورد» را پرولتاریا می‌نامد.

و بدین‌نمط نگاهِ آموخته یا چشمِ پرورده‌ای در کار نیست؛ قلمروی نوینی هم وجود ندارد؛ بورژوازی حقیقت را می‌داند، چون حقیقتِ خودش است، فقط آن را آن‌قدر انکار کرده که فراموشش شده است؛ به‌بیانی فرویدی آن را به ناخودآگاهش رانده است؛ دانشِ مارکس یک‌جور یادآوری افلاتونیِ این حقیقتِ سرکوفته/فراموش‌شده است؛ این تذکار، چونان نابودیِ هستیِ بورژوایی، اقدامی اساساً سیاسی است. ساختِ منطقیِ این واقعیت را در بخش سومِ منطق هگل، منطق مفهوم، بازمی‌یابیم، جایی که چیزی جز پیش‌نهادنِ آشکارِ آنچه از پیش وجود داشته است واقع نمی‌شود:

«فرایندِ دیالکتیکی در سپهر هستی همانا فراگذری به دیگری است و در سپهرِ ذات، نمودیافتن در دیگری. دربرابر، جنبشِ مفهوم همانا تکامل است که از رهگذرِ آن صرفاً همان چیزی پیش‌نهاده می‌شود (وضع می‌شود) که پیشاپیش به‌شکلِ درخود حاضر بوده است … مفهوم در فرایندِ خود، به‌خود پایبند می‌ماند (به‌خودش می‌چسبد، خود را رها نمی‌کند، bei sich selbst bleibt) و از رهگذر این فرایند چیزِ نوینی در ارتباط با محتوا پیش‌نهاده (وضع) نمی‌شود، بلکه تنها یک دگرگشت در شکل (تغییر شکل) روی می‌دهد. پس این سرشتِ مفهوم، که خود را در فرایندِ خود چونان تکاملِ خویش نشان می‌دهد، همان چیزی است که انسان‌ها هنگام سخن گفتن از انگاره‌ها (ایده‌ها)ی مادرزادی در نظر دارند، یا [گواهِ این گزاره است که] ــ همان‌گونه که افلاتون می‌اندیشید ــ کلِ یادگیری را باید چونان یادآوری دانست … به‌بیانی، جنبشِ مفهوم را صرفاً باید چونان یک بازی انگاشت، که آن دیگری‌ای که از رهگذرِ آن پیش‌نهاده (وضع) می‌شود، عملاً یک دیگری نیست …» (Hegel, 1970: 308-309)

حقیقت نزدِ خودِ بورژوازی، یا دقیق‌تر بگوییم، در ناخودآگاهِ اوست و عدمِ دسترسیِ او به آن، به‌شکلی ساختارمند زبانِ بیگانگیِ آن را پدید آورده است؛ رویکردِ مارکس هنگامِ خوانشِ متنِ اقتصاد سیاسیِ کلاسیک، چیزی شبیه عملیات روان‌کاو در فرایندِ تحلیلِ هیستریک‌هاست: روان‌کاو از پیش چیزی نمی‌داند؛ او تنها از مجرای انتقال، مقاومتِ سوژه در برابر بیانِ حقیقت ذاتیِ خودش را در هم می‌شکند، اما نه برای آن‌که شخصِ روان‌کاو از آن آگاه شود، بلکه بدین‌جهتِ که خودِ تحلیل‌شونده به آن پی ببرد؛ کار او تنها یک یادآوری است؛ و با تحققِ این یادآوری/خودآگاهی، سوژه‌ی میل (هیستریک) نابود می‌شود. سپس‌تر در موضوعی مشخص باز هم به امتناع ذات و انکارِ هیستریکِ آن از سوی هستیِ پدیداری بازخواهیم گشت تا نتیجه‌ی انضمامی این بحث مشخص شود.

*              *                *

هرچند نظریه‌ی خوانشِ آلتوسر را نتیجه‌ی تأثیرپذیری او از لکان می‌دانند، اما نزد لکان ماجرا به‌راستی دیگرگونه است: او میان چشم و نگاهِ خیره تمایز می‌گذارد: چشم یک نقطه‌ی هندسی در سویِ سوژه است، موضعی که سوژه با آن به جهانِ خود دید می‌اندازد؛ اما نگاهِ خیره از همه‌جا، از سوی جهان به سوژه دوخته می‌شود؛ درواقع نگاهِ خیره یا زُل، شبیهِ یک «سراسربینِ» (panopticon) ناپیدایِ بنتامی است که فوکو در مراقبت و تنبیه ساختارش را برای‌مان شرح داده است: تماشاگرِ همه‌جانبه‌ای که سوژه را از چهارسو در برگرفته و لحظه‌ای آرام‌اش نمی‌گذارد، با این تفاوت که این‌بار سوژه هرچه به‌دنبالِ صاحبِ این نگاهِ فراگیر می‌گردد آن را نمی‌یابد، زیرا برخلافِ پان‌اُپتیکُن صاحب‌نگاهی درکار نیست. به‌باورِ لکان در موضعِ ابژه تنها چیزی که وجود دارد یک عدم است، یک حدقه‌ی خالیِ زُل‌زننده که از نقطه‌ای نامعلوم ما را می‌نگرد، نگاهِ من به منظره (تصویر/متن/پرده) کوششی است موهوم برای یافتنِ هویتی دروغین که مرا را از دانشِ آسیب‌زای «کسرِ ذات» نجات می‌دهد. به‌دیگرسخن از دیدِ لکان، این نیستی، ذاتِ مکسورِ سوژه است که ناخودآگاهانه آن را می‌جوید و همزمان خودآگاهش می‌کوشد چیزی دیگر را جایگزین آن کند: ساختارِ خیالیِ ابژه محصول همین فرافکنیِ امتناعِ ذات است؛ آنچه به‌جای غیاب، و در مقامِ ابژه، توهم می‌شود، همزادپنداری (هویت‌یابی) خیالیِ یک «من» را بنیاد می‌گذارد. در سمینار یازدهم، چهار مفهوم بنیادین روان‌کاوی، لکان در ارجاعی انتقادی به نظریه‌ی نگاهِ سارتر ــ که در آن درکِ نگریسته‌شدن از سوی یک چشم‌چرانِ خیره، به یک‌جور احساس شرم و تجربه‌ی تلخِ ابژه‌شدگی می‌انجامد ــ می‌نویسد:

«نگاهِ خیره [یا زُل]، ابژه‌ای است که گم شده و ناگهان در حریقِ شرم، با معرفی [و تعین‌یافتنِ] دیگری، بازیافته می‌شود. تا این مرحله، آنچه سوژه می‌کوشد آن را ببیند چیست؟ اگر اشتباه نکنیم، آنچه او در تلاشِ دیدنش است ابژه در مقامِ غیاب است. آنچه نگرنده با نگاهش می‌جوید و آن را می‌یابد، تنها یک سایه است، سایه‌ای افتاده بر پشتِ پرده. آنجا او جادویِ حضور را رؤیابافی می‌کند (فانتزی‌پردازی می‌کند)، مثلاً زیباترینِ دختران را [وهم می‌کند] حتا اگر آن سویِ دیگر تنها یک عجوزه‌ی بدهیبت باشد … آنچه بدان می‌نگریم، چیزی است که دیده نمی‌شود» (تأکید از من است) (Lacan, 1998: 182).

ابژه در بنیادِ خود دچار امتناع منطقی است و ما امکان‌ناپذیریِ آن را با یک فانتزی، یا به زبانِ لکان، یک ابژه‌ی کوچکِ a می‌پوشانیم. امتناعِ ابژه از کجا می‌آید؟ از امتناعِ خودِ ذات. برای روشن‌شدنِ بحث کافی است به دوگانه‌ی ارزش و ارزشِ مصرف در کالا دقت کنیم: ذاتِ کالا، ارزشِ آن است (زمان اجتماعاً لازم برای تولید آن، یا به‌عبارتِ دیگر، کمیتِ نیروی کار مصرف‌شده در فرآوریِ آن)، چیزی که در حد اعلای انتزاعِ رابطه‌ی ارزش کشف می‌شود، یعنی در برابریِ دو کالایِ کیفاً متفاوت در گزاره‌ی ارزش؛ به همین دلیل کالا در سطحِ ذاتِ خود دچار همان عدمِ‌امکان بنیادین کل ساختار سرمایه است. ما این امتناع را با یک فانتزی جبران می‌کنیم: ارزشِ مصرفِ کالا؛ بدونِ این فانتزی، کالا مصرف نمی‌شود، اما هنگامِ مصرف تنها چیزی که به‌راستی مصرف می‌شود خودِ ارزش است. در بطنِ کالا یک «هیچی» چاره‌ناپذیر ضبط شده است و سیری‌ناپذیریِ روان‌شناختیِ شهروندِ نوعیِ سرمایه‌داری در امرِ مصرف نیز برآمد همین واقعیت است: آن‌چیزی که او را سیر نمی‌کند نه نابسندگیِ ارزشِ مصرف، که عدمِ کفایتِ ذاتیِ ارزشِ آن است؛ برای این‌که از خوردنِ یک چیز سیر نشویم، باید آن‌چیز را از یک داده‌ی طبیعی به وهم/فانتزی تبدیل کنیم؛ یعنی در روندِ تولید کالایی، درون ماده‌ای که پیش‌تر به‌طورطبیعی در حد رفعِ نیاز آن را مصرف می‌کردیم، ذاتِ اقتصادیِ «ارزش» را درج کنیم تا آن خصلت طبیعی به امری موهوم بدل شود. آنچه کیفیات طبیعیِ یک چیز را نابسنده می‌سازد، خودِ آن کیفیات نیستند، بلکه همین ذاتِ اجتماعیِ آن چیز است که محصول یک روابطِ اجتماعیِ ویژه است؛ اگر این روابط از میان بروند، همان کیفیات چه بسا دیگر برای‌مان بسنده باشند.

سرمایه‌داری به آن فانتزی نیاز دارد، زیرا سوژه هویتِ خود را در همزادپنداری با آن تعریف می‌کند: «فلان چیز، همان است که من نداشتم و با تصاحبش کامل می‌شوم». این تقلایی نافرجام برای پیروز برآمدن از موقعیتی است که ترکیب‌بندیِ ادیپیِ آسیب‌زای آغازین را دائماً به‌گونه‌ای نمادین تکرار می‌کند: کوششی برای جبرانِ کاستیِ بنیادینی که در عملیاتِ آن وهله/واقعه‌ی نخستین به سوژه تحمیل شده است. بااین‌همه همزادِ راستینِ سوژه، همان امتناع ذاتی ابژه است که تصویرِ خیالی/موهومِ ابژه دائماً آن را می‌پوشاند، اما همواره به‌همراهِ خود، آن را درونِ سوژه تزریق می‌کند: نگاهِ خیره، یا خَلئی که پیوسته با رؤیابافی و تولیدِ همزادِ خیالیِ «منِ» متفاخرِ این سوژه انکار می‌شود، چیزی نیست جز این امتناع که هرچه به‌یاریِ فانتزی، لجوجانه‌تر تکذیب می‌شود، بیشتر وجود سوژه را دربرمی‌گیرد: گرچه سوژه می‌کوشد آن را نبیند، اما با هر تلاشِ او، این نگاهِ ناپیدا نزدیک‌تر، گستاخ‌تر و فراگیرتر می‌شود. به‌دیگرسخن، سوژه متعلقِ نگاهِ خود را در قالبِ یک دروغ جعل می‌کند تا با این همزاد/هویتِ کاذب، همزاد/هویتِ راستینِ خود ــ آن عدمی که در جایِ ذات سوژه حفر شده است ــ را تکذیب کند. تلاش «من» برای یافتن این حدقه‌ی خالیِ نیستی و نگریستن به آن که از جایی ناپیدا مدام این «من» را می‌نگرد، یکسره بی‌نتیجه می‌ماند: زیرا اگر آن را ببیند، بی‌درنگ نابود می‌شود؛ آنجا چیزی نیست و «من» و ابژه تنها در یک چیز همزاد هستند و آن فقدان است. می‌دانیم که بازمانده‌ی حذفِ اساطیریِ آن چیزِ بنیادین که یکبار برای همیشه از دست رفته است، زبان است: صفِ بلندِ دال‌هایی که یکی پس از دیگری نبودِ ابژه را فغان می‌کِشند، هرکدام به نیابت از غیابِ یک چیز نیستی را با هستیِ دِلالی جایگزین می‌کنند و نابسندگی‌شان در تجویزِ وهمی که بر این فقدان چیره شود، یکی را به دیگری راه می‌بَرد. حدقه‌ی نگرنده به ما با زُلِ آزارنده‌ی نایافتنی‌اش مرکز چنبره‌ی بیهوده‌ای است که این دال‌ها رویِ آن به امیدی عبث می‌گردند؛ سوژه آن را نمی‌بیند فقط به این دلیل که به‌شرطِ ندیدنِ آن امکان‌پذیر می‌شود؛ یعنی اگر از این فقدان آگاه شود، امکانِ دِلالیِ او به امتناعِ ذاتی‌اش فروکاسته می‌شود (گویی طنین انکارِ بنیادِ سرمایه، یعنی نیروی کار، از سوی سوبژکتیویته‌ی سرمایه‌داری به گوش می‌رسد): درنتیجه به‌باور لکان، سوژه فراورده‌ی انکارِ لجوجانه‌ی کسریِ ذاتی خویش است؛ گویی امرِ انکار بر سوژه تقدّمِ منطقی دارد بدین‌ترتیب که با هر انکار، سوژه‌ی منکِر در یک جَستِ دلالی تولید می‌شود و تنها پس از این جَست است که انکار هم تحقق می‌یابد؛ باز به‌بیانی‌دیگر امرِ انکار، سوژه‌ای را تولید می‌کند که پیشاپیش مسئولِ همین انکار بوده است؛ همزمان با این انکار، خودِ ذات در هیئتِ نابودگی وضع می‌شود: پیش‌نهادگیِ این نیستیِ آسیب‌زا در مرکزِ هستیِ پدیداری سوژه‌ی بیگانه دقیقاً از منطق وضعِ ذات از رهگذرِ بازتابِ تعین‌بخشِ هگل پیروی می‌کند.

انکارِ فقدانِ آنچه برای سوژه ذاتی است، ماهیتِ «بازگشتِ امرسرکوفته» را به دالِ زبانی جایگزینِ آن فقدان می‌بخشد؛ بازهم مسئله به پرسش افلاتونیِ یادآوری تبدیل می‌شود: سوژه باید روز واقعه را به یاد آورد؛ و کشاکشِ روان‌نژندانه میان انکار واقعه و تلاشِ آن واقعه برای بازگشت از مسیری انحرافی، زبانِ حقیقت را در پس‌زمینه‌ی گفتارِ آگاهانه‌ی سوژه شکل می‌دهد. از این پس دو ساحتِ متعارض در یک موجود هم‌پیکر می‌شوند: زبان و گفتار؛ در تنش میان این‌دو، سوژه چونان فرایندِ انتقال و سرکوبِ توأمانِ حقیقت، یعنی به‌سانِ دلالتِ یک دال به دال بعدی درنتیجه‌ی انکارِ نقصِ بنیادینِ مجموعه‌ی واقعیت زاده می‌شود؛ بدین‌نمط سوژه در قالبِ یک نشانه و سرگشته‌ی یافتنِ مدلول بیرونی نمی‌ماند: هنگام گذار استعاری از گره‌گاهِ دو دال، خالیِ میان آنها را با یک برساخته‌ی وهمی می‌پوشاند و با این کار آن گذار را ممکن می‌کند؛ درواقع همراهِ هر دال انتظار یک مدلولِ عینی را داریم تا وحدتِ آرمانیِ نشانه تحقق یابد؛ اما چون مدلولی در کار نیست، دالِ بعدی پدیدار می‌شود و پشتِ سر خود یک ابژه‌ی وهم‌آلود جا می‌گذارد، چیزی که همیشه از آن ناخرسندیم: ذاتِ سوژه همین حفره‌ی خالیِ میانِ دو دال است، اما خودش آن ابژه‌ی رؤیاساخته (فانتزی) را ذاتِ بازیافته‌ی خویش می‌پندارد؛ سپس‌تر خواهیم دید که این حفره، مانندِ خلأ کوانتومیِ فیزیکِ ذرات بنیادین، ظرفِ چه تراکنشِ ضروری‌ای است. بر اساس همین دوگانه‌ی هویت رؤیا و حفره است که در اندیشه‌ی لکان با دو نوع هویت‌یابی (همزادپنداری identification) سروکار داریم: موهوم و واقعی. خطای هولناکی است که نقشِ آن هویتِ دروغین را نادیده بگیریم، زیرا تنها چیزی است که سوژه را از انهدامِ سوبژکتیویته‌اش در امان نگاه می‌دارد. درنتیجه سوژه تا جاودانِ جاویدان از این بیگانگی گزیر نخواهد داشت:

«تا آنجا که نگاهِ خیره یا زُل، به‌عنوان ابژه‌ی کوچکِ a، می‌رود تا این فقدان بنیادین را که در پدیدارِ اختگی بیان می‌شود، نمادین‌سازی کند (نمادپردازی کند)، و تا آنجا که یک ابژه‌ی کوچکِ a است که بنا به سرشت خود به کارکردی فروکاسته شده است که چیزی جز یک نقطه‌ی نیست‌شونده و نامانا نیست، سوژه را در این غفلت باقی می‌گذارد که چه چیزی فراسوی نمود وجود دارد، غفلتی که ای بسا ویژگیِ سرشت‌نمای همه‌ی پیشرفت‌های اندیشه‌ی انسانی است که از رهگذر پژوهش فلسفی روی می‌دهند» (ibid: 77).

تلاشِ سوژه برای همزادشدن با ابژه و رفعِ ازخودبیگانگی ــ دغدغه‌ی تاریخی فلسفه از یونان تا ایده‌آلیسم آلمانی ــ یعنی پایانِ وساطتِ دال میان دو بازگشتِ یک امتناع و رسیدن به یک هیچِ بسیط. این آگاهی چنان آسیب‌زاست که سوژه ناخودآگاه از آن می‌پرهیزد و غفلتِ موردنظرِ لکان را بازتولید می‌کند؛ پرهیزِ ناخودآگاهانه‌ی سوژه از «مرگ‌ـ‌آگاهی»، یعنی از کشفِ بنیادِ نابوده‌اش، شرطِ اصلیِ وجودِ بیرونیِ اوست؛ مانندِ بحثِ قبلی درباره‌ی متن کلاسیک، اینجا هم سوژه تا زمانی هست که ذاتِ ناممکنِ خود ــ یعنی حفره‌ی ادیپیِ مضمر در مرکز سوبژکتیویته ــ را انکار کند. همین حفره است که به سوژه زُل می‌زند، هم‌چنان‌که در متنِ کلاسیک هم حفره‌ی ذاتیِ سرمایه‌داری (نیروی کار) به سوژه خیره شده است و کل وضعیت تا زمانی تداوم دارد که سوژه این نگاهِ هولناکِ زنهارگرِ مرگِ خویش را به روی خود نیاورد. این پرهیز، یعنی تلاش سوژه برای انکارِ کسریِ ذاتیِ خود در همزادی‌اش با ابژه‌ی بیهوده‌ای که جایگزینِ خیالیِ این کاستی است، دالِ بعدی را میانجی می‌کند. این‌که این بازی برای هیچ و پوچ است، به هیچ آگاهی‌ای درنمی‌آید؛ در نتیجه سوژه نه با آگاهی، بلکه در سپهرِ ناخودآگاهی تعریف می‌‎شود؛ راست آن‌که با تحققِ آگاهی، سوژه نابود می‌شود و هم‌هویت با وجهِ بیگانه‌شده‌ی خود ــ ابژه‌ی موهوم ــ به عدم می‌پیوندد: چون پرده برافتد، نه تو مانی و نه من! این تنها ذوقِ عاصیِ آن روحِ آزادِ ایرانی نیست که اسرارِ ازل را در پسِ پرده ترجیح می‌دهد؛ یافته‌ی بنیادینِ رباعی ساختاری منطقی دارد؛ بدین‌قرار بازنویسیِ ضابطه‌ی خیام به ما نهیب می‌زند که هستیِ موهوم سوژه تا زمانی هست که نداند که حقیقتاً نیست؛ در چنین وضعیتی، برای اُستوارش و تداومِ این هستن یک ازخودبیگانگی ضروری و گزیرناپذیر خواهد بود. همین منطق است که تحققِ آگاهیِ طبقاتی پرولتاریا در لحظه‌ی فرجامینِ آن را لازم و ملزومِ پایان این سوبژکتیویته‌ی مشخص، یعنی نابودی خودِ پرولتاریا با انهدام جامعه‌ی طبقاتی می‌کند.

ازاین‌رو در وهله‌ی منطق ذاتِ هگل، همین ازخودبیگانگی ضامنِ عقیم ماندنِ ذهنیت سوژه در تحققِ آگاهی از ضابطه‌ی بنیادین وهله‌ی پیشینِ منطق، یعنی همانیِ هستی و نیستی است؛ چه کسی از این راز خبر دارد؟ زبان در مقامِ یک کلیت؛ لکان این ساختارِ کلیِ آگاه از حقیقتِ امر را «دیگری بزرگ» می‌نامد. این دیگری بزرگ همان موجودی است که پیش از پیدایشِ من، ناخودآگاهِ مرا برساخته است. بهترین بیانِ این واقعیت همان است که لکان در «نوشته‌ها» می‌گوید: «ناخودآگاه گفتار دیگریِ بزرگ است» (Lacan, 2005: 10) کسی که از آن همانیِ ناساز آگاه است، کسی که به فقدانِ چاره‌ناپذیرِ این ذاتِ خودبنیادِ سوژه و به موهوم‌بودنِ هر جایگزینِ عینیِ آن آگاه است، کسی که می‌داند «من» فریبی است برای انکارِ این کسریِ برنهنده‌ی ذات، نه خودِ «من» بلکه یک دیگریِ ناشناخته درون «من» است: زبانی که با ایفای عملکردِ وساطت، بساطتِ فقدان را به یک تمامیتِ انضمامی تبدیل می‌کند، یعنی از آن کلیتی می‌سازد که از بطنِ همه‌ی افرادِ آن می‌گذرد:

«ناخودآگاه آن بخش از گفتارِ انضمامی در مقامِ چیزی تَرافردی (گذرنده از بطنِ همه‌ی افراد، transindividual) است که سوژه در تلاش برای بازتأسیسِ پیوستارِ گفتارِ آگاهانه‌ی خود، بدان دسترسی ندارد» (ibid: 214).

نگاهِ خیره از آنِ همین دیگریِ بزرگ است که اساسِ کارش یادآوریِ نابودیِ سوژه در روندِ دلالت است؛ اما چنان‌که فهمیدیم این چیزی نیست که سوژه آن را بازیابد. مصدرِ این نگاه همیشه در جایی دیگر است؛ در نتیجه دانشی هم که با آن به‌دست می‌آید، یعنی آنچه بر او مکشوف شده است، همیشه جایی دیگر می‌افتد، جایی که ما به آن نخواهیم رسید. یگانه سوژه‌ی آگاه، یعنی کلیتِ زبان/ساختار، ناموجودِ مطلق و فراگیری است که هنوز تحقق نیافته است؛ جاگیریِ هرکسی، حتا مارکس در قلمروی مطلوبِ آلتوسر برای رسیدنِ به دانشِ ساخت‌یافته در این دیگریِ سیال نه‌فقط بی‌فایده، بلکه بی‌معناست.

براین‌پایه، آلتوسر یکسره باطل می‌بافد زمانی‌که با گرته‌برداریِ نابه‌جا از نظریه‌ی ناخودآگاهِ فروید‌ـ‌لکان می‌گوید: «کافی است به یاد داشته باشیم که سوژه باید جایِ تازه‌ی خود را در قلمروی نو اشغال کند، یعنی باید پیشاپیش، حتا تااندازه‌ای ندانسته، در این قلمرو مستقر شده باشد تا برایش ممکن شود که نگاه آموخته‌ای را که امرِ نادیدنی را دیدنی می‌کند، به چیزِ نادیدنیِ پیشین اِعمال کند. مارکس می‌تواند آن‌چیزی را که از نگاه اسمیت گریخته است ببیند، زیرا پیشاپیش در این قلمروی نو قرار یافته است»(پاره‌ی پیش‌گفته)؛ کارِ مارکس، دیدنِ امر نادیدنی، و رسیدن به دانشی که آن را می‌شناسد نیست؛ راست آن‌که کارِ هیچ علمی این نیست. هرچند مقصودِ نهاییِ علم یافتنِ ذاتِ امور در پسِ شکل پدیداریِ آنهاست، اما حواسمان باشد که این مهم تحقق‌ناپذیر است و علم هم چیزی جز تلاشِ بی‌فرجام برای تحققِ این غایتِ ممتنع نیست. درواقع اگر چنین چیزی تحقق‌پذیر بود، دیگر هیچ علمی در کار نمی‌بود؛ این را از خودِ مارکس آموخته‌ایم. کار راستینِ او نه کشفِ نهاییِ ذات، بلکه برملا ساختنِ ساختار منطقی‌ای است که امتناعِ ذاتیِ وضعیت را کتمان می‌کند، چیزی که به‌قولِ خودش اقتصادِ سیاسی کلاسیک از آن بی‌خبر مانده است. وهله‌ی ناپایدارِ رفعِ این تقابل با خودآگاه‌شدنِ آن نسبت به این ساختارِ ناخودآگاهانه، خودبه‌خود صورت می‌گیرد؛ مانند پایان تضاد در لحظه‌ای از فرایند تحلیل که سوژه از بطنِ فانتاسم می‌گذرد و به حفره‌ی رانه می‌رسد.

بنابراین علم یک جریانِ موازی با زبان نیست، یعنی قرار نیست به بیگانگیِ پدیدار و ذات پایان دهد؛ این بیگانگی پایان‌ناپذیر است، و دلیلش چیزی فراتر از شکافِ معرفت‌شناختیِ مورد ادعای کانت است: زیرا پایان بیگانگی، پایان کل هستیِ معیوبی است که در حلِ دشواره‌ی هسته‌ی ممتنعِ خود راهی جز بیگانگی نمی‌یابد؛ پس از مرتبه‌ی یقینِ بی‌واسطه‌ی حسی، این یگانه گزاره‌ای است که از رهگذرِ وساطت می‌توان بدان یقین یافت؛ عالی‌ترین منزلِ منطق مفهوم اساساً همین آموزه را صادر می‌کند؛ هر یقینِ دیگر هم نیازمندِ پیش‌انگاشتِ این واقعیت است که کل هستیِ سوژهِ عصرِ ازخودبیگانگی بر یک خطا ــ یک دژشناخت یا سوء‌تفاهم ــ استوار است؛ راست آن‌که دانش، بازتولیدِ آگاهانه‌ی بیگانگی، یا به‌دیگرسخن، شکل‌دهیِ خودآگاهانه به یک ناآگاهی است: پایه قراردادنِ یک خطای بنیادین و تدوینِ یک گفتمان بر شالوده‌ی آن؛ این گفتمان تا زمانی دوام دارد که منطقِ زبان‌شناختی‌ای که از این خطا آگاه است، سرانجام آن را براندازد؛ آن‌هنگام، موعد جایگزین کردن آن با یک گفتمان دیگر است؛ این اَشکالِ گفتمانی به این دلیل گزیرناپذیرند که بدونِ بیگانگیِ ضروریِ آنها خودِ زبان ــ این دیگریِ آگاه و یگانه دانشِ موجود ــ نیز امکان‌پذیر نخواهد بود؛ گفتمان شکل یا قالبی است برای دانشی که سوژه از رویاروییِ مستقیم با آن می‌پرهیزد؛ مجموعه‌ی مفاهیمِ پذیرفته‌ای که شالوده‌ی یک عقلِ جزئی یا کوژیتوی مشخص تاریخی را در امر شناخت و تولید/روایتِ حقیقت برمی‌نهد؛ علم نتیجه‌ی همین پرهیز و بیگانگیِ شکلِ گفتمانی خویش است. بدین‌قرار دانش نه گفتمان پیشین و نه گفتمانِ نوینِ جایگزینِ آن، بلکه منطقِ زیرینِ همین تغییر گفتمان است؛ دانشمند نیز کسی است که ضرورتِ این دگرگشت را به‌رسمیت می‌شناسد، یعنی گفتمان (الگوواره، پارادایم) حاکم را، با این‌که خودش آن را پذیرفته است، عینِ حقیقت نمی‌داند؛ انتخابِ این الگو تصمیمی سیاسی است، بدین‌معنی که بهترین گزینه‌ی ممکن را برمی‌گزینیم، هرچند می‌دانیم این هم جوابِ نهایی نیست؛ دانشمند موجودی تا این‌حد سیاسی اما صادق است؛ به همین‌دلیل با تغییر الگوواره، موضعِ محافظه‌کارانه‌ای مانندِ آنچه از اقتصاددانانِ کلاسیک دیدیم، نمی‌گیرد؛ این‌که اقتصاد سیاسیِ کلاسیک یک علم نیست، به سببِ همین ایستگاهِ پایستارِ آن است. اینجا پاسخِ این پرسش که گفتمان در مقامِ منظومه‌ی پاسدارِ یک امرِ موهوم چه کارکردی دارد، مشخص می‌شود: رسالتِ گفتمان جایگزینیِ ذات با یک ابژه‌ی موهوم است؛ بدون نابسندگیِ فانتزیِ ابژه، دگرگشتِ گفتمانی اصلاً امکان‌پذیر نیست (به این موضوع بازخواهیم گشت). این را باید اقراری نومیدانه به موهوم بودنِ برنهادنِ یک جایگزین، یعنی ابژه، برای ذات دانست؛ همین اقرار نیز به این جعلِ برسازنده‌ی گفتمان موضوعیت موقت می‌بخشد. درنتیجه ایرادِ کار ادبیاتِ اقتصادیِ بورژوازی ــ چیزی که نمی‌گذارد یک علم باشد ــ خودِ امرِ ایجاد ابژه‌ی موهوم نیست، بلکه این است که به‌جای آن‌که به این جعل اقرار کند، آن را انکار می‌کند، یعنی نمی‌پذیرد که بنیادش بر یک خطای ضروری استوار است. سرانجام مارکس بازجوی بی‌گذشتی است که گفتارِ محافظه‌کارانه‌ی متنِ کلاسیک را وادار به اقرارِ این واقعیت می‌کند.

این‌چنین است که دستورِ عام دانش، درقالبِ دو معادله‌ی دومجهولیِ به‌هم‌جفت‌شده‌ی ناساز، سخت حل‌ناشدنی می‌نُماید: «خطا را برطرف نکن تا بتوانی به یقینِ علمی برسی»؛ یا به ویرایشی دیگر:  «حواست باشد خطا را برطرف نکنی؛ برای رسیدن به یقین، تنها وانمود کن که سرگرمِ برطرف‌کردنِ خطا هستی». این «وانمود کردن» عنصرِ سیاسیِ بنیادگذار گستره‌ی دانش است و بدونِ آن امرِ شناخت منتفی است.

جایِ آنچه حذف شده است، یک دال می‌نشیند؛ اساساً هر دالْ غیابِ آنچه به آن اطلاق می‌شود را بازنمایی می‌کند. برهمین‌اساس دالِ آغازین/بنیادگذارِ زبان، جایگزینِ نمادینِ یک فقدانِ بنیادین در بطن سوژه است. عادت است که معنا را در ارجاعِ هر دال به مدلولِ یگانه‌ی خودش بازمی‌یابیم. اما مدلولی درکار نیست و هرچه هست، اختگیِ ابژه‌ای است که ادعای مدلول بودن دارد. درنتیجه، چنان‌که گفتیم، هر دال به دالِ دیگری که آن‌هم غیاب را نمایندگی می‌کند، راه می‌برد. معنای راستین همه‌چیز در همینِ ارجاع استعاری به سَردالِ فقدان است، سازوکاری که معمولاً تداعیِ معانی (association) نامیده می‌شود. اینجا جایی است که علمِ سوژه جریان دارد و معنای راستین امور به‌نحوی استعاری شکل می‌گیرد، بی‌آن‌که خودِ سوژه از این دانش آگاه باشد. می‌دانیم که صنعتِ ادبیِ «استعاره» تقریباً همان صنعتِ «تشبیه» است که در آن مُشَبَّه (آنچه تشبیه شده است)، ابزار تشبیه (کلماتی چون «مانند») و گاه وجهِ تشبیه حذف می‌شوند؛ اگر بگوییم «رُستم در جنگاوری مانندِ شیر است» رستم را مستقیماً به شیر تشبیه کرده‌ایم؛ یعنی یک‌جور ترادفِ واژه‌نامه‌ای میان آنها برنهاده‌ایم. اما اگر در جریانِ خواندنِ هفت‌خوان رستم به این جمله برسیم که «شیرِ داستانِ ما پای به آوردگاه گذاشت» این رابطه دیگر به‌طور مستقیم برقرار نیست، زیرا خودِ رستم از جمله حذف شده است. اینجا شیر به یک ابژه‌ی بیرونی (یک گربه‌سانِ درشت‌اندامِ یال‌دار) ارجاع نمی‌دهد. چنین ابژه‌ای دیگر وجود ندارد و واژه‌نامه را باید بست؛ ابژه‌ی شیر یک مجعول موهوم است که می‌آید تا جای «ممنوعیت» یا حذف‌شدگیِ رستم در نظامِ سانسور ادبی را بگیرد. در اینجا شیر استعاره از رستم است و این را تنها کسی می‌فهمد که در جریانِ داستان و دلاوری‌های رستم بوده باشد؛ به‌دیگرسخن شیر نزدِ خواننده‌ی شاهنامه رستم را تداعی می‌کند؛ ساختارِ استعاریِ معنا تقریباً چنین چیزی است؛ واقعیتِ معناییِ شیر، یعنی آنچه استعاراً تداعی می‌شود، و رابطه‌ی گفتمانی/پدیداریِ آن، یعنی آنچه به‌زورِ یک واژه‌نامه به ما القا می‌شود، دو ساحتِ آشتی‌ناپذیرِ ذهنیتِ سوژه‌اند. کارکردِ اصلیِ معانیِ واژه‌نامه‌ای، کتمانِ معانیِ راستینی است که در سطحِ ناخودآگاه با هر واژه تداعی می‌شود. بدین‌قرار هستیِ پدیداریِ سوژه زیرِ بارِ دلالت نمی‌رود و به‌جای آن معنا را از رهگذر رابطه‌ی خیالی/تصویری با ابژه‌های گفتمانی خود طرح می‌ریزد. این ابژه‌ها در پُر کردنِ جای آن فقدانِ اساسی نابسنده‌اند؛ پس تولید معنا عقیم می‌ماند و سازمانِ گفتمان شروع به فروریختن می‌کند. به‌بیان‌دیگر ما معنای واقعی را فراموش/انکار کرده و به گفتمانِ خود خو گرفته‌ایم؛ در شرایطی که موهوماتِ ما دیگر خرسندکننده نیستند ممکن است یک رویداد سیاسی حادث شود: کسی بیاید و دلالتِ واقعیِ امور را به ما یادآوری کند؛ این‌کار با تداعی/احضار سردالِ فقدان روی می‌دهد، کاری که روان‌کاو با سوژه‌ی هیستریک می‌کند و مارکس با گفتمان سرمایه‌داری؛ این یادآوریِ دال مؤسس بنیادِ کنشِ سیاسی است: همه‌چیز درست معنی می‌شود اگر از تضاد/امتناع بنیادینِ واقعیتِ موجود آغاز کنیم.

همین‌جا تفاوت دالِ فقدان با ابژه‌های گفتمانی‌ای که جای فقدان را می‌گیرند مشخص می‌شود؛ این را لکان به ما می‌آموزد: واقعیت چیزی مربوط به عرصه‌ی دلالت است و دروغْ پدیداری در گستره‌ی تصویر؛ به‌دیگرسخن سردالْ اعلانِ خودِ فقدان است: عینِ واقعیت چونان ماده‌ای نمادین (symbolic)؛ اما ابژه انکارِ آن است: یک فانتزی چونان دروغی تصویری/وهمی (imaginary). یکمی بیان صادقانه‌ی واقعیت است و دومی انکارِ مزورانه‌ی آن؛ یکمی نظامِ پدیداری/گفتمانی را ساقط می‌کند و دومی می‌کوشد آن را استوار نگاه دارد؛ دومی تدبیری برای سرکوب شورش‌های یکمی است که هرچه دفع می‌شود، دوباره از مسیر انحرافیِ سمپتوم بازمی‌گردد و در کارکردِ سامانِ گفتمان اخلال ایجاد می‌کند. این یعنی پایان بخشیدن به ابژه‌ها و مطلوب‌های تعریف‌شده در آن گفتمان، مانند اَعیان/آرمان‌های جامعه‌ی بورژوایی؛ درنتیجه برملاشدنِ این فقدان خودبه‌خود نامِ انقلاب را بر آن ضرب می‌کند: «چون از بنیاد ممتنع است، پس دگرگونش می‌کنیم». به‌همین دلیل نظریه‌ی مارکس در این سطح یک گفتمان نیست؛ چیزی از جنسِ علم است و پیغام فرجامینِ آن این است که کل معانیِ برساخته‌ی ساحتِ پدیدارِ بورژوایی دروغین‌اند، زیرا به‌رغمِ همه‌ی نویدهایی که بورژوازی به ما داده است، وقتی ترادف با ابژه‌ها بی‌فایده می‌شود، او از هر نام یا مفهومی که می‌آغازد ــ حتا از اباطیلِ عوامانه‌ای چون «قیمت کار» ــ باز هم امرِ دلالتْ او را به امتناعِ اساسیِ ساختاربخشِ خود می‌رساند. این امر، همانیِ موضعِ انفعال/پذیرش و دگرگونیِ انقلابی را در آشکارگیِ علمیِ حقیقت نشان می‌دهد. اکنون تکلیف نوشته‌های جوانیِ مارکس و نیز تااندازه‌ای جزوه‌ی سپسینِ نقد برنامه‌ی گُتا، که در آنها با وام‌گرفتن از میراثِ روشنگری، مدرنیته و مواعیدِ سوسیالیست‌های تخیلی، نشانه‌هایی هرچند اندک از توصیفِ اثباتیِ جامعه‌ی اشتراکیِ آینده دیده می‌شود، چیست؟ گویا سرنوشتی چون آنچه بر متن اسمیت و ریکاردو گذشت بر پیشانیِ این پاره از نوشته‌های او نیز نگاشتنی است: آیا روزی خواهد رسید که کسی امتناعی که در پس وعده‌های مکتوباتِ آرمان‌شهریِ مارکس نهفته است را به رخِ هوادارانِ محافظه‌کارِ آن‌روزش بکِشد؟ بعید نیست! اما هرچند احتمالش را می‌دهیم، تدبیرِ این تعریفِ اثباتی عجالتاً برای تحریک کنش سیاسیِ سوژه ضروری است؛ بااین‌همه پرسشی که در مورد خودِ مارکس مطرح است این است که به‌رغمِ آن رؤیاپردازی‌ها تا کجا می‌توان او را یک دانشمند اجتماعی دانست؟ شاید پاسخ این باشد که تا آنجا که خودش به محتوای سیاسیِ طرح‌افکنیِ ناکجاآبادِ آینده ــ جایی که در آن به‌زعمِ او ماهی‌گیریِ نیمروزی و نقّادیِ شام‌گاهی، خودآشکارگیِ آزادانه‌ی ذات انسان‌هاست ــ آگاه است؛ ترجیح می‌دهم فکر کنم که کم‌رنگ‌شدنِ رفته‌رفته‌ی تصویرِ یک «پایان تاریخ» در نوشته‌های پسینِ مارکس بیشتر نشانه‌ی تقویتِ این آگاهی در اوست تا افولِ شور و نیروی روانیِ خیال‌بافی در موردِ رویدادِ جهانِ مردمانِ آزاد به‌سببِ گذار از ایده‌آلیسمِ هگل به پهنه‌ی دانشِ آلتوسر؛ مته به خشخاش گذاشتن‌های مارکس در نقد برنامه‌ی گُتا در تدقیق و تشخیصِ مفادِ برنامه‌ی حزب برای اجرایِ اجتماعیِ آنها در صورت کسب قدرت، مستلزم یک‌جور تمایز گذاشتن میان گام نخستینِ جامعه‌ی پساسرمایه‌داری و گامِ سپسین آن است (که گاه آنها را به‌ترتیب سوسیالیسم و کمونیسم نامیده‌اند، اگرچه هنوز تکلیف این واژه‌ها  و مصادیقِ اجتماعی‌شان در ادبیاتِ مارکسیست‌ها درست مشخص نشده است)، ظرافتی که در آثار جوانیِ مارکس نشانِ چندانی از آن نمی‌توان یافت و شاید این گویای آن باشد که مرحله‌ی فرجامین، هرچه‌بیشتر در اندیشه‌ی او به یک حدّ آرمانی، در مفهومِ ریاضیاتیِ آن، تبدیل می‌شود.

*              *               *

باری، کشفِ توطئه چیزی از جنسِ اعلانِ ارجاعِ پنهانِ همه‌چیز به یک مفهومِ دلالیِ ممنوعه در سرآغاز امور است؛ توطئه چیزی است که واقعاً جریان دارد، اما کسی آن را نمی‌بیند؛ پس‌زمینه‌ی ناخودآگاهانه‌ی ذهنیتِ بورژوازی است که توطئه می‌کند، آن‌هم علیهِ کسی که خودش هم نمی‌شناسد؛ ابژه‌هایی که خودِ بورژوازی بیش از قربانیانش بدان‌ها باور دارد همواره از ساختارِ نشانه بیرون می‌مانند و امرِ دلالت، راهِ خود را ــ فارغ از آنچه گفتمان‌های قدرت می‌گویند و بِدان سوگند می‌خورند ــ به‌سوی آغازگاهِ فقدانیِ خود می‌جوید و همیشه به همان‌چیزی می‌رسد که بورژوازی انکارش می‌کند. امیراحمدی نتیجه‌ی این استعاره‌ی ساختارمند را نشانه‌ی زدوبند دولت و کنگره‌ی آمریکا می‌بیند؛ چشمی اگر به ویکی‌لیکس داشته باشد، شاید سپس‌تر دست‌پُرتر و به‌نیروتر از پیش به آوردِ هماوردش پای بگذارد. اما مهارِ دسیسه‌ها دشوارتر از پرسه‌زنی در تارنمای جاسوسانِ دوجانبه و اسراردانانِ معترف است؛ توطئه زبانِ مشترک دولت و کنگره است، منطقی که گفتگوها و دشنام‌های متقابلِ آنها را به‌رغمِ انکارِ لجوجانه‌ی این وحدتِ زبان‌شناختی، سازمان می‌دهد.

 

مناظره‌ی اکتبر: تخصیصِ آگاهی به سازمانِ دِلالت

میان بلشویک‌ها و منشویک‌ها، واژگانِ سرگشته به‌دنبال متعلقِ مشترکی بودند تا بتوانند در اضطرارِ سیاسیِ تبیینِ رژیم فِوریه و تعیینِ تقدیر آن، تفاهمِ شکننده‌ی سوسیال‌دموکراسیِ روسیه‌ی پیش از کنگره‌ی دوم را، این‌بار چندماهی مانده به شلیکِ توپ‌های آؤرورا به کاخِ زمستانی، به پیکره‌ی یک حزب واحد بازگردانند؛ اما این ممکن نشد تا این‌که دردسرِ فقدانِ مدلولِ مشترک دو طرف را واداشت تا بروند و ابزارِ مؤثرتری برای بحثِ ناتمام‌شان دست‌وپا کنند؛ کمی بعد، یکی با چِکا و دیگری با گاردهای سفید به میز مفاهمه بازگشتند. من از دو زبانِ نامتناظر سخن نمی‌گویم، دو «دیگری بزرگِ» متعارض که در ضمیرِ پنهانِ دو سازمان، در حکمِ حاملانِ دو آگاهیِ ناهمساز ضبط می‌شدند؛ در متنِ اکتبر، تنها یک‌ زبان بود که وقتی مردان پتروگراد با آن حرف می‌زدند، انقلاب برای برخی‌شان با معنا و برای برخی دیگر بی‌معنا بود؛ بدین‌نمط کلمات در سپهرِ معنا و بی‌معنایی مضاعف شدند و این سهمِ کمی در کج‌فهمی‌های ناظران بیرونیِ رویدادها نداشت؛ چالشِ آگاهی‌های مُعرّفِ تاریخِ ذهنیتِ اقلیت و اکثریتِ سوسیال‌دموکراسیِ روس، بار دیگر نشان می‌داد که نبرد طبقاتی، همزمان رویدادی زبان‌شناختی است.

سرانجام بازیگرِ بدنامِ معرکه، جای خالیِ مدلول را به یادِ همه آورد و با این کار دارودسته‌ی مارتف را همراه با همه‌ی طرف‌های دیگرِ دعوا، ناگزیر به یک جبهه‌ی متحد راند تا حتا خودِ آنان هم از این‌همه فصل مشترکِ نویافته میان خودشان شگفت‌زده شوند؛ چنین بود که انقلاب در عدمِ‌تفاهمِ تصمیمِ مسلحِ شوراها و برنامه‌ی انتقالِ قدرتِ مجلس مؤسسان، در خیابان‌ها سنگر بست. حذفِ اساطیریِ این مدلول در سپیده‌دمِ خونینِ ادیپ، احضارِ سرآغاز زنجیره‌ی انکارشده‌ی دلالت را می‌طلبید: یادآوری زبان به‌سانِ کلیتِ استعاری‌ای که از رهگذرِ تداعی، معنا را ممکن می‌سازد. پس بازمعنابخشی به آنچه مدت‌ها معنایی نداشت، رسالت تاریخیِ کارگران شد، واقعیتی که می‌توان آن را از گفته‌های تیزهوش‌ترین رهبرانِ نظریِ این طبقه نیز تأویل کرد:

«کارکرد روش‌شناختیِ مقوله‌های وساطت‌بخش این است که می‌توانند معناهای درونی را که ضرورتاً در ذاتِ اَعیان [یا ابژه‌های] جامعه‌ی بورژوایی نهفته‌اند اما در تجلیِ بی‌واسطه‌ی این اَعیان در جامعه‌ی بورژوایی، و در نتیجه در بازتابِ ذهنیِ آنها در اندیشه‌ی بورژوایی به‌ناگزیر غایب‌اند، به‌طورِ عینی فعال کنند و بدین‌ترتیب به سطحِ آگاهی پرولتاریا بکشانند» (لوکاچ، 1378: 336).

اگر این ادعای لوکاچ را که معنا «در ذاتِ اعیان جامعه‌ی بورژوایی» است سراسیمه ترجمه کنیم، ممکن است از آن به همبستگیِ معناییِ واژه و ابژه برسیم؛ اما سخن از بی‌واسطه‌نگریِ بورژوازی است، چیزی که به‌زعمِ لوکاچ پیامدِ هستیِ اجتماعیِ این طبقه است (همان‌جا: 337). این وساطت فقط در گستره‌ی زبان رخ می‌دهد، قلمرویی که به همه‌چیز کلیت می‌بخشد؛ یعنی همه‌چیز را در پیوندِ استعاری‌شان با سردالِ فقدان وضع می‌کند و نامی معنادار به آنها می‌دهد. این‌که معنا «در ذاتِ اعیان جامعه‌ی بورژوایی» است، فقط به شرطی درست است که این ذات را ممتنع بدانیم و آن را به جایگزینِ فقدانی‌اش برگردانیم؛ آن‌گاه جمله‌ی لوکاچ واژگانِ دقیق‌تری می‌یابد: «معنا در پیوند استعاریِ نامِ اعیان جامعه‌ی بورژوازی با جایگزینِ دلالیِ ذاتِ مکسور این اَعیان روی می‌دهد». از زمانی که کوشش برای استقرار یک نظامِ معنا از رهگذر تعریف رابطه‌ی تناظر یک‌به‌یک میان این نام‌ها و آن اَعیان (ابژه‌ها) آغاز می‌شود، بنیادِ معنا هم آغاز به فروریختن می‌کند. به‌عکس، معنا نتیجه‌ی پس‌کنشگریِ (retroactivity) روندِ دلالت از یک دال به دال دیگر است؛ اما این جهش استعاری به‌قدرِ کافی خرسندکننده نیست، چون دال بعدی هم به بعدی ارجاع می‌دهد و این روندِ استعاریِ بی‌آغازوانجام همیشه در سطحِ زیرین گفتارِ ما جریان می‌یابد؛ برای تبدیلِ آن به یک کلیت که میانجیِ شناختِ چیزها باشد، باید این زنجیره را به‌شکلی نمادین بَست، یعنی آن نامِ آغازین را که به‌طور عام بر فقدان دلالت می‌کند (یعنی بازگوگرِ ذاتِ اجتماعی‌ای است که اساساً نیست) به سرآغازِ این زنجیره احضار کرد. وجهِ سیاسیِ واقعیت در همین‌جاست؛ چه چیز قرار است در شرایط مشخص جایگزینِ دلالیِ فقدانی باشد که با خوانشِ متنِ تاریخی بورژوازی افشا شده است؟ پاسخِ آن را خودِ موقعیت در همان شرایط مشخص به انقلابیان اعلام خواهد کرد؛ ذهنیت پرولتری چیزی جز گشوده‌بودن در برابرِ صدورِ ناگهانیِ این پیغام نیست و برهمین‌پایه دعوای بلشویک‌ها و منشویک‌ها نیز در سطحِ زبانی، با ایجاب و انکار سیاسیِ همین جایگزینِ نمادینِ نابودی، به‌صورت تعارضِ امکان و امتناعِ معنا نمود می‌یابد.

بیایید مناظره‌ی شگفت‌انگیزی را تماشا کنیم که شاید چکیده‌ی ملموسِ روندِ انشعاب تسیمروالد از میراثِ بین‌المللِ جنگ‌سالاران باشد. جان رید در گزارشِ «ده روزی که جهان را لرزاند» در گرماگرمِ پیروزیِ اکتبر، گفتگوی خیابانی میان یک سرباز انقلابی هوادار بلشویک‌ها و یک دانشجو/روشنفکرِ مارکسیستِ منتقدِ مشیِ لنین را برای‌مان روایت کرده است. در برابرِ چشمانِ کنجکاوِ جمعیتی که این دو را می‌پاییدند، دانشجو از موضعِ بالا درمی‌آید:

«[دانشجو]: من فکر می‌کنم برای شما روشن باشد که با اسلحه کشیدن به‌روی برادران خود مبدل به حربه‌ای در دستِ راهزنان و خائنان می‌شوید.

[سرباز ــ با لحنی جدی]: نه، برادر جان، شما نمی‌فهمید. آخر در دنیا دو طبقه وجود دارند: پرولتاریا و بورژوازی. مگر این‌طور نیست؟ ما …

[دانشجو ــ با خشونت در میانِ کلامِ او می‌پرد]: من با این وراجیِ ابلهانه آشنا هستم. دهقانانِ جاهلی از نوعِ تو این شعارها را شنیده‌اند، ولی چه کسی آنها را گفته و معنای آنها چیست؟ این دیگر برای شمار روشن نیست، هرچه شنیده‌ای مانند طوطی تکرار می‌کنی. [جمعیت می‌خندد] من خودم مارکسیستم، به تو بگویم آنچه شما برای آن می‌جنگید سوسیالیسم نیست، این فقط هرج‌ومرج است. این فقط به نفعِ آلمان‌هاست.

[سرباز ــ دستپاچه]: نه‌خیر من می‌فهمم … شما معلوم است آدمِ دانشمندی هستید و من مردِ ساده‌ای هستم. ولی فکر می‌کنم …

[دانشجو ــ با نفرت میان کلام او می‌پرد]: تو لابد فکر می‌کنی که لنین دوستِ واقعیِ پرولتاریاست؟

[سرباز ــ دستپاچه و درمخمصه]: آری، این‌طور فکر می‌کنم …

[دانشجو]: خوب، آقا جان! آیا تو می‌دانی که لنین را آلمان در یک واگنِ مهروموم‌شده فرستاده؟ تو می‌دانی که لنین از آلمان‌ها پول می‌گیرد؟

[سرباز ــ لجوجانه]: نه، من این را نمی‌دانم، ولی این را می‌دانم که لنین همان‌چیزی را می‌گوید که ما می‌خواهیم بشنویم؛ و تمام مردمِ ساده همین را می‌گویند. آخر دوتا طبقه هست: پرولتاریا و بورژوازی.

[دانشجو ــ خشمگین]: احمق! من دو سال در زندانِ اشلوسِلبورگ به‌خاطر انقلاب خوابیده‌ام؛ [آن‌هم] وقتی که تو هنوز انقلابیان را به تیر می‌بستی و سرودِ «خدا تزار را نگاه دارد» می‌خواندی. اسمِ من واسیلی گئورگیویچ پانین است. تو درباره‌ی من هیچ‌وقت چیزی نشنیده‌ای؟

[سرباز ــ فروتنانه]: نشنیده‌ام، ببخشید! آخر من که تحصیل‌کرده نیستم. شما لابد یک قهرمان بزرگ هستید.

[دانشجو ــ قاطعانه]: همین‌طور است؛ و من با بلشویک‌ها مبارزه می‌کنم، زیرا آنها روسیه و انقلاب آزادِ ما را مضمحل می‌کنند. حالا تو چه می‌گویی؟

[سرباز ــ سردرگم و متشنج]: من نمی‌توانم هیچ‌چیز بگویم … به‌نظرِ من موضوع روشن است. فقط من تحصیل‌کرده نیستم … مثلِ این‌که این‌جور است: دو طبقه وجود دارد: پرولتاریا و بورژوازی …

[دانشجو ــ برآشفته]: بازهم که این فرمولِ ابلهانه را تکرار می‌کنی!

[سرباز ــ سرسختانه]: فقط دو طبقه؛ و هرکس طرفدار یک طبقه نیست، یعنی این‌که طرفدار طبقه‌ی دیگر است.» (رید، 1357: 124-125). (تأکید از من است).

فقط دو طبقه، نه بیشتر و نه کمتر. در این مجادله‌ی نابرابر با سربازِ مستأصل و غافلگیر همدلیم؛ ولی چگونه او که در اصل دهقان است، به آنچه آن‌زمان بلشویک‌ها «آگاهی پرولتری» می‌گفتند، رسیده است؟ روشن است که دانشجوی مارکسیست بیشتر از سربازِ بی‌نوا با کتاب مشغول بوده و در این کتاب‌ها «دو طبقه وجود دارند» را دقیق‌تر و شمرده‌تر از او خوانده؛ بهای آن را هم با آن دو سال زندانِ اشلوسلبورگ پرداخته است. با این‌همه پرسشِ او جدی است: «معنای اینها چیست؟». سرباز چیزی در اختیار دارد که به «دو طبقه» معنا می‌دهد و دانشجو این چیز را در هیچ کتابی نخواهد یافت.

اگر حق با لکان باشد، آگاهی نه در «من»، بلکه همیشه نزدِ دیگری (زبان) است؛ لکان در همان سمینار یازدهم به می‌اندیشم (کوژیتو) دکارت می‌پردازد، یعنی به سوژه‌ی قالبیِ آگاهی کلاسیک که بنیادِ ذهنیت انسان‌گرای غرب را تشکیل می‌داد. یقینی که این کوژیتو از «هستن» خویش دارد، نتیجه‌ی فرضِ یک دیگریِ تمام و کمال در بیرون است: تنها با فرضِ اطمینان‌بخشِ وجودِ «نیرویی که فریبکار نیست» ضابطه‌ی «می‌اندیشم پس هستم» بنیاد یقینیِ معتبری می‌یابد:

«برای دکارت، در می‌اندیشمِ (کوژیتوی) آغازین …. آنچه این می‌اندیشم بدان معطوف است [یعنی خِرَدِ مجردی که می‌خواهیم بودنش به بداهت برسد]، تا آنجا که به‌سوی «هستم» می‌لغزد، حقیقت دارد. اما حقیقتِ امر چنان بیرون می‌ماند که دکارت سپس ناچار می‌شود به خود یقینِ دوباره ببخشد ــ این یقین از چه‌چیزی است، اگر نه از یک دیگری بزرگ که فریبکار نیست و افزون‌براین با وجودِ راستینِ خود شالوده‌ی حقیقت را تضمین می‌کند و به او اطمینان می‌دهد که در خردِ عینیِ خودِ او بنیادهای ضروریِ حقیقتِ راستین وجود دارد که او درست درباره‌ی وجودِ آنهاست که می‌کوشد تا به خود یقین ببخشد تا بُعدِ حقیقت را کشف کند. تنها کاری که از من برمی‌آید اشاره به نتایجِ شگفت‌انگیزی است که از این بازپس‌دادنِ (hand back/zurückgeben) حقیقت به دستانِ دیگری ــ در مورد دکارت، به خدایی که کمالِ ناب است ــ برمی‌آید، دیگری‌ای که حقیقتش هسته‌ی موضوع است، زیرا هرآنچه درنظر دارد، خود حقیقت خواهد بود ــ حتا اگر گفته باشد که دو به‌علاوه‌ی دو می‌شود پنج، حتماً درست است» (Lacan, 1998: 36).

فرضِ یک دیگریِ یقین‌آفرین بنیاد هرگونه گواه‌گراییِ (evidentialism) روش‌شناختی است و دکارت هم از آن گزیری ندارد. لکان اشاره می‌کند که سوژه‌ی فرویدی محصول همین وضعِ کوژیتوی دکارتی از رهگذرِ انتقالِ یقین به یک دیگریِ مفروض است. درواقع بدون آغاز از کوژیتوی دکارت به ضابطه‌ی فرویدیِ سوژه، یعنی حکمِ Wo es war…، نمی‌توان رسید:

«من نمی‌گویم که فروید سوژه را به جهان معرفی کرد … زیرا این دکارت بود که این کار را انجام داد. اما می‌گویم فروید به این سوژه پرداخت تا به او این گزاره‌ی نوین را بگوید: اینجا، در قلمروی رؤیا، تو در خانه‌ات هستی؛ Wo es war, soll Ich werden (آنجا که او بود، من باید بشوم)» (ibid: 44).

کار فروید این بود که نشان داد سوژه نه در منِ اندیشنده‌ی دکارت، بلکه راستش در همان جایی است که آن دیگریِ مفروض مستقر است. منِ موهوم (Ich/ego) آنجایی می‌شوم که آن (ضمیر آلمانیِ es یا ترجمه‌ی لاتین‌اش id، نهاد فروید، دیگریِ لکان، یا درکل زبان، هرچه می‌خواهید بنامیدش) پیش‌تر آنجا بوده است. پس درست برعکسِ ضابطه‌ی خوابِ دکارت، فروید باور دارد که امرِ واقع دقیقاً در رؤیا، یعنی در قلمروی دیگری، در ناخودآگاه، روی می‌دهد (در رؤیا در خانه‌ات هستی). و حال اقرار شگفت‌انگیزِ لکان درباره‌ی ازپیش‌ساختگیِ دانشی که فروید، و البته خودِ لکان، بدان دست یافته‌اند:

«اینجاست که عدمِ تقارن میان فروید و دکارت آشکار می‌شود … این ناهم‌خوانی برآمده از این واقعیت است که سوژه در این قلمروی ناخودآگاه «در خانه‌ی خویش» است. [و نیز] به این خاطر است که فروید این یقینِ ناخودآگاه را اعلام می‌کند که پیشرفتی که او [فروید] طیِ آن جهان را برای ما دگرگون ساخت، [پیش‌تر] ایجاد شده بود» (تأکید از من است) (ibid: 36).

گفتارِ دشوار، مردم‌آزارانه و رازآلودِ لکان را که می‌کاویم، در گزاره‌ی پایانی درمی‌یابیم که آگاهی فروید و پیشرفتی که با دستاوردهای او جهانِ دانش را درنوردید، پیشاپیش احتمالاً نزد یک دیگری بوده است. به‌زعمِ لکان سوژه دیگر نگران فریبکاریِ دیگری نیست، بلکه سخت دلمشغول آن است که او را بفریبد و این را در مقاومتِ گفتارِ هیستریک در فرایندِ تحلیل می‌توان دید (ibid: 37-38). گفته بودم که کارِ روان‌کاو، مانند برخوردِ مارکس با متنِ کلاسیک‌ها، شکستنِ همین مقاومت است. «من»، در مقامِ می‌اندیشمِ موهومِ دکارت، زمانی پدیدار می‌شود که سوژه می‌کوشد این دیگریِ مفروضِ واقف به همه‌ی امور را بفریبد: آگاهیِ «من» یعنی فرضِ موقتِ این یکم‌شخصِ هیستریک به این‌که دیگری قضیه را «می‌داند». این‌که این تلاش برای فریبِ دیگری، انتقامی است که سوژه از قانون اخته‌گرِ عجالتاً درونی‌شده‌ی خود می‌کِشد، دردسرِ سیاسی‌ای است که فعلاً با آن کاری نداریم.

با این اوصاف می‌توان پذیرفت که آگاهیِ سرباز، آگاهیِ «دیگری»ای است که دانشجو با آن‌که او هم مبتلا به آن است، آن را نمی‌شناسد. آگاهیِ طبقاتی در شرایط مشخص چیزی از جنسِ همین اطلاق آگاهی به یک دیگری است: زبانی که در یک سازمان سیاسی متشکل شده است. برای این‌کار این دیگری را از طریقِ تداعی/احضارِ آنچه منشویک‌ها آن را انکار می‌کنند برمی‌سازیم: «صلح»، ماده‌ی دلالیِ فقدانِ بنیادین در آن عصر مشخص؛ همان‌چیزی که در اوضاعِ فلاکت‌بارِ جنگ می‌توان فرض کرد سرمایه‌داری از فرودستان دزدیده و این سرقت را انکار می‌کند. نزدِ سرباز گزاره‌ی «دو طبقه وجود دارند» معنایی مشخص و استوار دارد، زیرا به زبانی سخن می‌گوید که هم‌اینک در آن با مرجعِ صلح، وساطت‌یافتنِ امور ممکن شده است. از این پس زبان روسی، زبانِ بلشویک‌هاست؛ این زبان گفتارِ ناخودآگاهِ سرباز است که جهان را در یک کلیت هم‌بسته می‌کند؛ منشویک‌ها با انکارِ دالی که بنیادِ ناخودآگاهِ روس‌های 1917 را شکل می‌دهد، هم‌اینک در وضعیتی که ابژه/آرمان‌های گفتمانیِ نظم مستقر دیگر در تولید معنا رضایت‌بخش نیستند، در برهوت بی‌معنایی سرگردان شده‌اند. دانشجو نیز شنیده است که فقط «دو طبقه وجود دارند»؛ اما معنای مشخص آن در وضعیت ویژه2ی روسیه‌ی وقت چیست؟ خیلی ساده، گزاره‌ی «دوطبقه» نزدِ سرباز «صلح» را تداعی می‌کند، همان‌طور که شیر، رستم را به ذهن می‌آورد. و این نظامِ غیرِلغت‌نامه‌ایِ معنا را لنین برای او فراهم کرده است؛ جستجوی بی‌سرانجام دانشجو در واژه‌نامه به‌دنبالِ برابرِ بیرونی «شیر»، در شرایطی که سرباز بی‌درنگ آن را به رستم معنا می‌کرد، درِ تفاهم را بست و آشکار شد که واژگانِ سرگشته‌ی زبان روسیِ مشترک میان سرباز و دانشجو هم باید آرام‌آرام حزبِ خود را انتخاب کنند. مدلول بیرونی‌ای درکار نبود که شهروندان پتروگراد با ارجاع به آن حرفِ همدیگر را بفهمند؛ به‌عوضِ چنین مدلولِ ناموجودی، آنها باید برای تفاهم به عنصرِ دِلالیِ مشترکی بازمی‌گشتند. سرباز این ارجاع را پذیرفت و دانشجو از تکمیلِ ساختارِ دلالت بازماند. یقین سرباز به حقانیتش نتیجه‌ی بیگانه‌ی یقینِ همین دیگریِ مستتر در ساختار زبان بود؛ از این مرحله به‌بعد مکالمه‌ی دو طرف، سیمایِ یک تعقیب و گریز مسلحانه یافت.

پس در وضعیت مشخص، آگاهیِ طبقاتی نوعی ذهنیت یا روحیه (mentality) واقع در شعورِ خودآگاهِ فرد نیست؛ این آگاهی یعنی او ناخودآگاهانه فرض می‌کند که یک دیگری وجود دارد که «آگاه» است؛ به همین دلیل است که سرباز، گستاخانه این پاسخِ اعصاب‌خُردکُن را به دانشجو می‌دهد: «لنین همان‌چیزی را می‌گوید که ما می‌خواهیم بشنویم»؛ این پیکریابیِ انسانیِ همان دیگریِ آگاه است. بلشویک‌ها با شعار «صلح» زبان را همبسته کردند و به امور کلیت و معنا بخشیدند. اما آیا این ضابطه را مخاطره‌ی تقسیمِ فاشیستیِ جهان به جبهه‌ی درستی و پاکی از یکسو، و جبهه‌ی نادرستی و پلشتی ازسوی دیگر، تهدید نمی‌کند؟ و آیا کاری که هیتلر در دهه‌ی 1930 با آلمانِ سرخورده از ورسای کرد (ایجاد حس یقینِ آرام‌بخشِ ملّی و یک‌جور آگاهیِ خرسندی‌بخش و وحدت‌ساز با جعلِ پان‌آریانیسم و سامی‌ستیزی) چیزی از همین جنس نبود؟ این شائبه را کمی سپس‌تر، در بحث درباره‌ی نظریه‌ی «دوست و دشمن» کارل اشمیت، پاسخ خواهیم داد.

پس تا اینجا می‌توان مطمئن بود که حتا با تکرار یک شعارِ قالبی می‌شود آگاهیِ طبقاتی را آزمود؛ قرار نیست کارگران و سربازانِ روس همه‌چیز را دقیق بدانند؛ این وضعیتِ آرمانی، مانند تمام انتزاع‌های آرمانی‌ای که ما در تاریخ اندیشه‌ی چپِ راست‌آیین دیده‌ایم، هرچند به‌لحاظِ سیاسی یک تصورِ ضروری‌ست، اما عملاً ناممکن است. به‌عوض، عموم کارگران و هم‌پیمانانِ اجتماعی‌شان در وهله‌ی آگاهی فقط به یک فرضِ معنابخش می‌رسند؛ بقیه‌ی امور را آن دیگریِ بنیادگذارِ فرض می‌داند. این تحقیرِ شعورِ فرودستان نیست؛ چون دانشِ پرداخته‌ی یک عالِمِ دانشگاهی هم در بهترین حالت درست همین ساختار را دارد و در بدترین حالت، مثلِ مورد دانشجویِ این مناظره، اصلاً ساختار ندارد. هرگونه یقین علمی، نه در خودآگاهِ من، بلکه در جایی دیگر، در موضعِ هندسیِ ناخودآگاه و متعلق به همان دیگریِ زبان‌شناختیِ موضوعه است. اینجا کوژیتوی متکبر دکارت اساساً از مرکزِ سوبژکتیویته حذف می‌شود.

*           *            *

از این داستان درسی آموزنده می‌توان آموخت. آگاهیِ طبقاتی هیچ ربطی به قولِ «در جهان تنها دو طبقه وجود دارند» ندارد؛ این را منشویک‌ها، آنارشیست‌ها و بلکه ده‌ها و صدها فرقه‌ی مارکسیستی و غیرمارکسیستیِ دیگر هم در آن روزها و نیز از آن تاریخ تا امروز گفته و می‌گویند؛ راستش باید ببینیم این‌جور گزاره‌ها در شرایطِ مشخص چه چیزی را تداعی می‌کند؛ تحققِ آگاهیِ طبقاتی نتیجه‌ی یادآوردِ سامانِ معنا چونان سازوکار ارجاع به دالِ بنیادگذار است؛ مثلاً در شرایطِ اکتبر 1917 این مرجع «صلح» بود و آن‌روزها، درمقام منزلِ غاییِ استعاره، هر آنچه به صلح تداعی می‌شد ــ حتا پیمانِ خفت‌بارِ برست‌لیتوفسک ــ فتح‌الفتوحی انقلابی بود. پیش‌نهادنِ این دال اقدامی تماماً سیاسی است و لنین فرایند منتهی به کشفِ این جایگزینِ کسریِ ادیپی بورژوازی را «تحلیل مشخص از شرایط مشخص» می‌نامید. بسته به وضعیتِ تاریخی، کنشِ سیاسیِ اعلانِ ساختارِ تداعی، آگاهی طبقاتی را ممکن می‌سازد، وگرنه حُکمِ «تنها دو طبقه وجود دارند» فی‌نفسه کافی نیست؛ آن‌قدر کلی و نامتعین است که به هیچ‌دردی نمی‌خورد. این گزاره در شرایطِ مشخصِ آن عصر، تنها زمانی تعین می‌یافت که به صلح ارجاع می‌داد؛ زبانی که با انقلاب کارگران و سربازان تدوین شده بود، وساطتی را به چیزها می‌بخشید که تعین‌یافتگیِ آنها را ممکن می‌ساخت. دیدگاهی که به‌لحاظِ سیاسی نمی‌تواند به مفهومِ بنیادینی چون صلح ارجاع دهد، امرِ متعین و انضمامی را از دست خواهد داد؛ بورژوازی این‌گونه جهان را می‌دید و معلوم شد منشویک‌ها و سوسیال‌دموکراسیِ اروپای جنگِ یکم نیز همین‌طور می‌دیدند. وسواسِ من اصرار می‌کند که ثمره‌ی بدعت‌آمیزِ این بحث نیاز به تکرار دوباره دارد:

«سوژه‌ی آگاه الزاماً چیزی نمی‌داند؛ او صرفاً دیگری‌ای دارد که فرض بر این است که او می‌داند.»

بنابراین آگاهی در خودآگاهِ پرولتاریا نیست؛ این ناخودآگاهِ او ــ زبانِ او ــ است که آگاه است؛ با این پیش‌شرط او می‌تواند یک سرباز‌ـ‌دهقانِ بی‌سواد باشد. گرامشی همین دیگریِ فرضاً آگاه را شهریار نوین می‌نامید؛ کسانی که با اندیشه‌ی او آشناییِ کافی دارند حتماً می‌دانند که شهریار (عملکردِ هژمونی) نزد او ساختاری یکسره زبان‌شناختی داشت: یک ناخودآگاهِ فراگیر که ارزش‌های یک گروه یا طبقه‌ی اجتماعی را به باورِ نهادینه‌ی عمومِ جامعه تبدیل می‌کند؛ در این چارچوب، عنصرِ هژمون می‌تواند ذیلِ یک دالِ نیرومند، برای همگان معنا ایجاد کند و تبدیل به امرِ سرکرده شود. براین‌پایه شهریارِ نویافته‌ی گرامشی درحقیقت یک‌جور ناخودآگاهِ جامعه‌ی خودش بود؛ چیزی چون بلشویسمِ نهادینه در زبانِ ضمیرِ روسیه در شرایطِ اضطراریِ اکتبر. گرامشی با واژگان مبدل، سرگرمِ تجویزِ همتای رومیِ این شهریارِ پیروزِ روس برای کشور خودش بود و رمزگذاری‌های تحمیلی او برای عبور یادداشت‌هایش از سانسور زندانِ موسولینی، امروز دیگر نمی‌تواند همانیِ این‌دو مفهوم را پنهان کند. تمایز جدّی میان جنگ مانُوری و جنگ موضعی در اندیشه‌ی او تنها از این منظر قابل تحلیل است؛ این‌که دگرگشتِ سیاسی و انتقال قدرت در جامعه‌ای چون روسیه با آنچه او عملیات مانوری‌ای مانندِ کنشِ بلشویک‌ها می‌نامید روی می‌دهد، ناقض ضرورتِ انتقالِ قدرت از ژاکُبَنیسم به نهادهای اجتماعی نیست. در وهله‌ی اکتبر سخن تنها بر سر تصرف قدرت بود و این وهله را هنوز کسی بهتر از همان لوکاچ تبیین نکرده است؛ دالِ صلح، دهقانانِ سربازگیری‌شده را گِردِ بلشویک‌ها جمع کرد، بی‌آن‌که آنها الزاماً آگاهی یا پذیرش صریحی نسبت به افق آرمانیِ پرولتاریا در ایجاد جامعه‌ای فارغ از مالکیت خصوصی داشته باشند؛ همین ناهمخوانی هم پس از پیروزیِ بلشویک‌ها سرانجام دهقانان را با آنان به مخالفت برانگیخت و این مخالفت را زمینه‌ی اجتماعیِ جنگ‌های داخلی تقویت کرد. این‌که برنامه‌ی بلندمدتِ بلشویک‌ها برای نفوذ سیاسی و معنوی در روستاها پس از تصرف قدرت، تنها با دگرگونی شیوه‌ی واپس‌مانده‌ی ارتزاق و زندگیِ دهقانان و ایجاد پیشرفت‌های فنی و تولیدی در جهت رسیدن به کِشت نوینِ اشتراکی ممکن بود، بسنده مستند است. اما تأثیر اجتماعیِ تبلیغ این افق بلندمدت، که پس از جنگ‌های داخلی و بروزِ ضرورتِ گردش به نِپ عجالتاً دچار وقفه و عقب‌نشینی شد، در «لحظه‌ی» رویدادِ دست‌به‌دست‌شدنِ قدرت از دولت موقت به بلشویک‌ها هرگز تضمین‌کننده‌ی پیروزیِ آنها نبود. سربازها/دهقان‌ها نه با آن افقِ عالی، بلکه برای تحقق شعار صلح به پرولتاریای روسیه پیوستند؛ خیلِ گسترده‌ی اقشار و زیرطبقاتِ اجتماعی که در جریانِ تحولات عظیم جامعه هرگز صراحتِ بینشِ طبقاتیِ قطب‌های اصلیِ درگیری را ندارند، به این شکل جابجا می‌شوند؛ اینجا به تناقض ظاهری‌ای می‌رسیم که گویا در نظریه و سیاست مارکس دیده می‌شود؛ بنا به آنچه از تحلیل او از عملکردِ سرمایه خوانده‌ایم، گسترشِ هرچه‌بیشتر مناسباتِ سرمایه‌داری در یک جامعه خودبه‌خود به قطبیده شدنِ روزافزونِ آن می‌انجامد، به‌گونه‌ای که گروه‌ها و اقشارِ اجتماعی غیرِ پرولتر و غیرِ سرمایه‌دار دائماً میان این دو گروه تجزیه می‌شوند و در حدّ غاییِ این فرایند، کلِ جامعه به دو طبقه تفکیک می‌گردد؛ این حدِ غایی همزمان مرحله‌ی بروز هرچه‌قوی‌ترِ تضادهای طبقاتی تا سطحِ مبارزات اجتماعی است؛ یعنی در این مرحله جنگِ طبقاتی صراحتِ کافی پیدا می‌کند؛ اما در برخورد با رویدادهای تاریخی، مارکس مسیری تقریباً خلافِ این را می‌پیماید؛ برای نمونه در تحلیلِ وقایعِ منتهی به کودتای لویی بناپارت، او ناتوانیِ پرولتاریای فرانسه در همراه‌کردنِ دهقانان و دیگر فرودستانِ جامعه در برنامه‌ی اجتماعی انقلابی خود را ضعفِ این طبقه ارزیابی می‌کند و تقریباً به این نتیجه می‌رسد که در شرایط انقلابی عاملِ تعیین‌کننده‌ی پیروزی یا شکستِ کارگران، تواناییِ نفوذ سیاسی و معنوی در همین گروه‌ها و اقشارِ حایلِ اجتماعی است؛ یک‌جور تأمینِ سرکردگیِ خود در میان آنها. اینجا این گروه‌ها نه تنها از میان نرفته و میان دو طبقه‌ی اصلی تجزیه نشده‌اند، بلکه به‌باورِ مارکس نقش اصلی در شکل‌گیری روندِ کلی رویدادها را هم بازی می‌کنند. حل این تناقضِ ظاهری تنها به‌شرطی ممکن است که یادمان باشد سخنِ مارکس درمورد قطبشِ روزافزونِ جامعه میان دو طبقه‌ی اصلی، تنها در همان سطحِ انتزاعیِ تحلیل قابلِ تصور است، حال آن‌که در واقعیت، سرمایه‌داری جلویِ این قطبشِ مطلق را به هر شیوه‌ی ممکن می‌گیرد. به‌بیانِ‌دیگر سرمایه‌داری هرگز اجازه‌ی آن را نمی‌دهد که واقعیتِ اجتماعی‌اش عیناً با خلوصِ منطقیِ آن یکی شود. حفظِ فاصله از ذاتِ منطقیِ سرمایه برای تداومِ سرمایه ضروری است، زیرا چنان‌که پیش‌تر گفتیم، در این حدِ خلوص، سرمایه موجودی ممتنع است، یعنی خود را بلافاصله نابود می‌کند و این نابودی، در عینیتِ اجتماعی، به‌شکل همین دوقطبی‌شدنِ عالیِ جامعه و به‌تبع، بروز جنگِ طبقاتی نمایان می‌شود (سپس‌تر، به‌ویژه در بحثِ نولیبرالیسم در بخش‌های پایانیِ این نوشته، دقیق‌تر به این موضوع خواهیم پرداخت). درنتیجه کسبِ سرکردگی بر عناصرِ کارآمدِ همین اقشارِ میانی برپایه‌ی طرح‌های جامعه‌شناختی‌ای نظیرِ آنچه
لنین در لایه‌بندیِ اقتصادِ روستا (دهقانانِ فرودست، میانه‌حال و دارا) ارائه می‌کرد، برای بلشویک‌ها یک ضرورت انقلابی بود. آنها این ضرورتِ عاجل را نه الزاماً با برنامه‌ی بلندمدت خود برای دگرگونیِ ساختارِ اجتماعی روستاها و گسترش و ژرفابخشی به نفوذ معنوی خود بر لایه‌های گوناگون آنها از طریق تبلیغ و ترویج، بلکه با دست‌گذاشتن بر مفهومِ ضروریِ صلح تحقق بخشیدند. جنگِ موضعی که غایتِ آن نهادینه کردنِ آرمان‌های عالیِ جریانِ سیاسیِ موردنظر (اینجا بلشویک‌ها) در کلِ جامعه بود، گذشته از روندِ آموزش و تبلیغِ دوران پیشاانقلابی، با جذبِ سیاسیِ دهقانان برای تثبیت انقلاب، نیروی نوینی پیدا می‌کرد؛ این نهادینه‌کردن چیزی از جنسِ دگرگونیِ بطئیِ شیوه‌ی زندگی اقتصادیِ جامعه است و کسبِ هژمونی بر جامعه در این سطح، تنها با دگرگونیِ بنیادینِ شیوه‌ی تولید آن ممکن می‌شود؛ جنگِ ــ به‌قولِ گرامشی ــ «مانوریِ» بلشویک‌ها در فاصله‌ی کوتاه فوریه تا اکتبر، صرفاً ویژه‌ی جامعه‌ی روسیه (در تقابل با الگوی جامعه‌شناختیِ جوامع مدرنِ اروپای غربی) نیست؛ به‌باور من و برخلافِ تصور گرامشی، امرِ تصرف و تثبیتِ قدرت در هر دو الگوی روسیه‌ی عقب‌مانده‌ی تزاری یا اروپای متجدد، گزیری از جنگِ مانوری ندارد، زیرا بحران اجتماعی خود را با طرحِ یک ضرورتِ فوری به جامعه بازمی‌نُمایاند؛ تلاش برای رفعِ آن ضرورتِ فوری خودبه‌خود نبردی مانوری است؛ در آن رویداد هم، تثبیتِ ارزش‌های اجتماعیِ نوین از طریق نبردِ موضعی، آرمانِ اصلی نبرد طبقاتیِ زمان‌بَری بود که سوژه‌ای مانند بلشویسم را عجالتاً ناگزیر از یک جنگِ مانوری کرده بود؛ بلشویک‌ها از ضرورتِ انتقالِ نبرد به مواضعِ نهادینه‌ی اجتماعی آگاهی داشتند و اساساً هدفِ اصلیِ آنان هم جز این نبود، اما با صِرفِ این انتقالِ مزمنِ آگاهی به نهادهای عمیق جامعه، پیروزیِ سیاسی بر رژیم تزار در شرایط جنگ جهانی یکم امکان نداشت؛ اینجاست که باید دستاوردهای نظریِ گرامشی را از چنگِ مارکسیسمِ غربی درآورد. جنگِ مانوری، تصرفِ زمان‌بَرِ نهادهای اجتماعی از طریقِ نبردِ موضعی در روسیه‌ی لنین یا ایتالیای گرامشی را ساده‌تر می‌کند، اما بدون این مانور تقریباً مطمئنیم که چنان تصرفی هرگز به نتیجه نخواهد رسید. گرامشی با رسیدن به تمایز جامعه‌شناختی کشورهای شرقِ مانوری (روسیه) و غربِ موضعی (آلمان یا فرانسه یا شاید ایتالیا)، گسترش نبرد برای تصرفِ نهادهای مدنی را نیز به پرولتاریا توصیه می‌کرد. به‌رغمِ اهمیت این‌دست کوشش‌های تبلیغی و ترویجی مثلاً برای مهار عروجِ فاشیسم در ایتالیا، فاشیسم عروجِ خود را کرد! و فکر می‌کنم که برای شکستِ سیاسیِ فاشیست‌ها و خلعِ آنها از قدرت، بیش از هرچیز نبردی مانوری از جنس نهضت مقاومت لازم بود. چه‌چیزی می‌توانست گروه‌های اجتماعیِ غیرپرولتریِ فرودست را در کنارِ پرولتاریا در این مبارزه همبسته کند؟ آرمان‌های بلندِ جامعه‌ی بی‌طبقه؟ به‌هیچ‌وجه؛ پذیراندنِ این آرمان‌ها به دیگر گروه‌های جامعه کارِ بسیار می‌بَرَد و گاه حتا ناممکن است؛ آنچه این همبستگی را ممکن می‌کند، خودِ ضرورتِ بالفعلِ «شکستِ فاشیسم» است که بس عاجل‌تر از آن افق‌های آرمانی بلند است، اما همزمان پیش‌شرطِ رسیدن به همان آرمان‌ها هم هست؛ این ضرورت را نه پرولتاریا و نه بلشویک‌ها، بلکه خودِ فاشیسم ایجاد کرده است: این دالی است که سرکردگیِ پرولتاریا را در وهله‌ی «تصرف قدرت» ممکن می‌سازد، حتا اگر در بلندمدت برای نفوذِ آرمان‌های کلانِ خود به جامعه، با بسیاری از همین گروه‌های فعلاً همبسته سرشاخ شود. شهریار نوین، گذشته از تکالیفِ کلانِ مربوط به آموزش و انتظامِ ستم‌کِشان ایتالیا، در شرایط مشخصِ عصر موسولینی عیناً همان دالی بود که بر صدرِ یک زبانِ مشترکِ اضطراری برنهاده می‌شد.

خصلتِ سیاسیِ اِعلانِ آغازگاهِ دلالت به زمان‌مندیِ آن در شرایط گوناگون تاریخی بازمی‌گردد. پس به خودِ تاریخ بازگردیم: اجرای سیاست‌های ارضیِ خرده‌مالکانه از سوی بلشویک‌ها پس از پیروزیِ انقلاب، به‌رغمِ آن‌که خودِ لنین ملی‌کردنِ زمین‌های کشاورزی و تبلیغ و توسعه‌ی هرچه‌بیشترِ کِشت اشتراکی را پیش از انقلاب و حتا تا زمان تزهای آوریل و تا هفتمین کنفرانسِ سراسری حزب، دستور اصلیِ بلشویک‌ها می‌دانست، اعتراض بسیاری را در درون خودِ حزب و نیز در بیرون کشور برانگیخت. مثلاً لوکزامبورگ آن را به‌عنوان رویکردی بورژوایی که مخالف برنامه‌ی سوسیالیستیِ زراعت اشتراکی است محکوم می‌کرد. یک‌جور فروکاست‌گراییِ روش‌شناختی در این برداشت دیده می‌شود؛ دهقانان نیروی اصلیِ سربازگیری ارتش تزار برای جنگ بودند، همان‌هایی که خواست صلح را به شعار بلشویک‌ها تبدیل کردند و حتا داسِ‌شان را به‌عنوان یک بدعتِ خرده‌بورژوایی کنارِ پتکِ کارگران روی پرچم جمهوریِ شوراها نقش زدند. سوسیالیست‌ها تا آن اندازه با آن جعل کنار آمده‌اند که هنوز هم این علامت را نشان هویتی خود می‌دانند. چیزی که از حیثِ سیاسی به برنامه‌ی ارضیِ «زمین به دهقانان» معنایی سوسیالیستی می‌دهد، همان سَردالِ کذایی است؛ وگرنه لوکزامبورگ با کدام محکِ استعلایی عیار سوسیالیسمِ برنامه را می‌سنجد؟ متنِ خود مارکس؟ مشکل این است که بسیاری از نوشته‌های خود مارکس هم محصول تصمیمات سیاسیِ او در زمانِ خاص خودش بودند؛ وانگهی، در موضوعاتِ دیگری که متنی از مارکس در دست نیست، سنجه‌ی موثق چه خواهد بود؟ شک می‌کنیم که آیا باید مخالفتِ جدی لوکزامبورگ با رویکردهای جنگ‌طلبانه و میهن‌پرستانه‌ی سوسیال‌دموکراسی اروپا در زمان آغاز جنگ جهانی یکم را ــ که او را آن‌زمان با لنین در یک جبهه قرار داد ــ نه یک راهبردِ سیاسی، بلکه دغدغه‌ای انسان‌دوستانه و صلح‌خواهانه بینگاریم؛ چون برای ارجاع، نه به مفهومِ بنیادینی که ظاهراً زمانی در آن با لنین متفق شده بود بلکه به یک ابژه‌ی پیش‌داده بازمی‌گردد. لوکاچ ایرادهایی از نوع خرده‌گیری‌های لوکزامبورگ را با ضابطه‌های چون تثبیت انقلاب و پیروزی بر ضدانقلاب، و به‌طوری نظام‌یافته‌تر با فرمول فعلیت انقلاب پاسخ می‌داد. بدون قصدِ ورود به این بخش از نوشته‌های خواندنیِ او، تنها این را گفتنی می‌دانم که دفاعِ نظریِ سزاوارِ او از روندِ تثبیتِ رژیم اکتبر، کمابیش بازنویسیِ تلویحیِ همین مفهومِ تداعی است؛ شاید فرصتی دیگر به فاصله‌ی غریبی که میان روش تحلیل او در برخی مقالاتِ مجموعه‌ی تاریخ و آگاهی طبقاتی و نیز نگاه او به کنشِ سیاسی لنین (مشخصاً جزوه‌ی «لنین: پژوهشی درباره‌ی همبستگی اندیشه‌ی او») از یک‌سو، و نقد و نظریه‌ی ادبی او از سوی دیگر وجود دارد، بپردازیم تا این مدعا به‌صراحتِ کافی برسد.

 

مقاومت: بازاِطلاقِ محذوفِ کلیت‌بخش

بسیاری از تصمیم‌ها و سیاست‌های لنین در آغاز انقلاب را تنها به‌شرطِ همین ارجاعِ استعاریِ معنا به صلح می‌توان سوسیالیستی دانست؛ به‌جز توسعه‌بخشی‌های نظری‌ای چون دولت و انقلاب، یا امپریالیسم چونان عالی‌ترین شکل سرمایه‌داری، خصلتِ سوسیالیستیِ بیشینه‌ی مرده‌ریگِ اکتبر تنها در تداعیِ شعارهایی تعیین می‌شود که الزاماً از متن مارکس و سنتِ مکتوبِ سوسیالیسمِ علمی برنمی‌آیند؛ به‌عکس، این شعارها به داده‌های نظریِ آن متون تعین می‌بخشند. تدبیرِ بحث حق ملل در تعیین سرنوشت خویش، برنامه‌ای که آن‌زمان دلالتِ سوسیالیستیِ بسنده‌ای برای تثبیت انقلاب داشت، در موقعیتی یکسره دیگرسان می‌تواند طرحی امپریالیستی از کار درآید. شعارهای بنیادینی چون صلح به دل‌خواستِ لنین و یارانش وضع نمی‌شدند؛ آنها محصولِ ضروریِ خود وضعیت بودند و تناقضاتِ سرمایه در ابعاد جهانی بازتولیدشان می‌کرد؛ صلح به این دلیل آن‌زمان بازگوگرِ امتناعِ ناگزیر سرمایه و بدین‌قرار شعاری انقلابی بود که یک‌راست از فوری‌ترین و اضطراری‌ترین ملزومه‌ی وضعیتِ موجودِ جامعه‌ی سرمایه‌داریِ آن عصر برمی‌آمد؛ به‌بیان‌دیگر هر شعاری، حتا اگر کل طبقه‌ی کارگر بر آن پای فشارد، نمی‌تواند چنین جایگاهی داشته باشد، و اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار می‌شود که توده‌های اجتماعی گِردِ شعارهای ارتجاعی جمع می‌شوند؛ شکل تاریخی و شعاریِ این دال برآمدِ انتقالِ تضادهای بنیادین جامعه به سطحِ انضمامیِ آن در شرایط مشخص است؛ کار کسی چون لنین تنها تبیینِ این واقعیت بود که چگونه و با چه سازوکاری بنیادِ نظامِ سرمایه در این شرایط ویژه به‌طور سامان‌مند دست از جنگ نمی‌کِشد؛ خودِ سرمایه است که همواره جنگ را به‌سانِ یک بیهودگی، و خواستِ صلح را چونان اعلانِ این بیهودگی تحویل جامعه می‌دهد. درواقع این دال نه هر مطالبه‌ی فراگیرِ توده‌ای و نه جعلِ فرصت‌طلبانه و دل‌بخواهیِ لنین، بلکه برآمدِ تضادهای خودِ وضعیت است؛ اگر در سال 88 بورژوازی ایران می‌توانست شعار فاسدِ «نه غزه نه لبنان» را حتا میان تمام کارگران ایران منتشر کند، تکلیف نیروهای سیاسی جامعه این می‌بود که نشان دهند چگونه تحقق این شعار ــ با توجیهِ اراجیفِ عوامانه‌ی تهوع‌آوری از این دست که «وضعیتِ اقتصادیِ فرودستان ایران درصورت توقف واریز ثروتِ نفت کشور به حساب نیروهای فلسطینی بهبود می‌یابد» ــ منجر به دگرگشتِ ساختارِ سیاسی خاورمیانه به‌سود ارتجاعی‌ترین نیروهای دستِ‌راستی منطقه و جهان می‌شود که دودِ آن بیش از همه به چشمِ همان فرودستان ایرانی و غیرایرانی خواهد رفت (ازقضا آن‌زمان تقریباً همه‌ی نیروهای معلوم‌الحالِ اپوزیسیونِ چپ هم با آن تقلایِ راست‌گرایانه همراه، و به همان ارتجاع دچار شدند). این شعار، حتا در دهانِ بیست میلیون کارگر هم، همین‌اندازه باطل و خطرناک بود.

به‌عکس، آشکارشدنِ سردال امتناع بروزِ مشخص و انضمامیِ خودِ امتناع است و تکلیف نیروی سیاسی پیشرو این است که در پسِ این بروزِ انضمامی، آن امتناعِ مجرّد را برای مخاطبان نمایش دهد. بدین‌قرار لنین صرفاً راه را برای اقرارِ موقعیت به واقعیتِ راستینش باز کرد و آنچه موقعیت پس از شکستِ سانسورِ وجدانی دستگاهِ تزار فریاد زد ــ این‌که تعارفِ «عشقِ به میهنِ اسلاوهای بزرگ تا مرتبه‌ی تبدیلِ آن به یک قطبِ ارتجاع اروپا» تا چه حد یاوه و فاسد است ــ همان‌چیزی بود که سربازان و کارگران پیشاپیش «می‌خواستند بشنوند» (گویا فقط آن را فراموش کرده‌اند). وانگهی، اگر در هر وضعیتِ مشخص، امتناعِ بنیادینِ نظام سرمایه خود را به صورت بحرانِ اجتماعیِ مشخص و خاصی نشان می‌دهد و درنتیجه‌ی آن خواستِ مشخصی هم از سوی بازندگانِ ساختاریِ این وضعیت طرح می‌شود، این بدان معناست که سردال شخصیتی تاریخی دارد، یعنی در شرایطِ مشخص دیگر، این امتناع خود را به شکلِ یک اضطرارِ دیگر بازمی‌نمایاند، و شعارِ پیشین از این مقام سلب می‌شود: درنتیجه دالِ صلح الزاماً همیشه همان کاری که در اکتبر کرد را نمی‌کند. چیزی که در مورد سردالْ دگرگشت‌ناپذیر است، نیابتِ فقدانِ مرکزیِ ساختار است، نه تشخص/تعینِ اجتماعیِ آن. برهمین‌پایه من باور دارم که امروز، در مختصاتِ سیاسی و ژئواستراتژیکِ مشخصی که ما در آن قرار داریم، آنچه می‌تواند زبان را به‌عنوان عرصه‌ی کلیت/وساطت تجمیع کند و بدین‌قرار معنابخشی به همه‌ی چیزهای نامتعینی که پیرامون ما برهم‌انباشته‌اند را ممکن سازد، مفهوم «مقاومت» است. این مفهوم را نیز فلان جریانِ سیاسی مشخص یا دولتِ این کشور و آن کشور ایجاد نکرده‌اند؛ بلکه ضرورتی است که خودبه‌خود در منطقه خلق می‌شود، چه برخی موجودیت‌های سیاسی در سطحِ جنبش و نظام از آن پشتیبانی بکنند و چه نکنند. برای مثال مقاومت در لبنان برساخته‌ی دل‌بخواهی ایران و سوریه نیست؛ هم‌چنان‌که مقاومتِ شرقِ اوکراین را هم روسیه جعل نکرده است؛ با ایران یا بی‌ایران، با روسیه یا بی‌روسیه، این مقاومت‌ها از دلِ شرایطِ آن جوامع پدیدار خواهند شد. من از مفهومی پشتیبانی می‌کنم که هر شکل مشخصی هم که پیدا می‌کند، همچنان از بنیادِ خودفرمان خویش گزیری ندارد و به هیچ سامانِ سیاسیِ مستقری تقلیل‌پذیر نیست: مفهوم بنیادینی که همواره خود را اعلان می‌کند. هرگونه تلاش نمودهای مشخصِ این مفهوم برای فروکاست به یک الگوی گفتمانیِ حاضر، انکارِ حقیقتِ اِعلان‌شده و درواقع پایانِ حیات سیاسیِ آنها در مقام نماینده‌ی مقاومت است. براین‌اساس بازگرداندنِ سامان معنا به زنجیره‌ی دلالتِ تا عنصر مؤسسِ مقاومت برای بازتنظیم معنای مجموعه‌ی واقعیت، با تعمیمِ مَدرسیِ برخی مصوّبه‌های اضطراریِ یک موعدِ خاص تاریخ به الگوی انتزاعیِ تبیینِ گونه‌ی عامی از پدیده‌های اجتماعی سازگار نیست؛ وجهِ سیاسیِ تعین‌یابیِ این سردال از سوی تاریخ و گماشتگانش، در امرِ «دوران‌بندیِ» انضمامیِ همین تاریخ نمایان می‌شود: وقتِ آن است که یک برهه‌ی زمانی در کِسوتِ یک عصرِ متمایزِ تاریخِ سرمایه‌داری، متعین شود. برای نمونه، به‌زودی خواهیم دید که برای پرهیز از لغزش به‌سوی گفتارِ دانشگاه در تحلیلِ برآمدِ نولیبرالیسم درحکمِ تقنینِ نوینِ رژیم انباشت، باید آن را هم با همین ارجاعِ سیاسیِ مشخص به‌سان دوره‌ی متمایزی در روند تطورِ صورت‌بندی‌های سرمایه‌داری تعریف کنیم.

اما پیش از آن بحث، هم‌اینک در بازگشت به دشواره‌ای پُرگفته‌تر، تعینِ راستین پرسش ملی کردهای سوریه در زبانی که حاکمِ معنابخشِ آن امروز مفهوم مقاومت است، مُخِلِّ تجویزِ قالبیِ نسخه‌ی صدساله‌ی حق ملل نیست؟ معنای نوین ملیت در زبانِ عصر مقاومت خودبه‌خود در قالب دو حکمِ هم‌بسته ریخته می‌شود؛ و من ترجیح می‌دهم در گامِ نخست تن به حکمِ ساده‌ساخته‌ای بدهم که نمی‌گذارد عین‌العرب هم زیرِ سبیلِ تاب‌داده‌ی حق‌به‌جانبان، ارضِ موعود یک پروژه‌ی یهودی‌سازیِ دیگر شود:

«یک: امروز در منطقه هیچ ملتی وجود ندارد، مگر آنی که مقاومت می‌کند»

همین‌جا باید به پرسشی بازگشت که کمی پیش درباره‌ی وجهِ تمایز فرضیه‌ی تداعیِ نایب فقدان با تقسیم فاشیستی جهان به دو جبهه‌ی «ما» و «دوزخیان» طرح شد. حکمِ دوم، پاسخ این پرسش را می‌دهد:

«دو: نظر به ضرورتِ زبان‌شناختیِ عنصرِ کلیت‌بخش برای وضعِ جهان‌شمولِ معنا، مقاومت اساساً مفهومی فراملّی است»

جمعِ این دو گزاره‌ی ناهمساز را به منطقیونِ زبَردست وامی‌گذارم! در این‌سوی افقِ اتفاق که ساختِ توپولوژیکِ رویدادها خارق‌العاده است، همین ترکیبِ متضارب ضامنِ ایمانِ ما به بنیادِ جهان‌میهنِ انکشافِ روحِ مطلق است: فلسطین درست به این دلیل یک ملت است که بی‌درنگ پس از طرح‌افکنیِ ذهنیتش در مبارزه‌ی مستقیم، خود را در روندِ جهانیِ مقاومت از ملیتِ عربی خلع می‌کند: وقتی اتحادیه‌ی عرب به نیابت از اسرائیل به یمن حمله می‌کند، تعیینِ عربیتِ فلسطین دشوار می‌شود: یکی از این دو ــ یا فلسطین یا اتحادیه‌ی عرب ــ دیگر نمی‌توانند عرب باشند. روندِ تحققِ ضروریِ این آگاهی که «نژاد» تنها به‌عنوان یک دال در دنباله‌ی دلالت معنا دارد، مضمونِ راستین آنچه دال نژاد عربی و ملتِ یگانه‌ی عرب بدان ارجاع می‌دهند را چونان برآمدِ سیاسیِ مقاومت برای فلسطین آشکار می‌کند؛ در این آگاهی، عربیتِ فلسطین به‌محضِ ایجاب، به‌سببِ یگانگیِ صریحِ ریاض و تل‌آویو سلب می‌شود و پس از دگرگونی‌های سیاسی‌ای که منجر به تغییرِ وزنِ جریان‌های مبارز این کشور در مجموعه‌ی مقاومت شد (موضعِ بیمارِ برخی خطوطِ درونی حماس در اعلام پشتیبانی از اپوزیسیونِ سوریه، و درعوض اصرارِ مسلحانه‌ی جبهه‌ی خلق برای تشدید و تداومِ تعارض با اسرائیل، تا سطح تخطئه‌ی عملیاتیِ مذاکراتِ سازمان آزادی‌بخش) این هوشیاری به مرتبه‌ی انکارِ هرگونه جایگزینِ گفتمانی برای مقاومت ارتقا یافت: نه بازیِ غیرصادقانه‌ی جریان‌های سازش‌کار و انحرافی با شعارهای اسلامی و نه تقدیسِ اسطوره‌ی وحدتِ قومی اعراب، نمی‌توانند جایگزینِ عزمِ جدّیِ سازمانی شوند که به‌دور از این‌جور بازی‌ها، برای مهار روندِ انحطاط مقاومت، در گرماگرمِ مراوداتِ مشکوک ابومازن با دولتِ خاخام‌ها، خاخام‌ها را ترور می‌کند. به‌عکس، در بزنگاهِ محاصره‌ی کُردها، پی‌وای‌دی فراتر از یک سازمان، لجاجتِ مشکوکی بود که در تحققِ رفعِ خجسته‌ی یک ملت فرصت‌سوزی کرد و نگذاشت تا چونان چشمکِ سوژه‌ی انتقام، در تاریخِ یک‌لحظه‌ایِ خود روشن و خاموش شود؛ پافشاری بر اثباتِ کُردیتِ مبارزه با موجودی که شهر را محاصره کرده است، به‌بهای چشم‌پوشی بر محتوای بین‌المللیِ این موجود و رسالت ساختاریِ آن برای شکست مقاومت، سرانجام به سپاس از عناصرِ برسازنده‌ی همان محتوا، و قدردانی از کمکِ نیروهایی انجامید که از ذوقِ تضعیفِ جبهه‌ی اسد، ضمنِ تصدیقِ سراسیمه‌ی اصالتِ کُردیِ عین‌العرب، معنای سیاسیِ خود را با آتش‌زدنِ پرچم فلسطین آشکار می‌کردند.

از اینجا سروکارمان با کارل اشمیت افتاد، بانیِ نظریه‌ای که امرِ سیاسی را صرفاً در بازنویسیِ همیشگیِ دوگانه‌ی «دوست و دشمن» می‌جوید؛ به‌باورِ او تنها تا زمانی می‌توان سخن از چیزی سیاسی به زبان آورد که یک گروه یا ملت، گروه یا ملتی دیگر را در جایگاهِ دشمنِ خویش بنشاند؛ بدین‌قرار تقابل دوست و دشمن، ذاتِ امر سیاسی است (Schmitt, 1932: 18) و این تقابل در حدِ اعلای خود، در جنگ نمایان می‌شود. جنگ عنصر ضروریِ امرِ سیاسی نیست، بلکه تنها چونان امکانی که پیوسته تهدید می‌کند، مطرح است؛ به‌دیگرسخن لازم نیست حتماً میان دو گروه/ملت جنگِ بالفعلی جریان داشته باشد؛ یک ملت می‌تواند به‌دلایلِ خاصِ خود بی‌طرف بماند، بدین‌شرط که جنگْ جایی در جریان باشد. اگر هیچ دو ملتی در جنگ نباشند، بی‌طرفی نیز در مقام یک موضع سیاسیِ سوم، یکسره بی‌معنا خواهد بود.

اشمیت جنگ را به‌عنوان یک وضعیت اضطراری تعریف می‌کند که به کلِ موقعیتْ تعینِ سیاسی می‌بخشد. خودِ جنگ استثناست، اما امکانِ آن همواره حضور دارد؛ امرِ سیاسی محصول همین امکان است:

«این‌که اضطرار تنها چونان استثنا روی می‌دهد، خصلتِ تعین‌بخشِ آن را رفع نمی‌کند، بلکه آن را بیشتر تأیید و تثبیت می‌کند. درحالی‌که جنگ‌ها در عصرِ ما دیگر مانندِ گذشته پُرشمار و هرروزه نیستند، اما اندازه‌ی کلِ نیرویی که در آنها به‌کار می‌رود با آهنگی برابر یا حتا بیشتر از آنچه بسامد و روزمرگیِ آنها کاهش یافته، افزایش پیدا کرده است. امروز هم احتمال جنگ یک «وضعیت اضطراری» است. می‌توان گفت که اینجا هم مانندِ دیگر حالات، درست همین استثنا یک معنای به‌طورویژه تمایزبخش [متعین‌کننده] و آشکارگرِ ژرفای امور را دارد. زیرا تنها در نبرد واقعی است که منتهای پیامدِ گروه‌بندیِ سیاسیِ دوست و دشمن نمایان می‌گردد. از این بیشینه‌ی امکان/بالقوگیِ، زندگی مردمان به تنش سیاسیِ ویژه‌ی خود می‌رسد» (ibid: 23).

پس رویدادِ بالفعلِ نبرد اهمیت ندارد، بلکه آنچه ضامن تقسیم‌بندی دوست/دشمن درمقامِ سپهرِ امرِ سیاسی است، این واقعیت است که جنگ همواره در افقِ امکان مواجهه‌ی دو گروه (گیریم در بی‌طرفیِ فعلی) قرار دارد. امحای این افق، پایان هرگونه احتمال جنگ، به‌معنی فسخِ موجودیتِ سیاسی آن ملت، و فروکاستِ آن به تعین‌مندیِ حوزه‌ی دوگانه‌های دیگر (اخلاقی، حقوقی و …) است که به‌هیچ‌رو اصالت امر سیاسی را ندارند. بدین‌قرار از دیدِ اشمیت هستی اساساً مقوله‌ای سیاسی است و موجودی که سیاسی نیست، یعنی گروه‌بندی دوست/دشمن را در مواجهه‌ی خود و دیگری وضع نمی‌کند، از هستی ساقط می‌شود.  براین‌پایه قرار نیست ملت برای «ملت‌بودن» هرلحظه در جنگ باشد، بلکه تنها باید امکانِ آن را در دست داشته باشد. موجودیتی که امکان بالفعل‌کردنِ جنگ را از خود سلب نمی‌کند، هستیِ سیاسی دارد. درنتیجه، اشمیت تلویحاً هیچ مرجعِ استعلایی‌ای را برای داوری درباره‌ی حقانیتِ این یا آن طرفِ هر موردِ مشخص دوگانه‌ی مؤسسِ امر سیاسی نمی‌پذیرد:

«تا هنگامی‌که یک ملت در سپهرِ امر سیاسی وجود دارد، می‌بایست، حتا اگر فقط در وضعیتِ حدِ اعلای اضطرار هم شده ــ وضعیتی که البته تنها خودِ او درباره‌ی وقوع آن تصمیم می‌گیرد ــ تمایز دوست و دشمن را خودش تعیین کند. اینجاست که ذات وجودِ سیاسیِ این ملت قرار دارد. اگر این ملت دیگر یارا یا خواستِ این تصمیم را نداشته باشد، موجودیت سیاسیِ خود را کنار می‌گذارد. اگر بگذارد که یک بیگانه تصمیم بگیرد که دشمنِ او کیست و او دربرابرِ چه‌کسی اجازه‌ی جنگ دارد یا ندارد، آن‌گاه آن ملت دیگر یک ملتِ به‌لحاظِ سیاسی آزاد نیست و متعلق یا پیروِ یک سامانِ سیاسی دیگر خواهد بود. معنا و توجیهِ یک جنگ در این است که نه برای آرمان‌ها یا هنجارهای حقوقی [عادلانه]، بلکه [صرفاً] علیه یک دشمنِ واقعی به‌راه می‌افتد. وقوع همه‌ی ابهام‌ها در این مقوله‌ی دوست و دشمن را باید برپایه‌ی خلطِ برخی تجریدها و هنجارها تبیین کرد» (ibid: 38).

گویا به‌رأیِ اشمیت، توجیهِ جنگ برپایه‌ی آرمان‌های آن، نافیِ هستیِ سیاسیِ ملتی است که در وضعیت اضطراری درباره‌ی فعلیت‌بخشیدن به این قوه‌ی همیشه‌حاضر تصمیم گرفته است؛ پس در مقام دو موجودِ سیاسی، یعنی هستنده‌هایی در سپهرِ سیاسی، از منظرِ هر طرف، آن طرف حق است و طرفِ دیگر باطل؛ درنتیجه، یگانه وضعِ حقوقیِ قابل تصور برای رصدِ منازعات نیز این است که هرگونه مرجعِ جهان‌شمولِ تعیینِ مقصر یا قربانی جنگ، یا محکوم کردن یا نکردنِ آن براساسِ ترک یا تعقیبِ فلان آرمان یا سامانِ عدالت در آن را باطل و بیهوده بدانیم. بدین‌قرار جنگ، به‌سانِ یک احتمالِ همیشه حاضر، پیش‌شرطِ موجودیتِ ملت می‌شود؛ برای این منظور، دو سویِ دوگانه‌ی محبوبِ اشمیت را مرزی قاطع از هم تفکیک می‌کند که هیچ زبان مشترکی نمی‌تواند آن را حذف کند. فاصله‌ی ما و اشمیت در همین است. اعلانِ دالِ اضطراریِ صدرِ زبان، هرگز ایجادِ یک زبانِ موازی نیست، بلکه جبرانِ کاستی‌ای است که وضعیتِ پیشین ایجاد کرده است: معانیِ گفتمانیِ سامانِ پیشین دیگر خرسندکننده نیستند و این لحظه‌ای است که ستون فقراتِ دِلالیِ زبان آشکار می‌شود؛ لنین در مواجهه با این موقعیت راه را برای آشکارگی این ساختار تا جایگاهِ خالیِ مؤسسِ آن می‌گُشاید؛ این مکملِ سیاسیِ افشاگریِ علمیِ مارکس در خوانش متون اقتصاد کلاسیک است، امری که از پژوهشِ علمیِ او تفکیک‌پذیر نیست. پس امرِ سیاسی محصول مداخله‌ی نیرویی است که پس از افشای امتناعِ ذاتیِ وضعیت، یادآوری می‌کند که معنا در ارجاع دال‌به‌دال تا فقدانِ ذاتیِ سامانِ حاکم تحقق می‌یابد؛ این نیرو با این کار زبان را چونان امری جهان‌شمول در مقامِ نظامِ آگاهیِ طبقاتی شکل می‌دهد. با پذیرشِ این عنصرِ بنیادگذار، همگان حرفِ همدیگر را می‌فهمند. همزمان با پیش‌نهادنِ همین عنصر است که وهمِ ضروریِ آرمان در مقامِ ابژه‌ی مفقوده‌ی مِیل، رویِ ایجابیِ این سکه ضرب می‌شود؛ این شکل‌گیریِ گفتمانِ نوینی است که عجالتاً در مقامِ یک تدبیرِ سیاسی بدان نیاز است: بازگشت به سطحِ زبان با برانداختنِ گفتمانِ پیشین، خودبه‌خود ضرورتِ ایجادِ یک گفتمانِ نو با ابژه‌های گفتمانیِ تازه را پدید می‌آورد، حال این‌که این گفتمانِ نوین کِی به سرنوشتِ سَلَفِ تاریخی‌اش می‌پیوندد، دیر و زود هم داشته باشد، سوخت‌وسوز ندارد. درواقع سوژه بازهم به گفتمان نوینی نیاز خواهد داشت که ابژه‌هایی برای پرداختِ وهم‌آمیز جایگزینِ ذاتِ جاودان‌باخته‌اش به او بدهد.

براین‌پایه هم‌دوزیِ بلشویکیِ واژگان سرگردان (انبوهِ بی‎معنایی از «دو طبقه وجود دارد»، «کارگران استثمار می‌شوند» و …) پس از گسیختن آنها در شرایطِ همدلی بخشِ بزرگی از اپوزیسیونِ روسیه با لجاجتِ تزار برای ماندن در جنگ، یگانه عنصرِ جهانگیرِ اتفاقی بود که شبی در پتروگراد افتاد، تا آن‌اندازه که حتا سربازی را که به‌قولِ دانشجوی مغبونِ سال‌ها تاوان‌داده‌ی استبدادِ تزار، کمی پیش‌تر به‌نامِ رُمانوف‌ها انقلابیان را به گلوله می‌بست، به جبهه‌ی انقلاب کشاند. سال‌ها بعد، در جنگِ جهانی دوم، این خویِ مرزناپذیر بازهم در جبهه‌ی شرق زنده شد و چونان یگانه اراده‌ی سیاسیِ جهان، افسار فاشیسم را قاطعانه کشید.

هرچند برخی هواداران و تحلیل‌گرانِ نِگَره‌های اشمیت، دستاوردهای نظریِ او را نامربوط به فاشیسم می‌دانند ــ جای بحثش اینجا نیست ــ اما به‌راستی فاشیسم گذشته از خودِ دوگانه‌ی بنیادینِ دوست/دشمن، نیازمندِ ترجمه‌ناپذیریِ زبانِ طرفینِ آن است؛ چون ابژه/مدلولِ طبیعی درکار نیست، اگر از تدابیری چون اصلِ برداشتِ به نیکی (حمل به اَحسَن) در جریان‌های پسینِ فلسفه‌ی تحلیلی (آرای کسانی چون دیویدسن) برای حلِ دشواره‌ی تناظرِ ترجمانیِ دو زبان بیگانه بگذریم، آنچه برگردانِ میان‌زبانی را تحقق‌پذیر می‌کند، همین سردال است که اگر عنصرِ کلیت‌بخشِ مشترکِ هر دو زبان باشد، تشکیل رابطه‌ی هم‌معنایی میانِ آن دو را ممکن می‌سازد. درنتیجه برای تداومِ دوگانه‌ی فسخ‌ناپذیرِ اشمیت، سازوکارِ تولیدِ استعاریِِ معنا باید از کار بیفتد؛ بدین‌قرار تمایزِ شاخه‌ی ژرمنِ آریایی‌ها از روس‌ها و سامی‌ها، و امتیاز زیگفریدها بر بیماران جسمی، قاعدتاً چیزی نیست که در زبان‌های اسلاو و ناآریایی معنا داشته باشد؛ هماهنگ با ساختارِ دروغینِ دلالت در پیش‌زبانِ نازی‌ها، طرحِ باطلِ بازبُردِ هر واژه به یک موجودیتِ اثباتیِ پیشازبانی، آغاز به نسل‌کُشی می‌کند. در برلینِ دهه‌ی 1930 ترادفِ «سامی» و «شرّ» در زبان رخ نمی‌داد؛ خراج‌گزارانِ ورسای برای برقراری این رابطه باید سامی را درمقامِ یک ابژه‌ی بیرونی، یک مدلولِ پیش‌داده که به‌لحاظِ زیست‌شناختی قابل تشخیص است، برمی‌نهادند؛ سپس نازیسم به خود اجازه داد که شجره‌ی خانوادگیِ پاک یا ناپاک هرکس را با آزمایش خون مشخص کند. آن‌روزها معنا نه در تداعیِ استعاریِ یک دال با دالِ دیگر، بلکه در هذیانِ پیوندِ ازلیِ دال و یک چیزِ طبیعی/مادی/زیستی جستجو می‌شد؛ عُصیانِ مشرکانه در برابرِ امتناعِ این پیوند، اروپا را به آتش کشید. ارجاعِ واژه‌ی سامی به چیزی بیرون از زبان که صراحتِ حسّانیِ یک داده‌ی بی‌واسطه‌ی طبیعی را دارد، برای تألیفِ نبردِ من ضروری بود؛ پیش‌ترها گفته بودم که وقتی فروید سیلیِ ناهم‌تباریِ موسا و بنی‌اسرائیل را زیرِ گوشِ یهودیان نواخت، بنیادِ همانیِ مستقیمِ «یهودیت» و «یک ترکیبِ خونی ویژه» را به تیشه کشید؛ سماجتِ آژانسِ یهود در تکفیرِ فروید و تقدیسِ مشکوکِ هویتی که با این‌نوع تعریفِ غیرِزبانیِ وحدت تجویز می‌شود، فاشیسم را به جنبشِ سرزمینِ موعود انتقال داد و معدودی از تیزهوشان پِی بردند که کارِ آسانی نیست که برای نجات از اوباشیِ نژادپرستان، خود به رژیمِ نوینِ اوباشان درنغلتند. خاورمیانه سوگند می‌خورد که رابطه‌ی موهوم میان کلمه و ماده همین امروز نیز ذهنیتِ فاشیستی را در چنبره‌ی یک نشانه محدود می‌کند تا از چهاردیواریِ روان‌پریشانه‌ی درگیریِ بی‌ثمر با یک مدلولِ مادّی خارج نشود؛ تضمینِ زبان‌نفهمیِ موجودی که فاشیست می‌شود بر عهده‌ی همین هذیان است. او و «دوستانِ» نژادی/فرقه‌ای‌اش یک‌سوی خط می‌ایستند و «دشمنِ» اشمیتیِ آنها سوی دیگر؛ آن‌گاه هرنوع گفتگو میانِ آنان قطع می‌شود. تبادلِ آتش میان ارتش سرخ و وِرماخت زمانی آغاز نشد که یک طرفْ دیگر حرفی برای گفتن نداشت؛ شروعِ دردسر از آنجا بود که این طرفْ زبانی برای گفتنِ حرفِ ابلهانه‌اش پیدا نمی‌کرد؛ ناگزیر به چیزی در حدِ تهییجِ کودکانه‌ی تماشاگرانِ بازی‌های المپیکِ برلین بسنده کرد و با دغدغه‌ی یافتن بازماندگانِ یک گروهِ خونیِ مسئله‌دار در گوردَخمه‌های میهنی که بیسمارک برای تضمینِ ژئوپلیتیکیِ یک رژیمِ انباشتْ سراسیمه جفت‌وجور کرده بود، توانِ تکلم را از دست داد.

*          *           *

حال دَقّ‌الباب می‌کنند؛ ملتی بر آستانه‌ی ضیافتِ جهانیِ نژادها رخصتِ ورود می‌خواهد. چندصد فردِ مسلّح، شهری خالی از شهروندان را آزاد کردند و بیانیه دادند که در حقِ ائتلافِ کشورهایی که محاصره‌کنندگان را از کشکولِ اجابت‌گویِشان درآورده بودند، جای بسی سپاس می‌بینند. نام این ملتِ دیرزاده همه‌جا با یگان‌های مدافعِ خلق مترادف شده است و این‌جور پدیدارشدنِ موجودیتی نوین در سپهرِ سیاسی، شما را یاد پیش‌شرطِ فاشیستیِ امرِ سیاسیِ کارل اشمیت نمی‌اندازد؟ خرید و فروشِ هویت جدیدی را می‌گویم که در بازارِ مراقبت از «دوستان» در برابر «دشمنان»، کاروبارِ سکّه‌ی چوپان‌هاست:

«اگر یک ملت از رنج‌ها و مخاطراتِ موجودیتِ سیاسی بترسد، آن‌گاه یک ملتِ دیگر پیدا می‌شود که این رنج‌ها را به جان می‌خرد و «حفاظت از آن [ملتِ ترسیده] در برابرِ دشمنان بیگانه» و بدین‌نمط سَروَریِ سیاسی [بر آن] را به‌عهده می‌گیرد؛ سپس این محافظْ به‌سببِ پیوندِ جاویدانِ حفاظت و فرمان‌برداری، دشمن را تعیین می‌کند … هیچ سامانِ فرمان و اطاعت، هیچ مشروعیت یا قانونیتِ عقلانی بدون پیوندِ حفاظت و فرمان‌برداری وجود ندارد. گزاره‌ی «محافظت می‌کنم، پس فرمان‌بردار باش» (protego ergo obligo)، «می‌اندیشم پس هستمِ» [یا کوژیتوی] بنیادینِ دولت‌هاست و دانش سیاسی‌ای که از این گزاره به‌طور سامان‌مند آگاه نیست، پاره‌ی نابسنده‌ای باقی می‌ماند» (Schmitt, 1932: 40).

شاید نزدِ کُردزبانانی که این هویتِ ملی را به محافظانِ خود خواهند داد، اطاعت از یگان‌ها چیزی مطلوب‌تر از اطاعت از ناهم‌زبانان‌شان باشد؛ این‌جور تمایز بخشیدن به برخی سَروَرانْ یک پدیده‌ی آشنایِ روان‌شناختی است؛ اما دستِ‌کم برای اشمیت زبانِ این محافظ علی‌السویه است؛ مسئله این نیست که آیا رابطه‌ای که اشمیت به دو ملتِ مطیع و مُطاع اطلاق می‌کند، به دو گروهِ مسلح و بی‌سلاح هم تعمیم‌پذیر هست یا نه؛ اگر خود او دراین‌باره حرفی نمی‌زند، شاید به‌دلیلِ این است که یک ملتِ تماماً مسلح ناممکن است؛ اما فراتر از اینها ذهن ما مشغولِ این پرسش است که مسلّحِ نهایی کیست؟ برای پاسخ آن باید به تبعیتی دقت کنیم که دنباله‌ی حکمِ محافظتِ اشمیت بر مرئوسان می‌نگارد. سرقفلی‌دارِ پُرمدعای ژستِ محافظت در مقیاسِ جهانی را همه می‌شناسیم؛ این‌بار هم ــ به‌رغمِ آن‌که تُرک‌ها آن‌همه درِ گوشش قیل‌وقال کردند که «شریک! قرارمان اصلاً این نبود!» ــ ژستش را گرفت و با چند عملیاتِ هوایی کانونِ ائتلافِ بین‌المللیِ محافظانِ شهر شد. خوش‌خیالیِ کُردهاست که حتا اگر حاضر به اجرای گزاره‌ی اشمیت هستند، فقط شهربانانِ هم‌زبانشان را سَرورانِ واجب‌الاطاعه‌ی خود بدانند؛ برنامه این بود که نیم‌بلیت‌هایی مثلِ امارات هم سهمی از خوانِ رایگانِ این سَروریِ بادآورده ببرند؛ اما جدیتِ بادیه‌نشینانِ نوکیسه حتا برای لفت‌ولیسِ مُفت از این سفره هم آن‌قدرها نبود که با نمایشِ اقاریرِ خلبانِ اردنی اندکی پیش از سوختن، وحشت‌زده جنگنده‌های عاریتیِ خود را به آشیانه بازنگردانند؛ برای رعایت قاعده‌ای که از رابطه‌ی محافظتْ یک ملت می‌سازد، این شمشیرهای چوبی هم از کُردها انتظار اطاعت دارند. رفته‌رفته محتمل می‎شود که برای انکشافِ استعدادِ معناییِ دستورِ اشمیت، تغییری در ترکیبِ نگارشیِ آن ضروری است. گرسنگیِ اِسنوبیستیِ شیوخِ بزدل که میان شهوتِ سهم‌جویی و وحشتِ آدم‌سوزی هاج‌وواج مانده‌اند، بازبینی در انشای حکمِ «محافظت می‌کنم…» را ایجاب می‌کند: «محافظت می‌کنم تا اطاعت کنی». برپایه‌ی همین شکل‌بندیِ قاعده‌ی اشمیت، چیزی که به نام ملتِ کُرد تولید می‌شود موجودیتِ سیاسیِ یک محافظِ ائتلافی است که از آمریکا تا اردن کشیده شده و ربطِ چندانی هم به شلوارِ کُردی ندارد: ملتی شصت‌کشوری که برای زاده‌شدن، چشم‌به‌راهِ فرمان‌بریِ خبرسازترین آبادیِ این روزهاست. این تازه فرمولِ اشمیت بود، و ما که به راهِ‌حلِ او اعتقادی نداریم، بیش از خودِ کُردها به غرورِ ضروریِ انسان‌هایی می‌اندیشیم که امروز برای اثباتِ موجودیتِ سیاسیِ خود، فوری‌تر از یک سرودِ ملّی به همین غرور نیاز دارند.

*               *                 *

این غرور تنها برای اعاده‌ی حیثیت یک قربانی نیست. مدت‌هاست که تصویرِ عمومیِ مفهومِ قربانی با حیاتِ برهنه (هوموساکر) تداعی می‌شود: موجودی اردوگاهی، ناشهروند، خلعِ‌سلاح‌شده، یک حاشیه‌ی زیست‌شناختیِ عریان از هرنوع پوشه‌ی اجتماعی که در جایی چون داخائو یا کوه‌های سنجار، چنگ در بازمانده‌ی تقلیلِ ‌حیوانیِ حیاتِ خود زده است؛ تنها کارکردِ اجتماعیِ این استثنای آگامبن، ایجاد نگرانیِ پایدارِ سقوط به این وضعیت در ذهنیتِ کسانی است که فعلاً شهروند شمرده می‌شوند؛ امنیتِ شکننده‌ای که شهروند را از ورطه‌ی حیات برهنه دور نگاه می‌دارد، همزمان نوعی دل‌سوزیِ ایدئولوژیک نسبت به این انتزاعِ زیست‌شناختیِ انسانیت در او ایجاد می‌کند و این دل‌سوزی یکی از عناصر اثباتِ سیاسی‌ـ‌نظامیِ سرمایه‌داری است. مثلاً فرضِ کسی چون ژیژک بر این است که ناتو برای عملیات‌هایی که بر آنها نام «جنگ انسان‌دوستانه» می‌گذارد، به بازتولیدِ این ناشهروند نیاز دارد؛ مهارِ فاعلیتِ اجتماعی و ذهنیت انتقادیِ قربانی با فروکاستِ آن به هوموساکرِ رقت‌آورِ اردوگاه‌های نسل‌کُشی، پیش‌شرطِ آغاز عملیات آزادیِ آنان از چنگِ فاشیست‌هاست:

«ناسازه‌ی بنیادین‌تر [در بمباران صربستان از سوی ناتو] به ایدئولوژیِ قربانی‌سازی مربوط می‌شود: هنگامی‌که ناتو برای حمایت از کوزُوو پا به میدان گذاشت، همزمان این را هم تضمین کرد که کوزُوُیی‌ها همچنان قربانی باقی خواهند ماند، یعنی چونان ساکنان کشوری ویران‌شده با مردمانی منفعل ــ آنان هرگز ترغیب نمی‌شوند که به یک نیروی فعالِ سیاسی‌ـ‌نظامی که توانایی دفاع از خود را دارد، تبدیل شوند. اینجا با ناسازه‌ی پایه‌ایِ قربانی‌سازی روبرو می‌شویم: دیگری‌ای که باید محافظت شود، تا آنجایی خوب است که قربانی بماند» (Zizek, 2006: 148).

اما کوزُوو قربانی و ویران باقی نماند، چریک‌هایش تا بُنِ دندان مسلح شدند و آمریکا هم دست از حمایت از آنها برنداشت؛ داستانِ آن‌روزهای کوزُوو و این‌روزهای عین‌العرب خطای ژیژک را روایت می‌کند. روشن است که این برداشتْ بسنده نیست و اکتفا به فرضِ حیاتِ برهنه برای مداخله‌ی نظامی اشتباه خطرناکی است؛ هم‌اینک آشکار است که ناتو گذشته از قربانیِ بی‌سلاح، به محافظِ مسلّحی نیاز دارد که با آن روی پایه‌ی دلهره‌ی شهروند‌، یک هویتِ سیاسیِ اشمیتی استوار کند: غیوری که قرار است جلوی توسعه‌ی هوموساکر به کل نژادِ «دوستان» را بگیرد. این جزءِ گسست‌ناپذیرِ گسترش فاشیسم در سطحِ جنبش، در سیاستِ خارجیِ نومحافظه‌کاران است. از عناصرِ گوناگونِِ سخنرانیِ نتانیاهو، نخست‌وزیرِ تبه‌کارترین ژستِ انحصاریِ تولیدِ انبوهِ دلشوره‌ی قربانی، در کنگره‌ی آمریکا مشخص می‌شد که در پردازشِ سیاستِ تهاجمی ایالات متحده، از جایی به‌بعد ملزومه‌ی قربانی جز با تسلیحِ بی‌وقفه‌ی دوستان امکان‌پذیر نخواهد بود؛ نیازِ قربانی به محافظت چیزی فراتر از لزومِ ائتلافِ مسلّحی است که از سیلِ پناهنگان و آوارگان در برابرِ خون‌خواران دفاع می‌کند؛ در این سطح ما تنها نمایشِ مشکوکی دیده‌ایم که در آن آن‌قدرها هم که می‌گویند قربانیان نجات پیدا نمی‌کنند. درعوض، برای برساختنِ یک ملت، نیروی هم‌اینک مسلّحِ قربانی به «کنگره»‌ای برای سخنرانی احتیاج دارد و به‌رغمِ تکدّرِ اُباما، آمریکا اسلحه را به‌شرطِ سخنرانی می‌دهد.

برای ژیژک، ارتش آزادی‌بخشِ کوزُوو، در شرایطی که خودش به‌عنوان یک نیروی مسلّحِ مستقل تعریف می‌شد، یک بدیل یا راه سوم در برابرِ میلوشویچ و ناتو بود، اما این داوریِ او مطلقاً با آنچه میان ناتو و چریک‌های کوزُوو می‌گذشت مغایرت داشت؛ این چریک‌ها نه تنها آموزش‌دیده‌ی آمریکا بودند، بلکه آشکارا از سوی آن پشتیبانی هم می‌شدند؛ آمریکا در تمام مراحل، از تشکیل و تقویت ارتش آزادی‌بخش کوزُوو گرفته تا تبرئه‌ی فرماندهانِ آن در دادگاه لاهه و نیز اعلامِ یک‌طرفه‌ی استقلال کوزُوو از صربستان، پشتِ این گروه ایستاد؛ راستش موضوع آن‌قدر بدیهی است که شرحش بیهوده است، اما جستجوی راهِ سوم از چریک‌های کوزُوو تا جنبش سبز، از سوی کسی که چنین چیزی هم نوشته است، کم غریب نیست:

«انگاره‌ی یک «راه سوم» در لحظه‌ی بنیادینی پدیدار شد که دستِ‌کم در غرب، همه‌ی بدیل‌های دیگر، از محافظه‌کاریِ اصیل گرفته تا سوسیال‌دموکراسی رادیکال، در رویارویی با یورش پیروزمندانه‌ی سرمایه‌داریِ جهانی و تلقیِ آن از دموکراسیِ لیبرال درهم شکستند. پیغامِ راستین راه سوم این است که هیچ «راه دوم»، هیچ جایگزینی برای سرمایه‌داریِ جهانی وجود ندارد، به‌گونه‌ای که در یک‌جور نسخه‌ی مضحکِ «نفیِ نفی» شبهِ‌هگلی، «راه سوم» ما را به همان راهِ یکم و یگانه راه موجود [یعنی سرمایه‌داری جهانی] برمی‌گرداند. آیا این [راه سوم]، سرمایه‌داریِ جهانی با یک چهره‌ی انسانی نیست؟» (ibid: 149)

به‌خاطرِ همین تحلیل است که فرمول ژیژک گویا برای مصادیقی که خودش می‌آورد هم کار نمی‌کند. راه سوم ناممکن است، اما نه به‌خاطر هیچ شکلِ مضحک یا حتا اصیلِ «نفیِ نفی» هگل. مسئله، گروه‌های سیاسیِ ازپیش‌موجودی نیست که کارنامه‌ی عملیاتی آنها معیارِ داوریِ ما باشد، هم‌چنان‌که در دفاع از کارنامه‌ی شرم‌آورِ میلوشویچ هم نیست که در جنگِ بالکان تمام نیروهای عمده‌ی اپوزیسیون را فاسد می‌دانیم. این نیروها از هر خاستگاهی هم که برآمده باشند تنها زمانی یک موجودیتِ سیاسیِ مستقل شمرده می‌شوند که به‌صراحت به تمام جهان اعلام کنند که مشروعیتِ تن‌دادنِ این‌همه ذهنیتِ نقّاد به رژیم ناخوشایندِ میلوشویچ، نتیجه‌ی لمسِ مخاطره‌ی دست‌درازیِ مستبدانه‌ی ناتو به جغرافیای سیاسی‌ای است که فقط از چند هزار کیلومترِ مربع، می‌تواند یک دوجین کشور درآورد. این‌چنین است ــ و نه آن‌چنان‌که ژیژک می‌گوید ــ که چیزی جز یگانه بدیلِ «راهِ دوم» وجود ندارد. حتا کسانی که ذاتاً فالانژ نیستند، از این ترکِ مخاصمه‌ی موقت با موجودی چون میلوشویچ، و تغییرِ جبهه‌ی جنگ شرم خواهند داشت؛ اما شجاعتِ سیاسی این تصمیم را نه هرکسی دارد و نه هرکسی آن را می‌فهمد. زمانی در ایلغارِ بالکان نداشتند و نفهمیدند و امروز در اوکراین و سوریه ندارند و نمی‌فهمند. مقاومت، نظرش درباره‌ی میلوشویچ را فقط به «خودِ او» می‌گوید، حتا اگر لازم شود که این تفهیم را بگذارد برای بعد از بازگرداندنِ ناتو به خانه‌اش.

باری پدیده‌ی محافظ مسلّح نشانه‌ی پایان عصرِ اکتفای امپریالیسم به هوموساکر است. برای نجاتِ قربانیان از فروکاستِ بسیطِ زیستِ عریان، عجالتاً یگان‌های مدافع خلق اجازه دارند به‌جای کهنه‌سربازانِ ارتش آمریکا، قهرمان باشند؛ کافی است بیایند و نظرشان در موردِ اسد را به کنگره بگویند. حالا این‌که فعلاً واشنگتن در ابعادِ منطقه‌ای بیشتر با داعش همدل است تا با کُردهای سوریه، به‌خاطرِ نگرانی‌اش از اسلحه‌ی کُردها نیست؛ دردسرِ اصلیِ او اسد است و تا تکلیفِ او معلوم نشود، تکلیفِ کُردها هم خیلی معلوم نیست. تا زمانی‌که یگان‌های مدافع خلق مسئولیتِ مستقیم وضعیتِ موجود در سوریه و عراق، و پدیدار شدنِ آدم‌کُشی‌های ترازِ نوین در سراسرِ این منطقه را رسماً و صراحتاً برعهده‌ی آمریکا و همدستانِ جهانی و منطقه‌ایِ آن ندانند، فاش نگویند و برپایه‌ی این تحلیل رفتار نکنند، من هیچ داوری‌ای بهتر از شکلِ خوش‌خیمِ ارتش آزادی‌بخشِ کوزُوو را برای آنان که با سرمایه‌ی روانیِ دلهره‌ی تبدیلِ قریب‌الوقوعِ شهروند به هوموساکر، یک محافظِ مسلح می‌سازند و از بطنِ محافظِ مسلح یک ملتْ به‌حسابِ دوگانه‌ی اشمیت بیرون می‌کِشند، معتبر نمی‌دانم.

 

مأموریتِ ویشینسکی: تصریحِ دستورزبانِ آلمانی

ادعای ما این است که کنشِ سیاسیِ یادآوری چونان «اِعلان/احضار» مفهومِ محذوف و مُنکَرِ منظومه‌ی ایدئولوژیک قدرت، معنا را در کِسوتِ یک سامانِ جهانی بازمی‌سازد، اما عناصرِ معلّق این زبان، همان‌هایی‌اند که مدتی است معطل مانده‌اند؛ مرجعِ ادیپیِ دلالت تنها امکان پیوندیافتنِ دوباره‌ی آنها در رژیمِ نوینِ معنا را فراهم می‌کند. در این‌صورت معنای توطئه‌آمیزِ همه‌چیز نمایان می‌شود: این زبانِ بازساخته همان دیگری‌ای است که همه‌چیز را از پیش می‌داند و توطئه بخشی از ذاتِ ناپیدای اوست. گویا زمانی که استالینیست‌ها پرونده‌ی بوخارین را باز کردند، مصرّانه در پی اثباتِ همین ادعای ما بودند؛ در جریان محاکمه‌ی بوخارین معلوم می‌شود که جاسوسی برای آلمان‌ها معنایی بس متفاوت با آنچه پیش‌ترها داشته، دارد. غرض این است که همگان، حتا خودِ بوخارین، این معانی نوین را بفهمند، حتا اگر نه خودش و نه ناظرانِ تاریخیِ دادگاه‌ها آن را قبول نداشته باشند. دادستان ویشینسکی، بوخارین را متهم می‌کند که با دستگاه‌های اطلاعاتیِ لهستان و اتریش ارتباط داشته است. بوخارین می‌کوشد برای رفعِ اتهام، سابقه‌ی سیاسی و مبارزاتی خود را برپایه‌ی زندان‌هایی که از همین دولت‌ها کشیده است به دادگاه یادآوری کند؛ ویشینسکی کاربلدتر از آن است که کوتاه بیاید و حتا هم‌پرونده‌های بوخارین (شارانگویچ، رایکوف و …) را وارد بازی می‌کند:

«ویشینسکی: من می‌خواهم حرف‌های خودم را برای متهم بوخارین روشن کنم. آیا حالا متوجه شدید که چرا از شما درباره‌ی اتریش سؤال کردم؟

بوخارین: رابطه‌ی من با پلیس اتریش، به زندانی شدنم در یک قلعه‌ی اتریشی محدود می‌شود.

ویشینسکی: متهم شارانگویچ! گرچه شما در زندان بوده‌اید، آیا جاسوس لهستان بودید؟

شارانگویچ: بله. گرچه در زندان بوده‌ام.

بوخارین: من در زندان سوئد بودم. دوبار در زندان روسیه، و در یک زندان آلمان.

ویشینسکی: این واقعیت که شما در زندان بوده‌اید، دلیل بر جاسوس نبودنِ شما نیست. متهم رایکوف! آیا شما تأیید می‌کنید که بوخارین بعد از همه‌ی دوره‌های توقیف در زندان‌های کشورهای متعدد، مثل شما از ارتباط جاسوسیِ شارانگویچ با سرویسِ اطلاعاتیِ لهستان خبر داشته است؟ آیا خبر داشته و با آن موافق بوده است؟

رایکوف: از سازمان‌هایی که جاسوسی می‌کردند اطلاع داشتم.

ویشینسکی: این واقعیت که بوخارین در زندان‌های مختلف بوده است، مانع موافقت او با ارتباط همدستانش با سرویس اطلاعاتی لهستان نیست. آیا شما این را می‌فهمید؟

رایکوف: خیر، نمی‌فهمم.

ویشینسکی: بوخارین آن را می‌فهمد.

بوخارین: می‌فهمم، ولی انکار می‌کنم.

رئیسِ دادگاه: ادامه دهید.» (سازمان ایرلند، 1358: 113-114) (تأکیدها از من است)

قرار براین است که بوخارین این را بفهمد، وگرنه حکمِ او که از پیش مشخص است. فهمیدنش هم جانِ او را نجات نخواهد داد. بوخارین این را هم می‌داند؛ ولی در سراسرِ محاکمه، پابه‌پای دادستان برای فهمیدن تلاش می‌کند. وقتی می‌فهمد و بااین‌همه انکارش می‌کند، رئیسِ دادگاه هم کار را انجام‌شده می‌داند و بوخارین می‌تواند به ادامه‌ی داستانی که پیش از آن روایت می‌کرد بپردازد. در فرایند این محاکمات گویی ویشینسکی و خودِ بوخارین سخت در تلاش‌اند تا با همکاریِ هم بفهمند اشکالِ کار در کجا بوده است. به‌نظر می‌آید بوخارین به این نتیجه رسیده است که جاسوسی کرده، اما دنبالِ فهمیدنِ این است که چه شد که این عضو برجسته‌ی کمیته‌ی مرکزی یک‌مرتبه به یک جاسوس برای فاشیست‌های آلمانی و ملی‌گرایان افراطی لهستان تبدیل شد. این کوشش مشترک، ناظران خارجی را به گمانه‌ی برنامه‌ریزی‌شده و نمایشی بودنِ محاکمات رسانده است. اما سالِ بعد از محاکمات، جنگ آغاز شد و بر چنین گمانه‌ای شبهه‌ها افتاد؛ واقعیت این است که روس‌ها خطرِ بی‌درنگِ آغاز جنگ از سوی آلمان را احساس کرده بودند؛ استالین با پیمانِ موقتِ آشتی و تقسیم اروپای خاوری با آلمان، با برآوردی بس‌نادرست درباره‌ی تضعیفِ قدرت‌های اروپایی به‌سببِ جنگِ با یکدیگر و بدین‌ترتیب دستِ بالا یافتنِ سیاسی و نظامی شوروی بر آنها، دفع‌الوقت می‌کرد تا هرچه بیشتر نیروهای خود را آماده‌ی جنگِ ناگزیری کند که شوروی و سراسرِ جهان را تهدید می‌کرد. گذشته از میزانِ خطای برآوردِ استالین، اگر با جبهه‌ی شرق بیشتر همدل باشیم، حکمِ «نمایشی‌بودن» محاکمات را بی‌معنا می‌یابیم. می‌توان به پیروی از فوکو به این نتیجه رسید که نه‌تنها این دادگاه‌ها، بلکه هر محاکمه‌ای یک نمایش برای تولیدِ نظامِ حقیقت/معناست. لااقل فوکو در قیاس با ساختِ حقوقِ بورژوایی که حیرت‌زده از اروپا مسکو را تماشا می‌کند، صادق‌تر است؛ اما بدبینیِ او به رابطه‌ی قدرتی که زیرِ هر سازمانِ گفتمانی سرگرمِ تولیدِ استبدادیِ معناست، این پرسش را بی‌پاسخ می‌گذارد که بدون این نمایش‌ها چگونه می‌توان بر هیتلر پیروز شد؟ در معرضِ محاکمه، بوخارین با پرده‌برداری از سیمایِ تهاجمیِ این معمایِ بنیادین است که غافلگیر می‌شود؛ تمام سؤال‌هایی که متهم باید به آنها جواب دهد، گویا به این پرسشِ محوری فروکاسته شده‌اند و در همین تقلیلِ روش‌شناختی است که دادگاه تعریفِ تازه‌ای از جاسوس می‌دهد. و اکنون نامی هم باید برای کاری که گروهِ بوخارین در تدارکش بود یافت. دادستان و متهم دست به‌کار می‌شوند و عقل‌هایشان را روی هم می‌گذارند تا به جواب برسند:

«بوخارین: چون انجام «کودتا در کاخ [کرملین]» را به دلایلی که شما علاقه‌ای به شنیدنش ندارید، به عهده نگرفتیم، اقدام به جهت‌گیری به سمتِ شورش‌های کولاک‌ها …

ویشینسکی [وسطِ حرفِ او]: معنای اصطلاح «کودتا در کاخ» چیست؟ آیا می‌توانم چنین استنباط کنم که معنای آن، کسبِ مستقیم قدرت … به وسیله‌ی نیروهای شماست؟

بوخارین: کاملاً درست است. از لحاظِ سیاسی به‌وسیله‌ی نیروهای اتحادیه. اما چرا می‌گویم «کودتا در کاخ»؟ به این معنی است که نیروها از لحاظِ سازمانی در کرملین متمرکزند.

ویشینسکی: با نیروهایی که ثابت می‌کردند در اختیار شما هستند، نه لزوماً با نیروهایی که در کرملین بودند.

بوخارین: کاملاً درست است.

ویشینسکی: پس بهتر نیست به‌جای «کودتا در کاخ» بگوییم: اقدام به کسبِ قدرت از طریق قیامِ مسلحانه؟

بوخارین: نه، درست نیست که از قیام مسلحانه صحبت کنیم.

ویشینسکی: چرا نه؟ شما با سلاح‌هایی که در دست داشتید، می‌خواستید قدرت را به دست بگیرید.

بوخارین: قیامِ مسلحانه یک امرِ توده‌ای است، درحالی‌که در اینجا حوزه‌ی محدودتری …

ویشینسکی [وسطِ حرفِ او]: چه توده‌هایی؟ شما هیچ توده‌ای را به همراه نداشتید.

بوخارین: پس قیام نبوده است.

ویشینسکی: قیام به کمکِ یک گروه.

بوخارین: اگر شورشِ یک گروه را قیام بنامید، دراین‌صورت درست است.

ویشینسکی: به‌هرحال درست‌تر از اصطلاح «کودتا در کاخ» است که از آن چنین استنباط می‌شود که گویا در کاخ اتفاق می‌افتد.

بوخارین: وقتی از «کودتا در کاخ» حرف می‌زدم، چیزی که در نظرِ من بود …

ویشینسکی [وسطِ حرف او]: گروهی از توطئه‌گران؟

بوخارین: کاملاً درست است.

ویشینسکی: من معتقدم بهتر است آن را چنین بنامیم …» (همان‌جا: 127-128).

بدین‌ترتیب دو طرف به تفاهم رسیدند و کنشِ شیادانه‌ی کسانی را که به سودِ آلمان‌ها سودای دست بردن در ترکیب کرملین را در سر داشتند، مشترکاً به نامی برازنده‌ی آن تعمید دادند. زمانی که این «کودتا در کاخ» در جریان بوده، دست‌اندرکارانِ آن احتمالاً به آرمانِ نجاتِ انقلاب از چنگِ مصادره‌ی خیانتکارانه‌ی استالین می‌اندیشیدند. دادگاه مشخص می‌کند که این آرمان‌خواهیِ صادقانه تنها به یک زبان سخن می‌گوید: توطئه. کشفِ آن مستلزمِ همکاری دو طرف است و بوخارین آن‌قدرها شرافت دارد که در مقامِ یک بلشویک، در افشای دیگریِ پنهانی که توطئه می‌کند و نیمی از کمیته‌ی مرکزی را در آن بازی می‌دهد، نمایشِ آخرین مجاهدتِ زندگی‌اش را برای اِرعابِ تماشاگران، همدستِ جبّارانِ خطِ مرکز در ژانرِ وحشت کارگردانی کند.

راهِ دیگری هم نبود؛ آن‌روزها برای مهارِ هیتلر همه‌ی راه‌ها از استالین می‌گذشت و وقتی کسی صادقانه به راهِ بی‌طرفی می‌رفت، نمی‌فهمید چه می‌شد که ناغافل او هم آلمانی از آب درمی‌آمد. اگر هوشنگِ امیراحمدی در آن روزگار بود، می‌نوشت «توطئه‌ای درکار است و این تنها یک بازی است». اما گواه و مدرکی برای اثبات وجود توطئه پیدا نمی‌کرد و عاقبت مثلِ همیشه کم می‌آورد. تحلیل فرقه‌ی بوخارین بر این بود که درصورتِ جنگ آلمان و شوروی و سپس شکستِ استالین، موضعِ خطِ حاکم تضعیف شده و آنها فرصت کنار زدنِ آن را پیدا خواهند کرد. این رویکردِ شکست‌طلبانه گویا در مذاکرات به آلمان‌ها منتقل شده بود. برای آلمانِ هیتلری هم بی‌شک بوخارینِ شکست‌طلب بر استالینِ سرسخت ارجح بود؛ در نتیجه در جریان توطئه، یا همان «کودتا در کاخ»، چون همکاریِ صریحِ آلمانی‌ها ممکن بود واکنشِ اجتماعی یا دستِ‌کم حزبیِ گسترده‌ای علیهِ اپوزیسیون ایجاد کند، همین کافی بود که آلمانی‌ها در جریانِ توطئه بی‌طرف بمانند. گفتگوهای اپوزیسیون با دستگاه‌های اطلاعاتی و امنیتیِ آلمان گِردِ همین موضوع می‌گَشت و متهمان که می‌کوشیدند نقشِ اجراییِ خود در این گفتگوها را در دادگاه به‌لحاظِ حقوقی انکار کنند، در روند محاکمه، محتوایِ موضعِ بی‌طرف را ــ چه خودشان باشند و چه آلمانی‌ها ــ دریافتند:

«ویشینسکی [رو به رایکوف]: آیا شما نه فقط مذاکرات را، بلکه ابتکارِ آن را هم تأیید کردید؟ یعنی تمام ماجرا را؟

رایکوف: هیچ‌کدام از ما بچه‌ی کوچولو نیستیم. اگر کسی چنین چیزهایی را تأیید نکند، باید علیهِ آن مبارزه کند. در چنین مواردی نمی‌توان نقش بی‌طرف را بازی کرد.

ویشینسکی [رو به بوخارین]: پس می‌توان گفت قراخان مذاکرات با آلمانی‌ها را به ابتکارِ خودش انجام نداد، بلکه به ابتکار تومسکی [هم‌دستِ بوخارین و رایکوف] …

بوخارین [وسطِ حرفِ او]: ولی در آن زمان نه رایکوف و نه من اطلاعی از آن نداشتیم.

ویشینسکی: اما وقتی که بعداً مطّلع شدید، آن را تأیید کردید؟

بوخارین: رایکوف هم‌اکنون گفت که در چنین مواردی بی‌طرفی نمی‌تواند وجود داشته باشد. اگر آن را خاتمه ندادم پس با آن موافق بوده‌ام …

ویشینسکی: و بنابراین، متهم بوخارین! شما مسئولیتِ مذاکراتِ قراخان با آلمانی‌ها را به عهده می‌گیرید؟

بوخارین: بی‌تردید.

ویشینسکی: مسئولیتِ مذاکرات برای تدارک شکست [شوروی از آلمان در صورت حمله‌ی آن]؟

بوخارین: مسئله به این ترتیب نبود.

ویشینسکی: درباره‌ی کمک به شما؟

بوخارین: من از کمک به‌طورکلی صحبت کردم … از بی‌طرفی …

ویشینسکی: رایکوف هم‌اکنون به شما توضیح داد.

بوخارین: به نظرِ من او به دادگاه توضیح می‌دهد و نه به من.

ویشینسکی: او توضیح داد که وجودِ مذاکره با دشمن به معنای کمک کردن به اوست.

بوخارین: خوب، به آن معنی، بله. اما من تفاوتی قائلم. بررسیِ مسئله از نظرِ قانونی [حقوقی] به آن صورت نبود. زیرا …

ویشینسکی [وسطِ حرفِ او]: این کمک به چه ترتیبی باید انجام می‌شد؟ در کمک به توفیقِ توطئه؟

بوخارین: به‌طورِکلی در جریانِ توطئه، ممکن بود مداخله‌ی آلمان، علیهِ ما انجام شود. بی‌طرف‌ماندنِ آلمان به‌معنای کمک است.

ویشینسکی: یعنی آنها باید به شما در کسبِ قدرت کمک می‌کردند.

بوخارین: باید بی‌طرف می‌ماندند و بدین‌وسیله به ما در کسبِ قدرت کمک می‌کردند.» (همان‌جا: 146-147). (تأکیدها از من است)

میانِ بی‌طرفان و طرفدارانِ گفتگو با دشمن، توطئه‌ی مشترکی جریان دارد. حداقل گروهِ اول از آن اطلاعی ندارد، اما این نافیِ مسئولیتِ حقوقیِ آن نیست. ظاهراً مجموعه‌ی دادگاه تلاش دارد تا نشان دهد که توطئه، فقط آنی نیست که اپوزیسیون در کرملین فراهم می‌کرده است؛ بخشی از توطئه در ارتباط با آلمان‌ها بوده، اما نه به این معنا که قرار بوده آنها کاری در این زمینه انجام دهند؛ به‌عکس، بی‌طرفی درقبالِ توطئه، خودش بخشی از این توطئه است. بوخارین در دفاعِ حقوقی از خود می‌کوشد نشان دهد که اپوزیسیون از آلمان‌ها خواسته است که دخالتی در اتفاقی که در کرملین خواهد افتاد نکنند. درمقابل، ویشینسکی با کمکِ اعترافاتِ رای‌زنانه‌ی رایکوف نشان می‌دهد که بخشی از کودتا همین دخالت نکردنِ آلمان‌هاست. چه‌چیزی این‌چنین بی‌طرفی را ناممکن می‌کند؟ دوگانه‌ی بنیادینِ دوست/دشمن؟ نه! تلاش برای معنا بخشیدن به انبوهِ مفاهیم معناباخته، با هم‌پیوند‌کردنِ زبانی آنها با ارجاع به ضرورتِ خطیرِ «نبرد با فاشیسم». درواقع بی‌طرفیِ بوخارین در رد یا پذیرشِ انجام مذاکره‌ی اپوزیسیون با آلمان‌ها یاوه و بی‌معنا نیست؛ معنایش طرفداری از مذاکره است. بی‌طرفیِ آلمان‌ها در قبال «کودتا در کاخ» هم به‌معنیِ طرفداریِ آنها از بوخارین است. برای این‌که اینها این‌طور معنا یابند، صرفاً باید مهیای جنگ با فاشیسم باشیم؛ اگر قرار نیست بجنگیم، آن‌وقت دالِ بی‌طرفی وهماً جورِ دیگری معنا پیدا می‌کند. چنان‌که گفتیم، به‌رغمِ برآوردهای نادرستِ استالین در آغازِ جنگ در موردِ ثمراتِ سیاسی و نظامیِ بی‌طرفیِ موقتِ شوروی در برابرِ پیروزی‌های هیتلر (پیمان مُلُتُف‌ـ‌ریبِن‌ترُپ)، محاکمات مسکو و نظامِ نوینِ معنایی که درشرایط خطر فاشیسم پدیدار می‌شد، بیش از هرچیزِ دیگر گواهِ عزمِ ناگزیرِ استالین برای مقابله با تسلطِ مطلقِ فاشیسم بر اروپا بود. گرچه او معرّفِ انحطاطِ نظری و سیاسی مشخصی در مسیر تثبیتِ قدرت شوروی بود، اما ما از جنگی سخن می‌گوییم که بی‌شک عالی‌ترین سنگرِ آن را باید اراده‌ی تک‌تیراندازهایی چون واسیلی زایتسِف دانست؛ از استالین و لطماتِ سنگینی که به محصولِ اکتبر وارد کرد هراندازه بدمان بیاید، در پیکار با فاشیسم چاره‌ای جز او نبود.

خلاصه، توطئه ساختاری منطقی می‌یافت و هرچه بیشتر به یک گرامِرِ زبانیِ ناپیدا تبدیل می‌شد. چه‌کسی آن را چیده است؟ معلوم نیست؛ در بهترین حالت، بوخارین، تومسکی، رایکوف، شارانگویچ، قاراخان، خودجایف، راکوفسکی و … آن را بازی کرده‌اند و تازه الان فهمیده‌اند؛ اما این عُذری برای توطئه نمی‌شود. قصدِ محاکمه این نیست که هرجورشده آقایان را سربه‌نیست کند، گرچه می‌کند. غرض این است که نشان دهد برای آن‌که توطئه را ببینیم، باید رودرروی فاشیسم ایستاده باشیم. گناهِ بوخارین و یارانش این است که آن‌قدرها که باید، ضدِفاشیست نبوده‌اند. برای ضدِفاشیست بودن باید زبانِ روسی بلد بود و این حکم را ویشینسکی به بوخارین یادآوری می‌کند. در زبانِ آلمانی دو فعلِ müssen و sollen هردو به معنای «بایستن» هستند؛ معمولاً اولی یک‌جور بایستگیِ منطقی/علّی را می‌رساند و دومی نوعی الزام و امرِ اخلاقی (هرچند این تمایز همیشه در گفتار عادی رعایت نمی‌شود). مثالِ اولی: او باید بتواند فارسی حرف بزند، زیرا از ایران آمده است (Er muss Persisch sprechen können, denn er hat aus dem Iran gekommen)؛ یک قیدِ «قاعدتاً» در متنِ این جمله مضمر است: او «قاعدتاً» باید فارسی بلد باشد … بلد بودن یا نبودن به اختیارِ او نیست، بلکه محصولِ منطقیِ یک قاعده است. در این گزاره‌ی شبهِ‌شرطی، جمله‌ی پیرو (از زیرا یا denn به‌بعد) مبیّنِ علتِ قاطعِ حکم است؛ این‌جور باید خودبه‌خود علتِ موجبه‌ی خود را گزارش می‌کند تا شبهه‌ای باقی نماند. اما در نمونه‌ی بایدِ دوم، مثلاً Du sollst deine Aufgabe machen (تو باید تکلیف درسی‌ات را انجام دهی)، دیگر جمله‌ی پیرو درکار نیست و هیچ زیرایی هم وجود ندارد، چون می‌توان تکلیف را انجام نداد؛ اینجا جبرِ علّیِ یک قاعده‌ی طبیعی/منطقی آن را ایجاب نمی‌کند؛ ناگزیریِ آن محصول یک انتخابِ اخلاقی است و درنتیجه هیچ علّتی برای آن گزارش نمی‌شود. در زبانِ انگلیسی هم تقریباً همین تمایزِ دو نوع باید را میان should و must می‌توان یافت (هرچند must و müssen از یک ریشه‌ی انگلوساکسون‌اند، اما نوعِ بایدی که در این دو زبان نمایندگی می‌کنند، تقریباً عکسِ هم است). میان این دو نوع باید، فاصله‌ی کانتیِ ضرورتِ علّی و اختیارِ اخلاقی نشسته است و بوخارین می‌آزماید که آیا می‌توان برپایه‌ی آن از متهم رفعِ اتهام کرد؛ ویشینسکی در حالی‌که بخشی از اظهاراتِ مکتوبِ دورانِ بازداشتِ بوخارین را برای دادگاه می‌خواند، از او می‌پرسد که آیا اکنون هم این گفته‌هایش را تأیید می‌کند:

«ویشینسکی [به‌نقل از مکتوبات بوخارین]: «نظرِ تومسکی را درباره‌ی سازوکارِ کودتا جویا شدم. او گفت که این امر به سازمان نظامی که باید گشاینده‌ی جبهه برای آلمانی‌ها باشد، مربوط است.»

بوخارین: بله، درست است.

ویشینسکی: آیا تومسکی با آن [گشودنِ جبهه به روی آلمانی‌ها ازسویِ شاخه‌ی نظامیِ توطئه‌گران در جبهه‌ها] موافق بود یا نه؟

بوخارین: او کلمه‌ی «باید» را به‌کار برد و معنای این کلمه در آلمانی müssen  است و نه sollen.

ویشینسکی: بحثِ زبان‌شناسی را رها کنید. در زبانِ روسی «باید» به‌معنیِ «باید» است.» (همان‌جا: 181) (تأکیدها از من است)

و کمی بعد باز هم دعوا بر سرِ واژه‌هایی است که بوخارین در زمان بازجویی در اعترافاتش نوشته، اما در دادگاه تأویل‌بردار شده‌اند:

«ویشینسکی: معنای «استفاده از شعارهای میهن‌پرستانه» [برای توجیهِ عملکردِ توطئه‌گران نزدِ توده‌ها] چیست؟

بوخارین: کلمه‌ی «استفاده» در معنای زشتِ آن مورد نظر نبود.

ویشینسکی [گویا کلافه شده است]: «باید» معنای درستِ خود را نمی‌دهد! «استفاده» معنای درستِ خود را نمی‌دهد!

بوخارین: … کاملاً معلوم است که در زبانِ آلمانی sollen و müssen دو معنای متفاوت دارند.

ویشینسکی: شما عادت دارید که به زبانِ آلمانی صحبت کنید. ولی ما به زبانِ شوروی حرف می‌زنیم.

بوخارین: زبانِ آلمانی به‌خودیِ‌خود زشت نیست.

ویشینسکی: شما به صحبت کردن به زبانِ آلمانی ادامه می‌دهید. شما هنوز عادت دارید که با آلمانی‌ها به زبانِ آنها مذاکره کنید. ولی ما در اینجا به زبانِ روسی حرف می‌زنیم.» (همان‌جا: 183).

نتیجه این‌که کوشش بوخارین فایده ندارد. نزدِ کانت الزام اخلاقی معرّفِ یک‌جور علیتِ معقول است، علیتی که در مقولات فاهمه نمی‌گنجد؛ ما پیروِ امر مطلقی هستیم که خود آن را اختیار کرده‌ایم، اما قطعیتِ تحققِ کنشی که این امر بدان حکم می‌کند، گویی در سطحِ رویدادِ معلول در پی علت است. علیتِ مقوله‌مندِ پدیدارشناختی، یعنی علیتی که در علوم طبیعی و منطق با آن سروکار داریم، عرصه‌ی ناگزیری و ضرورتی است که مسئولیتی بر دوشِ کننده‌ی فعلِ معلول نمی‌گذارد؛ به‌دیگرسخن، در سطحِ حقوقی چنان‌چه یک جُرمْ معلولِ ناگزیرِ یک علتِ پدیداری باشد، مرتکبِ آن بی‌گناه خواهد بود. اما در سپهرِ علیتِ معقول، یعنی اختیار، امر به‌گونه‌ی دیگری است: آزادی در انتخاب، به وقوعِ بزهِ اخلاقی یک‌جور مسئولیت اطلاق می‌کند. ساده بگوییم اگر از قانون تبعیت نکنیم، از دو حال خارج نیست، یا علتی منطقی/طبیعی مسببِ آن بوده که در این‌صورت معذوریم، یا یک بایدِ اخلاقیِ مُعارض ما را بدان‌سو سوق داده است که در این حالت مسئول آن خواهیم بود. بوخارین می‌کوشد تا نشان دهد که آنچه روی داده محصول یک علیتِ منطقی و پدیدارشناختی (müssen) بوده و نه یک‌جور امرِ اخلاقی (sollen). مانُورِ زیرکانه‌ای است، اما ویشینسکی گول نمی‌خورد و در برابر دفاعیه‌ی کانتیِ بوخارین، کیفرخواستی هگلی ترتیب می‌دهد: یک «باید» بیشتر نداریم؛ این بدان معناست که بایدِ عُذرآفرینِ طبیعی/منطقی نیز در سرشتِ خود بایدی اخلاقی است، فقط بنا به اصلی هگلی خودش این را نمی‌داند؛ تقسیمِ کانتیِ جهان به دو گستره‌ی ناهم‌رَسِ علم و اخلاق (طبیعت و عقل) که ضرورت علّی و انتخاب آزاد را در برابرِ هم قرار داده است، نزدِ هگل در وهله‌ی تحققِ روح مطلق و پایانِ ازخودبیگانگی رفع می‌شود. یعنی وقتی سوژه به خودآگاهی برسد، تمایزِ عرصه‌ی اخلاق و پدیدار که کانت بدان ابدیت می‌بخشید، پایان خواهد یافت. گویی تبخترِ ویشینسکی نتیجه‌ی احساسِ قرارگرفتن در همین موضعِ روح مطلق است! در ساختِ زبان، آنچه علیت را به‌صورت یک حکمِ منطقی درمی‌آورد، باز هم مقدّراتِ یک حاکمِ اساطیری است که چون کانت او را بازنمی‌یابد، وجودش را به استعلا نسبت می‌دهد. اما از لکان آموخته‌ایم که این حاکمِ ناپیدا در کل زبان حضورِ همه‌جایی (omnipresence) دارد. پیش‌تر در مناظره‌ی سرباز و دانشجو گفتم که آگاهیِ طبقاتی‌ای که برازنده‌ی سرباز است در فرض‌گرفتنِ یک دیگریِ آگاه (زبان) است. ویشینسکی تلویحاً به بوخارین گوشزد می‌کند که حاکمِ اخلاق و حاکمِ ساختاریِ زبان، یک موجودِ واحدند که تاریخ آن را به‌شکلی موهومْ مضاعف کرده است. برای فهمِ یگانگیِ این دو حاکم، یعنی برای تحققِ وهله‌ی خودآگاهی، برای درکِ این‌که ««باید» فقط به‌معنیِ «باید» است»، می‌بایست به‌زبانِ روسی حرف زد، نه آلمانی. آن‌وقت دیگر عُذری برای جاسوسیِ ناخواسته باقی نمی‌ماند؛ کمابیش معلوم است که سربازِ هگل‌نخوانده بهتر از بوخارینِ هگل‌خوانده ــ که هگل‌بلدی‌هایش را در دادگاه هم نشان می‌دهد ــ فهمیده است که در تمایز میان دو نوع باید کاسه‌ای زیرِ نیم‌کاسه است، چون این آگاهی پس از اکتبر در ساختِ زبانِ روسی به وجود آمده است. این‌که چه توطئه‌ای در کار است که هر آدمِ بی‌طرفی جاسوس از آب درمی‌آید، فقط هنگامِ صحبت‌کردن به زبانِ روسی افشا می‌شود. به‌همین دلیل است که آخرین دفاعِ بوخارین برای قبولاندنِ این‌که خدعه‌ی خطرناکِ گشودنِ جبهه، نه «قصدِ» آگاهانه‌ی او بلکه «نتیجه»ی ناخواسته‌ی کارها و گفتگوهایش بوده است، در پایانِ آن محاکمه‌ی شورانگیز، چنین خمیازه‌آور است:

«الف) شخصاً چنین موضعی نگرفتم؛ ب) ایده‌ی گشودنِ جبهه از طرفِ من مطرح نشد، بلکه نتیجه‌ی گفتگوی من با تومسکی بود؛ پ) اگر رایکوف این ایده را برای اولین‌بار از من شنید، تکرار می‌کنم که نتیجه‌ی گفتگوی من با تومسکی بود» (همان‌جا: 210) (تأکیدها از من است).

ناظرانِ بسیاری اتهامِ توطئه، جاسوسی و خیانت به بوخارین و شرکایش را باور نکردند و هنوز هم نمی‌کنند؛ کسانی که پیشاپیش به‌لحاظِ روانی علیهِ طرحِ تقابل «سیاه و سپید» بسیج شده‌اند، برای آن‌که داستانِ بوخارین را یک نمایشِ کثیف پرونده‌سازی‌های قدرت‌طلبانه بدانند، چاشنیِ شخصیتِ ناخوشایندِ استالین، خودزنی‌های شگفت‌آورِ خود بوخارین در دادگاه را بهانه‌ای بسنده می‌یابند: برای آنها همه‌چیز چنان شنیع است که امکان ندارد واقعاً چنین بوده باشد. اما ناباوریِ ساده‌لوحانه‌ی آنها چه جوابی به طنزِ غافلگیرانه‌ی طنّازترین خرابکارِ تاریخ در یک گفتگوی مخفیانه میانِ دو فراری می‌دهد:

«تسیفل: امیدوارم شما این عقیده‌ی عامیانه را نداشته باشید که ورودِ انگلیسی‌ها به جنگِ اول فنلاند به‌خاطرِ علاقه به ملت‌های کوچک نبوده، بلکه فقط به‌خاطر معادنِ نیکلی بوده که در آنجا تصرف کردند ….

کاله: خیلی خوش‌حالم که شما مرا برحذر کردید، چون نزدیک بود همین عقیده را بازگو کنم؛ اما البته حالا که عامیانه است، بازگویش نمی‌کنم. یک دلیلِ خیلی کثیف، بهترین دلیلی است که می‌توان برای یک تبهکاری داشت، چون در آن‌صورت بلافاصله آن عمل را به حساب اصیل‌ترین دلیل می‌گذارند، چرا که دلیلی به این کثیفی وجود ندارد. یک‌بار جنایتکاری در هانوور به این دلیل تبرئه شد که اعتراف کرد معلمه‌ای را چندین قطعه کرده است تا برای عرق‌خوردن یک مارک و نیم پول بگیرد. دادرسان در شُور با هم، اعتراف او را باور نکردند، زیرا بیش از حد حیوانی بود. به‌همین دلیل هم هست که دلایلِ اصیل برای جنگ‌های مدرن پذیرفته می‌شوند، چون آن دلایلِ واقعی که می‌توان تصورشان را کرد، سخت حیوانی هستند.» (برشت، 1352: 132-133). (تأکید از من است).

بوخارین احتمالاً دلایلِ اصیلی داشته است، این را هم خودش و هم ناظرانی که بر احوالش دل سوزانده‌اند پذیرفته‌اند؛ اما پس از حدّ گرانشیِ سیاهچاله دلیلِ واقعی بعد از صدورِ نتیجه‌ی عمل تازه وضع می‌شود. این دلیل چنان شنیع است که کافی است هرکس کمی از استالین بدش بیاید تا آن را باور نکند: بوخارین کجا و جاسوسی برای آلمان‌ها کجا! این مجالِ روان‌شناختیِ تبرئه‌ی بوخارین را یگانه استالینِ راستینِ جهان از او می‌گیرد: زبان. در تداعیِ استعاریِ سرآغازهاست که نتیجه‌ی دستاویزِ بوخارین، ساختارِ یک معلول منطقی را ــ که برپایه‌ی استدلال او هنگامِ ایجابش او تنها ابزارِ ناخواسته‌ی وقوع آن بوده است ــ از دست می‌دهد؛ و آیا متهمان که شیطنتِ همگی‌شان نتیجه‌ی توطئه‌ای ناپیدا و بی‌فاعل، و دسیسه‌ای از جنسِ زبانِ آلمانی و تمایزِ بایدهایش در پس‌زمینه‌ی رژیم سیاسیِ منتشر در ناخودآگاهِ مشترکِ اپوزیسیون و آلمان‌ها بوده، اگر نه جان‌شان لااقل آبروشان را از مهلکه‌ی این رازگشاییِ تماشایی به‌سلامت می‌برند؟ بعید است؛ پس از افقِ اتفاق بود که هندسه‌ی نوینِ فضا‌ـ‌زمان، پس و پیشِ علت و معلول، فرض و حکم، یا مقدمات و نتیجه را آشفته کرد: معلولْ علتِ خود را به‌شکلی پس‌کنشگرانه (retroactively) وضع می‌کند و بوخارین دیگر گزیری از مسئولیتی که نتایجِ جبرِ علّیِ رویدادها بر گرده‌اش می‌گذارند نخواهد داشت.

بدین‌قرار ساختمانِ غامضِ توطئه چونان تداعی معانی‌ای که نباید صراحتِ گفتمانی داشته باشد، در هماهنگیِ میان‌اذهانیِ توطئه‌گران بنا می‌شد تا نه‌فقط برای تبرئه در محاکمه‌ی احتمالیِ آینده، بلکه برای حفظِ این باورِ کاذبِ خودِ آنان که توطئه‌ای درکار نیست و همه‌چیز شرافتمندانه است، دستاویزی فراهم باشد. ساختارِ زبانی دسیسه‌های خرابکاران به آنان این مجال را می‌داد که واقعیتِ آن را کتمان/سرکوب کنند و با جایگزینیِ ابژه‌های جعلی‌ای چون «دفاع از میراث لنین» و «نجات انقلاب از چنگِ مصادره‌گران» خرسندیِ لازم برای سرمایه‌گذاریِ روانی روی برنامه‌شان را به‌دست آورند. این انتقالِ ناخودآگاهانه‌ی دسیسه از صراحتِ گفتار به استعاره‌ی زبان، برای بوخارین گذشته از تمهیدِ ترفندی جهتِ اثباتِ بی‌گناهی در یک آینده‌ی فرضی، مَحملِ تأمینِ خودشیفتگی‌ای بود که با آن همچنان می‌توانست احساس کند که هنوز همان بوخارینِ قدیم است:

«ویشینسکی: آیا درباره‌ی برانداختنِ دولتِ شوروی، که گروهِ توطئه‌گرِ شما در تدارکِ آن بود، با خودجایف صحبت کردید؟

بوخارین: دراین‌باره به‌صورتی مبهم و نامشخص صحبت کردم.

ویشینسکی: اما به‌صورتی که او بتواند درک کند؟

بوخارین: کاملاً درست است.

ویشینسکی [رو به خودجایف]: آیا درک کردید؟

خودجایف: کاملاً.

ویشینسکی: پس کلمات مطرح نیستند، بلکه محتوا موردنظر است…» (سازمان ایرلند، 1358: 167).

این «مبهم صحبت‌کردن اما به‌گونه‌ای که طرفِ مقابل آن را درک کند» همان استعاره نیست؟ مسئله این است که همه‌چیز به صراحتِ مطلق است، فقط قراردادی میان دوطرفِ گفتگو هست که برپایه‌ی آن باید خود را به ابهام بزنند؛ کار ویشینسکی هم صراحت‌بخشیدن به یک‌چیزِ حقیقتاً مبهم نیست؛ وظیفه‌ی او یادآوریِ صراحتی است که پیشاپیش در جریان بوده، اما بوخارین و خودجایف آن را فراموش/انکار کرده‌اند؛ استالینیسم چونان صراحتِ ساری در یک ابهامِ کاذب، وقیحانه جلوه می‌کند، اما هرچه‌باشد ریاکارانه نیست.

پس اینک در فرجامِ فرایندْ این حقیقت را یافته‌ایم که حتا تبعیتِ ناگزیر از قواعدِ کلّی و جهان‌شمول هم به اختیارِ خودِ ماست؛ تنها کافی است از این اختیار آگاه باشیم و خود را به آن راه نزنیم؛ و به‌عکس، تمام آزادیِ اخلاقیِ ما برساخته‌ی حکمِ جابرانه‌ی یک دیگریِ مستتر در زبان است؛ در جهانِ وارونگیِ بُردارِ مأنوسِ زمان، خودآشکارگیِ روحِ معهودِ هگل داستانِ عُذرهای ما را این بار چنان برای‌مان روایت می‌کند تا شگفت‌زده شویم که چگونه معلولیتِ آرامش‌بخش و تبرئه‌گرِ خودِ ماست که ما را در جایگاهِ سوژه‌ی مسئول، آشفته و غافلگیر می‌کند.

*               *                *

گویا دوباره به قلمروی دانش فیزیک فرود آمده‌ایم؛ پس بد نیست یادآوری کنیم که مجموع جِرم و انرژیِ جهان همیشه عددِ ثابتی است. می‌توان این عدد را صفر فرض کرد، زیرا اطلاقِ یک مقدار به ترازِ پایه‌ی انرژی به اختیارِ خودِ ماست؛ چیزی که در فیزیک اهمیتِ بیشتری دارد، تغییرات انرژی است. چون برپایه‌ی فرمول مشهور آینشتاین، ، جرم (m) و انرژی (E) اساساً یک‌چیز محسوب می‌شوند (کافی است دستگاه مختصاتی را انتخاب کنیم که در آن سرعتِ نور (c) عدد یک است، تا همانیِ جِرم و انرژی یکسره بدیهی شود)، درنتیجه، برپایه‌ی همین اصلِ پایستاریِ جهانیِ جِرم/انرژی، ایجاد مقدار مشخصی از این کمیّت در جایی از جهان، تنها در دو حالت ممکن است: در حالتِ یکم، باید در جایی دیگر همان اندازه جِرم/انرژی از میان برود؛ چیزی شبیه فرضیه‌ی ثباتِ مقدارِ آتشِ هراکلیتوس که بنا بر آن اگر مقداری از آتشِ جاوید با انقباض و انبساط به عناصر خاک، آب یا هوا تبدیل شود ــ یعنی از اندازه‌ی آتش کاسته شود ــ همزمان همان مقدار از دیگر مواد باید در جایی دیگر، با سوختن تبدیلِ به آتش شوند تا اندازه‌ی کلِ این سرچشمه‌ی واحدِ کَثَراتِ جهانِ ماده یکسان باقی بماند؛ اما در حالتِ دوم، با انهدام یک فوتون، یعنی یک بسته‌ی مشخص انرژی/بسامد در برخورد با هسته‌های سنگین، همان‌اندازه انرژی در قالب یک جفتِ ذره و پادذره‌ی بنیادین پدیدار می‌شود؛ پادذره (antiparticle) یک‌جور قرینه‌ی الکتریکیِ ذره‌ی بنیادینی است که جهانِ پیرامون ما از انواع آن ساخته شده است: مثلاً اگر یک الکترون زاده شود، یک پوزیترون (هم‌جِرم الکترون، اما دارای بار مثبت) نیز به‌وجود می‌آید. نظریه‌ی پادمادّه تا سطحِ ادعایِ وجود پاداتم‌ها و پادمولکول‌ها پیش می‌رود، یعنی مدعی است که به‌صورتِ نگاتیوِ مواد طبیعیِ جهانِ برسازنده‌ی ما، پادموادی وجود دارند که در آن پادپروتون‌ها (ذراتی هم‌جرمِ پروتون اما با بار منفی) به‌همراه پادنوترون‌ها در هسته قرار دارند و پادالکترون‌ها یا همان پوزیترون‌ها گردِ آن می‌چرخند. این هنوز در سطحِ فرضیه است، اما ما با همین فرضیه‌بودنِ آن کار داریم.

میزان خَمِشِ رویه‌ی فضا‌ـ‌زمان، یا به زبانِ دینامیک، سرعت گردش خوشه‌های کهکشانی در مدار خود بیش از آن‌چیزی است که از برآوردِ جرمِ مادی محصور در آن مدار انتظار می‌رود، گویی جرمی پنهان و نادیدنی این خَمش را با افزایش گرانشِ مرکزی تشدید کرده است. برای درکِ بهتر در نظر داشته باشید که مثلاً سرعت گردش زمین به گرِد خورشید در شعاع کنونی‌اش به جرم خورشید بستگی دارد؛ اگر زمین در همین شعاع، گِردِ خورشیدی با همین جرم، با سرعتی بیش از سرعتِ امروزی‌اش (یک دور در 365 روز) می‌چرخید، باید در درون دایره‌ی مداریِ زمین جرمِ دیگری (اعم از غبار و ستاره و سیاره و …) نیز می‌بود تا ضابطه‌ی سرعتِ دَوَران را ارضا کند. همین در مورد گردشِ کهکشان‌ها در مدارِ کیهانی‌شان نیز صادق است. اما برآورد جرمِ مرکزیِ مدار آنها با سرعتِ دَوَرانِ آنها نمی‌خواند؛ در نتیجه فیزیکدان‌ها به فرضِ یک ماده‌ی نادیدنی موسوم به ماده‌ی تاریک (dark matter) رسیده‌اند که کل کهکشان را در بر گرفته است. این فرضِ ساده‌سازانه مدت‌هاست که در فیزیک نوین مستقر است.

اما به‌تازگی دراگان هاژدوکُویچ (2011) این فرض را با طرحِ نظریه‌ی جالب‌تری به چالش کشیده است: ماده‌ی تاریک وجود ندارد، بلکه پادمادّه (که بنا به دلایل کیهان‌شناختی‌ای که اینجا جای بحثش نیست، عمرِ کوتاه‌تری از ماده داشته است) نه‌تنها قرینه‌ی الکتریکی، بلکه قرینه‌ی گرانشیِ ماده نیز هست: یعنی بارِ گرانشی‌ای (gravitational charge) دارد که رفتاری کاملاً قرینه‌ی گرانشِ مادی از خود نشان می‌دهد. از دیدِ او «آنچه ما ماده تاریک می‌خوانیم، شاید نتیجه‌ی دافعه‌ی گرانشی میان ماده و پادماده و درنتیجه قطبشِ گرانشی خلأ کوانتومی به‌سببِ ماده‌ی باریونیِ موجود باشد» (Hajdukovic, 2011). درواقع تاکنون فرض بر این بوده که جرم یک نوع بیشتر نیست و آن هم جرمِ لختیِ متعارفِ جهان نیوتنی است که میان مصادیقِ آن تنها یک رابطه‌ی نیرو وجود دارد و آن هم کشش یا جاذبه است؛ همان جرمی که در قانون دوم نیوتن میانجیِ رابطه‌ی مستقیم نیرو و شتاب است و ازاین‌رو َلختی یا اینرسی هم نامیده می‌شود. اما برخلافِ گرانش، بار الکتریکی و نیز قطبِ مغناطیسی هر دو نوع نیرو را تولید می‌کنند: کشش میان بارهای (قطب‌های) ناهم‌نام، و رانش میان بارهای (قطب‌های) هم‌نام. باتوجه به همانندی‌های بسیار میان میدان‌های نیروی گرانشی و الکتریکی (مثلاً پایستاری و درنتیجه تعریف‌پذیریِ تابع پتانسیل برای آنها، تبعیت از قاعده‌ی نسبت نیرو با معکوسِ مجذورِ فاصله و نیز الگوی عام نیروهای مرکزی و…) انتظار نوعِ دیگری از نیروی گرانشی از نوعِ رانش (دافعه) یاوه نیست. هاژدوکویچ مدعی است میان ماده و پادماده چنین نیروی گرانشیِ رانشی‌ای برقرار است و درنتیجه ما اینجا یک دوقطبیِ گرانشی، مانندِ دوقطبیِ الکتریکی مثبت و منفی، یا مغناطیسیِ شمال و جنوب داریم که البته برخلاف الکتریسیته و مغناطیس، این‌بار هم‌نام‌ها همدیگر را جذب و ناهم‌نام‌ها دفع می‌کنند. درنتیجه پادماده، نه‌تنها بار الکتریکیِ قرینه‌ی ماده، بلکه بارِ گرانشیِ قرینه هم دارد، به‌طوری‌که مجموعِ بار/جرمِ گرانشیِ ذره و پادذره‌ی مربوطه‌اش نیز مانند مجموعِ الکتریکی آنها صفر می‌شود (ibid). اما این صفرِ گرانشی، نیرویِ دافعه را همچنان حفظ می‌کند، یعنی اگرچه مجموعِ آنها صفر است، اما همین صفر یک نیروی رانشی میان دو قرینه‌ی جمع‌وندِ خود ایجاد می‌کند که بر خمشِ هندسیِ فضا تأثیر می‌گذارد. با فرض این رانش در خلأ کوانتومیِ داخل مدارهای کهکشانی، این تفاوت سرعتِ گردش قابل توجیه است. راستش فرضِ ماده‌ی تاریک هیچ‌گاه برای من جالب نبود و فکر می‌کنم می‌توان آن را مانندِ فرضیه‌ی دیوید بوهم درباره‌ی وجودِ یک پتانسیلِ کوانتومیِ ناشناخته برای توجیه مسیرِ الکترون گرفتار در چاه پتانسیل به‌شیوه‌ای خلافِ نظریه‌ی مکانیک کوانتومیِ استاندارد، منطقاً محصول عادت ذهنی به تبیینِ کلاسیکِ رویدادها و از جنسِ فرضِ بدویِ الاهه‌ی آتشفشان و الاهه‌ی طاعون برای توجیه پدیده‌های طبیعی دانست. هرچند خودِ هاژدوکویچ اذعان می‌کند که این تنها یک فرض است و اثبات آن نیازمند پژوهش‌های بسیار است (ibid) و چه بسا به‌زودی در رد آن مقالات و شواهد بسیار درآیند، اما بنیادِ روش‌شناختیِ بانیِ این فرضیه بسیار متین است، زیرا از الگوی هم‌اکنون موجودِ نیروهای الکتریکی برای تحلیل ساحتِ دیگری از نیروها الهام می‌گیرد که همسانی‌های آن با ساحتِ الکترومغناطیس از بسیاری جهاتِ دیگر انکارناپذیر است؛ وحدتِ شکلیِ نیروهای گرانشی و الکتریکی‌ـ‌مغناطیسی آغازگاهِ پژوهشیِ خوبی برای تبیین میزان خَمشِ رویه‌ی فضا‌ـ‌زمان در مسیر حرکتِ کهکشان‌هاست، گذشته از این‌که چقدر یافته‌ها و نتایج این تحلیل درست از کار درآیند.

براین‌پایه جفتِ پادمادّی هر ماده‌ی ایجادشده از انهدام فوتون، نه فقط پاس‌دارنده‌ی قاعده‌ی جهان‌شمولِ بقای ماده/انرژی است، بلکه مسیر و سرعت حرکت کهکشانِ مادّی ما را نیز توجه می‌کند؛ درواقع بدونِ فرضِ همزادِ پادمادّیِ هر جزء یا ذره‌ی جهان مادی، هندسه‌ی فضا‌ـ‌زمانِ همین جهان مادّی دچار آشفتگیِ تبیین‌ناپذیری می‌شود. این‌که چرا نیمه‌ی عمرِ پادمادّه بسیار کوتاه‌تر از ماده بوده است، و درنتیجه چرا امروز در کیهان ما با افزونیِ ماده در قیاس با پادماده روبروییم، بحث مفصلی است؛ آنچه فعلاً اهمیت دارد پذیرش این فرضیه‌ی استعاری است که ایجاد ماده/انرژی در جهان، بی‌تولیدِ قرینه‌ای با همان قدرمطلق ناممکن است؛ اما نتیجه‌ی این امر فقط تداومِ یک مقدارِ ثابت (مثلاً صفر) نیست، بلکه بازشکل‌گیریِ تابعِ جهانیِ انرژی با مقدارِ ثابت، یک تغییرِ هندسی را هم به جهان تحمیل می‌کند؛ به‌دیگرسخن، اگرچه پیش و پس از زایش ماده و پادماده در کپسولِ هسته‌های سنگین، مجموعِ انرژی یک عددِ ثابت است (چنان‌که انهدام دو ذره و پادذره در تماسِ با یکدیگر نیز انرژیِ معادلِ برآیندِ جرم دو ذره را برپایه‌ی رابطه‌ی اینشتین دوباره به صورتِ یک فوتونِ پر انرژی تحویلِ جهان می‌دهد)، اما تداومِ این عددِ ثابت به رغم تغییر شکلِ تابعِ کیهانیِ انرژی، مستلزمِ تغییری در هندسه‌ی همین کیهان هم هست: با پیدایش و نابودیِ اجرام، مقدارِ انرژی همان مقدار پیشین باقی می‌ماند؛ بااین‌همه همین خلق و فنا، مسیر و سرعت حرکت اجرام کیهانی را دگرگون می‌کند.

من به نتایجِ تبیینیِ تعمیم قاعده‌ی قرینه‌ها، نه‌تنها به حوزه‌های دیگرِ دانشِ فیزیک، بلکه حتا به عرصه‌ی رویدادهای اجتماعی دلگرم هستم؛ امنیتِ استوارِ حاصل از یک‌جور حسِ دیرآشنایی و دیرینگی که از وحدت و پایداریِ سمجِ شکل به آدمی دست می‌دهد، مرا به این پایگاهِ نظریِ محافظه‌کارانه پایبند می‌کند؛ چیزی مانندِ تداومِ تبیین‌ناپذیرِ همین نوروزی که در آنیم، بی‌آن‌که در راه بلندش از پارسه تا امروز، به ملی‌گرایی و هویت‌طلبیِ هیچ ذهنیتِ جاعلی در عملیاتِ مشکوک تولیدِ یک نژاد فاخر کمکی کرده باشد. این وحدتِ پیگیر، تاریخ‌مندیِ خودفرمانِ یک شکلِ محافظه‌کار است که در برابرِ هر کوششی برای انباشتن‌اش با فلان محتوای تاریخی، لجوجانه مقاومت می‌کند. از موضعِ همین عمومیتِ محافظه‌کارانه‌ی تقارنِ فیزیکی، به انتشار بیانیه‌ی 26 ژانویه‌ی 2015 یگان‌های مدافع خلق به‌مناسبتِ آزادی عین‌العرب نگاه می‌کنیم؛ از آن چنین استنباط می‌شود که بسیجِ مردمیِ کردستانِ سوریه، یا آنچه خودشان جعلاً کردستانِ غربی (روژآوا) می‌نامند، این ولایت را آزاد کرده است؛ از پیمانِ جهانیِ ضد داعش به‌خاطرِ عملیات‌های هوایی‌شان، و نیز از ارتش آزاد سوریه و از پیشمرگه‌های بارزانی نیز بابت همدوشی آنان در نبرد با داعش قدردانی شده است. بیشینه‌ی نزدیک به همه‌ی مجموعه‌ی نیروهایی که این قدردانی نثارشان شده، خودشان پدیدآورندگانِ داعش بوده‌اند و در این شکی نیست: ائتلاف، ارتش آزاد؛ این را هم جو بایدن می‌گوید، هم عکس مک‌کین نشان می‌دهد و هم به‌تازگی خودِ اُباما، دستِ‌کم به‌عنوان یک‌جور خطای محاسباتی در حمله‌ی 2003 به عراق، بدان اعتراف کرده است؛ و راستش بعید است که یگان‌ها از آن بی‌خبر باشند؛ هم‌چنان‌که محتمل نیست که اوجالان این را نداند. بااین‌همه سکوتِ مطلقِ منظومه‌ی اقماریِ آپو درباره‌ی مسئولیتِ کشورهای بانیِ این ائتلاف و ارتش آزاد در قبالِ ایلغاری که در منطقه راه افتاده است، و به‌جایِ آن انتشارِ این‌جور سپاس‌نامه‌ها نشانه‌ی چیست؟ آیا میان پی‌وای‌دی و ائتلاف توطئه‌ای درکار است؟ بی‌تردید؛ حتا اگر خودشان هم در جریانِ آن نباشند. دادگاهی باید تا معلوم شود چگونه بی‌طرفی دربرابر این حمله‌ی جهانی به مقاومت (حتا اگر بیشتر از استالین، از خودِ اسد دلخور باشیم) ناگزیر و ناخواسته جاسوسی برای آمریکا از آب درمی‌آید؛ راهِ سومی وجود ندارد، نه به‌خاطرِ دوگانه‌ی دوست/دشمنِ اشمیت؛ یادمان هست که او بی‌طرفی را به‌شرطِ تصدیقِ جنگ درمقامِ احتمالِ همیشه‌حاضر و در شرایطی که جنگ جایی دیگر جریان دارد، به‌عنوانِ یک موضعِ سیاسی، ممکن می‌دانست؛ طرفِ سوم ناممکن است، زیرا اینجا جنگ، نه میانِ دو زبان، بلکه نبردِ زبان و بی‌زبانی است؛ برای تدبیرِ بدیلِ هذیانیِ ساختِ دلالیِ معنا، خودبه‌خود سروکله‌ی ابژه‌های زیست‌شناختی از عدم پیدا می‌شود: ملتِ کُرد به‌سانِ یک داده‌ی طبیعی از دیااُکو به‌بعد. جفتِ پادمادّیِ این ملت کجا می‌رود؟ معمولاً جای زیاد دوری نمی‌رود و شوربختانه رانشِ نامبارکِ دو ابژه‌ی از‌ـ‌بنیاد‌ـ‌قرینه که نزدیک هم هستند، مسیر حرکتِ جهان را تغییر می‌دهد. پس برای پرهیز از پیامدهای خونینِ حلِ هندسیِ مسئله‌ی ملّت و پادملّت، این توصیه‌ی لکانی معقول می‌آید که کُردها گویش و جامه و رقص و موسیقی و شوربای کُردی را نه یک‌مُشت ابژه‌ی طبیعی، بلکه مقولاتی زبان‌شناختی برای جبرانِ امتناعِ ابژکتیوِ «امرِ کُردی» بیِنگارند.

خطای محاسباتی‌ای که تلاش برای کشفِ سازوکارِ جاسوسی را بی‌نتیجه می‌گذارد، تنها با وارد کردنِ نیروی رانشِ جرم گرانشیِ یک جهانِ منفی برای تکمیل تأثیر جرمِ لَختیِ آشنای جهانِ مثبت در هندسه‌ی خَمِشِ صفحه‌ی فضا‌ـ‌زمان رفع می‌شود؛ برپایه‌ی همین فرضیه، یک‌عده آدمِ مسخره یک نشریه‌ی مسخره را به گلوله بستند. ناگزیریم فرض کنیم که شارلی ابدو و داعش قرینه‌ی گرانشی یکدیگرند، وگرنه عروجِ پگیدا، غلیان‌های تهوع‌آورِ احساساتِ اروپایی تا سطحِ رژه‌ی «شبِ خنجرها»ی سرانِ کشورها در پاریس، سپیده‌ی طلایی، جبهه‌ی ملی، یا حتا تندشدنِ زبانِ نومحافظه‌کارانه در ایالات متحده در گرماگرمِ اخبارِ این رویداد را چگونه تحلیل کنیم؟ جوابش دیگر ساده است: با حکمی که در دست داریم، فرض را می‌گذاریم. لیبرالیسم در تحلیل سرعت و شعاع مدار حرکتِ اجرامِ سیاسیِ این جهان، مدام دچار خطای محاسباتی می‌شود؛ برپایه‌ی آنچه در منظومه و دیداندازِ این عصر وجود دارد، جهان می‌بایست امروز در مداری می‌چرخید که صدها سال پیش جان لاک نویدش را داده بود؛ با این‌همه مختصات واقعیِ حرکت با ریاضیاتِ لیبرال‌ها نمی‌خواند؛ برآوردها درباره‌ی تأثیر گرانشیِ اجرامِ قرینه‌ای که با فاشیسم کنش و واکنش دارند، اگر خوش‌بینانه فرض کنیم که عمدی در ایجاد خطای محاسباتی نبوده، یکسره نادرست بوده‌اند. در عملیاتِ گرانشیِ فاشیسم، نقشِ همزادِ پادمادی‌اش در تعیین سرعت و شعاع دَوَران، در لابه‌لای مشتق و انتگرالِ محاسبات پنهان مانده است: صهیونیسم در مدارِ نازیسم، پگیدا در مدارِ داعش؛ ریاضیات لیبرالیسم، برای محاسبه‌ی مجموعِ نهاییِ فاشیسم، همیشه یک مقدارِ برآوردنشده را جا می‌گذارد و درنتیجه تخمین‌هایش غلط از آب درمی‌آید؛ در لحظه‌ای که گمان جهان بر آن است که بر این موجود پیروز شده است، باز هم کائنات بر مداری نامنتظره می‌چرخند؛ گرانشِ مغفولِ مقدارِ جامانده، از فالانژهای اروپای دهه‌ی 1920 تا آدم‌کُش‌های داعش، زنجیره‌ی فاشیسم را تداوم می‌بخشد؛ ذهن من مشغول این پرسش است که آیا باید به‌زودی کُردیتِ نوپایِ حاصل از تحولات خونین منطقه را نیز حلقه‌ای از این زنجیره بدانیم؟ براساسِ قاعده‌ی عمومیِ تولیدِ تدافعیِ نژادهای یک‌شَبه در جریانِ کُشتارهای فاشیستی ــ چیزی چون زایشِ دولتِ یهود در کسوتِ یک نژادِ پرمدعا پشتِ ژستِ قربانی ــ پرسشِ نامربوطی نیست و تکلیفِ پرهیز از این مخاطره بیش از همه بردوشِ خودِ کُردزبانانی است که گولِ اَدای احترامِ سرانِ دولت‌های غربیِ حامیِ داعش به تندیسِ یادبودِ پیشمرگه‌ی گمنام را نمی‌خورند.

و این برآیندِ تلاشی است که دائماً پدیدارهای اجتماعی را از قلمروی دال‌ها به گستره‌ی موجودیتِ فیزیکی ماده‌ی خام طبیعی انتقال می‌دهد. اگر کُردیت به‌جای دلالت بر امتناعِ یک نژاد خالصِ طبیعی، چیزی از جنسِ ماده‌ی بهنجارِ باریونیِ کیهان باشد، طاقتِ ضدّگرانشِ پنهانِ همزادِ پادمادی‌اش را خواهد داشت؟ در نبودِ ارجاعِ دلالی به یک دالِ مؤسس، ابژه پشتِ ابژه می‌آید؛ تولیدِ فاشیستیِ یک نژاد یا ملیت از عدم، به‌عنوان ابژه‌ای طبیعی و ازلی، منوط به تولید قرینه‌ی گرانشیِ آن با همان کمیت است؛ بدین‌قرار جهانِ ابژه‌های پیش‌داده، اگر چیزی فراتر از فانتزیِ جایگزینِ امتناع باشد، تداومِ زنجیره‌ی گسست‌ناپذیرِ یک کُشتارِ نژادی است. لیبرال‌ها کوشیده‌اند که این روند را با اعلامِ صلحِ جهانیِ نژادها مهار کنند و سپس از میدان کم تهی‌دست بازنگشته‌اند. دعوت به آشتی و همزیستیِ اقوام، فرضاً و عجالتاً اگر به‌عنوان یک راهبردِ مقطعی برای قطعِ دنباله‌ی خشونت در برخی مناطق بحران‌زده‌ی جهان، فراخوانِ مثبتی باشد، اما آنچه دعوی لیبرالیسم را حتا به‌طورموقت هم عبث می‌گذارد، انکار نظام‌مندِ مفاهیمِ بنیادینِ فراموش‌شده‌ای است که در حوزه‌ی نژادهای بشری تنها به یک نتیجه می‌رسند و آن این‌که هر نژاد تنها یک دالِ زبانی است. براین‌پایه بسیار نادرست است اگر مثلاً بگوییم «پارس» اصلاً وجود ندارد؛ این موضعِ ضعیف همان چیزی است که لیبرال‌ها می‌گویند؛ آری پارس، گذشته از واقعیتِ عینیِ زبانِ پارسی، به‌عنوان یک داده‌ی زیست‌شناختی یا حتا بوم‌شناختی، مطلقاً بی‌معناست، اما نمی‌توان گفت دلالتِ سیاسی هم ندارد؛ این دلالت‌ها به‌طورمشخص مثلاً در مناقشه بر سرِ نام خلیج فارس آشکار می‌شود. این موضع که «چون هیچ نژادی، اعم از پارس، عرب، کرد یا هر چیز دیگر، اصلاً وجود ندارد، پس نامِ این دریا هم هرچه باشد، فرقی نمی‌کند»، وارفتگیِ انتزاعِ نابه‌جای انسان‌دوستیِ لیبرال را تبدیل به امتیاز سیاسیِ دولت‌های عربیِ مرتجعی می‌کند که با طرحِ کلیشه‌های جهان‌شمولِ دیگری از همین نوع، دیروز با سوریه و لیبی، و امروز با عراق و یمن چنان کرده و می‌کنند که می‌بینیم. گیر کردن در معذوریتِ تعارف‌های حقوقِ بشری، این‌که مثلاً دولتِ اسد آزادی‌های سیاسی را محدود می‌کرد یا حقوق کُردها را به‌رسمیت نمی‌شناخت، بسیاری از جریان‌های سیاسیِ انتقادیِ جهان را در برابر اقداماتِ اپوزیسیونِ وحشیِ این کشور خلع‌سلاح کرد. امپریالیسم و گماشتگانِ منطقه‌ای‌اش روی همین‌جور تعارف‌ها حساب می‌کنند. دعوا بر سرِ نام یک دریا هم دنباله‌ی دلالیِ مُفَصّلی دارد که در لحظه‌ی تعارف‌گیرشدن از چشمِ معذوران پنهان می‌ماند. نامِ آن دریا «پارس» است، نه به‌خاطرِ گروهِ خونی و تبارِ زیست‌شناختیِ آب‌ها و ماهی‌هایش، و نه حتا به‌صِرفِ اَسنادِ بی‌شمارِ تاریخی، بلکه مهم‌تر از همه به این دلیل که معنایِ نامِ غیرِپارسی‌اش در سوریه و عراق مشغولِ سر بُریدن است؛ بیهوده نیست که حتا دولتِ پان‌عربِ اسد هم رسماً به صحتِ نام «الخلیج الفارسی» رسیده است. مشکلِ بی‌مایِگیِ موضعِ لیبرالی این است که این دیگریِ آگاه ــ یعنی زنجیره‌ی دلالت ــ را به‌شکلی نظام‌مند انکار می‌کند، زیرا چنان‌که خواهیم دید، در سطحِ شیوه‌ی تولید اقتصادی، خودِ او با تجریدِ مفهومِ خودمتناقضِ نیروی کار، مسئول و مرعوبِ امتناعِ بیخِ محذوفِ آن است. بدین‌قرار علی‌السویه بودنِ نژاد یا قومیتِ پارس و عرب و کُرد و ژرمن و … برای انسان‌گراییِ مشکوکِ لیبرالیسم تنها یک نتیجه دارد و آن هم امتیازدهیِ ساختاری به موجودیتِ سیاسیِ مشخصی است که در فرایند پیاده‌سازیِ یک طرحِ کلانِ امپریالیستی، یکی از همین «مساوی»ها را به‌لحاظِ تسلیحاتی دائماً نسبت به دیگران «مساوی‌تر» می‌کند و خودش عاجز از درکِ معمایِ تشکیلِ این (نا)مساوی، در سطحِ مرثیه‌سرایی برای «آشتیِ نژادها» باقی می‌ماند.

پس به پیغامِ نومیدکننده اما چاره‌گری که نیروی اخته‌گرِ سردال به بیرون می‌فرستد گوش بسپاریم: ابژه‌ای وجود ندارد و همه‌چیز تنها در ارجاع به همین بنیاد دِلالی معنا پیدا می‌کند، حتا پوشاک و خوراکِ کُردی؛ این تنها راهِ جلوگیری از باز و بسته شدنِ لحظه‌ایِ دریچه‌های نیستی به روی امکانِ فاشیسم است؛ یگان‌های مدافع خلق می‌توانند مدعی شوند که در برابرِ داعش «مقاومت» کرده‌اند؛ اما مقاومت به هر نوع نبردِ مسلحانه در برابرِ بربرها فروکاستنی نیست؛ مفهومِ سیاسیِ مشخصی است که با مهارِ بازنویسیِ امپریالیستیِ اساس‌نامه‌ی سامانِ سیاسیِ جهان برای تضمین بلندمدتِ انباشت سرمایه گره خورده است. با حمایتِ ائتلافِ امپریالیست‌ها نمی‌توان در برابرِ فرآورده‌های داعش‌گونه‌ی رویکردهای امپریالیستی در منطقه مقاومت کرد. اصلاً خودِ ائتلاف جای سؤال دارد و آیا مثلاً برای کُردهای شبکه‌ی اوجالان پرسش‌برانگیز نیست که چرا تا پایتختِ یمن به‌دستِ حوثی‌ها می‌افتد و منصور هادی از قدرت کنار می‌رود، بی‌درنگ یک شاخه‌ی القاعده‌ی این کشور از ایمن الظواهری برائت می‌جوید و به داعش می‌پیوندد؟ این فرض که این انشعاب و آن پیوستن، از سوی دولت ایالات متحده، آل‌سعود و هم‌کاسه‌هاشان برنامه‌ریزی شده است، با در نظر گرفتنِ تعریفی که در خوش‌بینانه‌ترین حالت دادگاهِ بوخارین از توطئه می‌دهد، پُربیراه نیست. اگر پی‌وای‌دی چنین فرض نمی‌کند، ناگزیر رابطه‌ی خود او با داعش و با ائتلاف، دستِ‌کم برپایه‌ی یک‌جور نظریه‌ی توطئه‌ی زبان‌شناختی آن‌چنان‌که شرحش رفت، پرسش‌برانگیز می‌شود. خلاصه و سرانجام این‌که اگر نه استدلال‌های نظری در ضرورتِ بازگشتِ نظامِ معنا به بنیاد مفهوم مقاومت، حداقل نمونه‌های تاریخی، و اگر آن‌هم نه، فعلاً استعاره‌های دانش فیزیک باید دلیلِ بدبینیِ ما به انگاره‌ی مادیتِ لَختِ روژآوا در تقارنِ گرانشیِ فاشیسم را توضیح دهد.

 

نولیبرالیسم: پَرسه گِردِ امرِ ممتنع

این‌چنین است که تا ارجاع به سردال را کنار می‌گذاریم، همه‌چیز به تلاشِ ویرانگری برای احضار هیولای ابژه تبدیل می‌شود؛ بهتر است به امکان‌ناپذیریِ لاعلاجی خوش‌بین باشیم که ماده را در سطحِ ابژه‌ی رؤیاییِ تبارِ ادیپی بشر نگاه می‌دارد. به‌همین دلیل است که می‌گوییم بازگشت به محذوفِ مؤسسِ تشکیلاتِ منطق، مداخله‌ای اضطراری است که دانشِ کیهان‌شناسی را ناگزیر دچار سیاست می‌کند.

نیز با همین مداخله، یک ابژه‌ی موهوم در جایگاه ذات نابوده‌ی سامانِ «نولیبرالیسم» وضع می‌شود. معمولاً این موجود را به‌صورتِ یک سازمانِ مشخص انباشتِ سرمایه تعریف می‌کنند که ملزومات سیاسی و ژئوپلیتیکی‌ای به‌همراه داشته و سازوکارِ بحران‌زده‌ی خودگستریِ فوردی سرمایه را رفته‌رفته از میانه‌های دهه‌ی 1970 بدین‌سو، جایگزین کرده است؛ رونق و رواجِ این تعریفِ قالبی، از حیثِ کارکردِ آن قابل درک است، اما به‌هرروی تعریفِ نادرستی است؛ نولیبرالیسم نه خودِ انباشت، بلکه درحقیقت یک فاصله‌گیریِ (distantiation) سامان‌مند از آن است، طوری‌که تنها با همین فاصله‌گیری امرِ انباشتْ امکان‌پذیر می‌شود. درواقع اگر بپذیریم که انباشت در شکل نابش ناممکن است، یعنی وجودِ امکانی ندارد، آن‌گاه نولیبرالیسم همچون دیگر صورت‌بندی‌های سرمایه‌داری تدبیری است که سرمایه در شرایط مشخص برای تحققِ بیرونیِ ذاتِ ناممکنِ خود به‌دست می‌دهد؛ یعنی وضعیتِ مشخصی است که با ایجادِ فاصله از یک چیزِ ممتنع برای امکان‌پذیر کردنِ آن، خودِ آن چیز را به‌شکلی ناقص نمایندگی می‌کند؛ همه‌ی اینها یعنی چه؟

بگذارید برای روشن‌شدنِ این ادعای بدعت‌آمیز، کمی جزئی‌تر بنویسیم: نولیبرالیسم، آن‌گونه که مثلاً از اجماع واشنگتن می‌شنویم، نظام انباشتِ پیشنهادیِ خود را گزینه‌ی بهتری برای تضمین تداومِ خودگستریِ سرمایه، نسبت به الگوی فوردیستی معرفی می‌کند. این مدعا را نباید صرفاً دروغ دانست؛ کذبِ آن نتیجه‌ی ازخودبیگانگیِ ضروریِ منتشر در واقعیتِ سرمایه است: هر سامانی که سرمایه‌داری به انباشت اطلاق می‌کند، آن را از آنچه در قامتِ ترازِ غاییِ انتزاع تعریف می‌شود، یعنی چیزی که مارکس در سرمایه شرح داده، دور می‌کند؛ هیچ رَویه‌ی انباشتی عیناً آن سازوکارِ تکاثرِ خودبه‌خودی و خودتنظیم‌گرِ ترسیم‌شده در آن کتاب نیست؛ راستش این سازوکارِ ماشینی جز در همان تراز تجرید اصلاً وجود ندارد و مصادیقِ موجودِ آن هرگز این شکلِ آرمانی را یکسره نمایندگی نمی‌کنند؛ تمام نظام‌های انباشتِ واقعاً موجود، تلاش‌های سرمایه برای نزدیک‌ترشدنِ هرچه‌بیشتر به آن الگوی تجریدی/آرمانی‌اند، چه شیوه‌ی فوردی در عصر کینزگرایی، چه انباشت منعطفِ نولیبرالی، و چه دیگر اَشکال و رَویه‌های ترکیبی و التقاطی. این تقریب به یک حدّ آرمانی که دقتِ ریاضیاتیِ تعریفِ جامع و مانعِ آن را به‌صورت انتزاع منطقی در سرمایه‌ی مارکس بازمی‌یابیم، همزمان با این پرهیزِ ناخودآگاهانه همراه است که کلِ واقعیتِ انضمامی نباید به آن خلوصِ منطقی فروکاسته شود.

تردیدی نیست که واقعیتِ انضمامیِ اقتصاد سرمایه‌داری در عصر نولیبرال بسیار بیش از صورت‌بندیِ نمونه‌وارِ پیش از آن به شکل انتزاعی سرمایه نزدیک است. بااین‌همه همین کاهش فاصله بی‌درنگ یک نیروی گریزازمرکز برای فاصله‌گیری دوباره در آن ایجاد می‌کند. نولیبرالیسم، مانند پیشینیان‌اش، همین کشش و رانشِ مُتلازمِ یکدیگر است، و نه صرفاً آن برنامه‌ی اقتصادی؛ انضمامیتِ اقتصادیِ به‌ناچار بحران‌زای هر دوره‌ی تاریخی سرمایه‌داری، تنها نشانه (سمپتوم) دفع و جذبِ تجریدِ منطقیِ پس‌زمینه‌ی واقعیت است؛ وگرنه تطابق عینیِ «انباشت درمقامِ منطق» و «انباشتِ واقعاً موجود» تنها یک نتیجه دارد: پایان انباشت. الگوی آرمانی/منطقی‌ای که واقعیتِ سرمایه هم بدان میل می‌کند و هم از آن می‌پرهیزد، همان ذاتِ معدوم و ممتنعِ سرمایه است، چیزی که اساساً ناممکن است و خودبه‌خود با اثباتِ خود، خویشتن را نفی می‌کند؛ براین‌پایه این ذات فقط در سطحِ منطق وجود دارد و همیشه برای آن‌که به جهانِ ممکنات پای گذارد می‌بایست شکلی بیگانه به خود بگیرد، یعنی از خلوص و دقتِ ریاضیاتی/منطقیِ خود دور شود و اجازه بدهد یک چیزِ موهوم جایِ آن وضع شود؛ یک‌جور دستورزبانِ ناپیدا در پس‌زمینه‌ی گفتار روزمره‌ی ما که هیچ‌کس از آن آگاه نیست و جز در هیئتِ تجریدی منطقی از واقعیاتِ مکالمات روزانه‌ی مردم نمی‌تواند وجود داشته باشد؛ هیچ‌کس، مگر دانش‌آموختگانِ رشته‌ی تحصیلی زبان‌ها، نسبت به این منطقِ مستتر در پشتِ کلامْ دانشی ندارد؛ اما همگان طوری سخن می‌گویند که گویا با پرهیزی نهادینه شده، در فاصله‌ای مشخص از آن، گِردِ آن پرسه می‌زنند. اگر ما نخست دستورزبان را می‌آموختیم و سپس می‌کوشیدیم در سخن گفتنْ آگاهانه از آن پیروی کنیم، آنچه پیش می‌آمد دیگر نه «سخن گفتن» بلکه یک‌جور ترجمه بود. سوژه‌ی زبانی برای آن‌که وجود داشته باشد (یعنی دارای زبان باشد) ناگزیر است از منطقِ زبانِ خود ناآگاه بماند، یا حتا اگر مانند یک دانشجوی زبان از آن آگاه باشد، هنگامِ سخن‌گفتنِ شخصی، یعنی در جایگاهِ یک کنشگرِ زبانی، خود را مقید به تبعیت از قواعدِ آموخته‌اش نکند؛ این تعریفِ دقیقِ مفهومِ آزادی است: سوژه اخلاقاً مقید نیست از قاعده تبعیت کند، اما در سطحی دیگر، یعنی سطحِ ایدئولوژی/زبان منطقاً همان قاعده برای او لازم‌الاجرا می‌شود؛ به‌دیگرسخن، در پس‌زمینه‌ی پیرویِ آزادانه از یک دستور اخلاقی، ناگزیر عملیاتِ یک دستور منطقیِ مطلق جریان دارد؛ درنتیجه آزادی اخلاقی به‌صورت یک‌جور «خود را به آن راه زدن» یا «خود را آزاد وانمودن» تعریف می‌شود: انگار نیِنگار که آزاد نیستم. ازاین‌رو آزادی در تمایزِ همان دو نوع بایدِ بوخارینی (Sollen و Müssen) تعریف می‌شود؛ کانت با دست گذاشتن روی همین تمایز، گستره‌ی اخلاق را قلمروی آزادی انسان می‌دانست. کاستیِ برداشت او در ندیدنِ واقعیتی است که پاسخ ویشینسکی برملا می‌کرد: این‌که هر دو باید یک بایدِ ازخودبیگانه هستند و آزادی مستقر در سپهر اخلاق‌مندی شکلِ بیگانه‌شده‌ای از ضرورت‌های منطقی است؛ بدین‌ترتیب خودآگاهیِ هگلی، وهله‌ی تحققِ آگاهی به همین اجبار مطلق است؛ حدِ منطقی‌ای که همیشه باید از آن پرهیخت.

باری، سرمایه‌داری به زبانی سخن می‌گوید که دستورش انباشت است اما نمی‌تواند از این منطق دقیقاً آگاه باشد، چون اگر آگاه شود، انباشت کردن دیگر ناممکن خواهد شد؛ این کم‌وبیش همان‌چیزی است که لوکاچ در مورد جهلِ ساختاریِ بنیادگذارِ دانش بورژوایی می‌گفت: بورژوازی به‌فرض آگاهی به ذاتِ امر، ناخواسته آن را و خود را نابود می‌کند. باید از این منطق فاصله گرفت تا بتوان از آن تبعیت کرد. با این فاصله‌گیری می‌بایست یک جایگزین موهوم را جای ذاتِ ناممکن گذاشت: یک عنصرِ گفتمانی در مقامِ نایبِ ذات. در همین معنی، نولیبرالیسم فاصله‌گیریِ انباشتِ واقعاً موجود از ساختار انتزاعیِ انباشت چونان یک امر ممتنع است، به‌شرطِ این‌که جای خالی آنچه دائم از آن فاصله می‌گیرد اما دل نمی‌کَنَد را با یک ابژه پُر کند. این فاصله‌ی پدیداری از یک ذاتِ ناممکن، فُرجه‌ی اضطراریِ تشکیلِ امرِ سیاسی است: حفظ فاصله‌ی بهینه میان سطحِ پدیداری و ذاتِ معدوم از طریقِ جعل مؤلفه‌های گفتمانی، واقعیتی که نولیبرالیسم را از منظومه‌ی ضدلیبرالیِ نومحافظه‌کاری تفکیک‌ناپذیر می‌کند. نولیبرالیسم، کینزیانیسم یا هر صورت‌بندیِ اجتماعیِ ممکن در گذشته و آینده‌ی سرمایه‌داری با همین فرجه‌ی سیاسی تعریف می‌شوند: تصمیم‌هایی که مُعَرّفِ یک‌جور «اختیار عمل» در اتخاذ رویکردهای نوین اقتصادی‌اند، اما درحقیقت تلاشی بی‌وقفه برای فاصله‌گیریِ درخور از منطقی هستند که ناگزیر باید از آن پیروی کرد. همه‌ی این صورت‌بندی‌ها در این منطقِ پنهان اما واجب‌الاطاعه همپوشانی دارند. این اختیار/آگاهیِ کاذب همان دولت بورژوایی است که انواعِ آنچه نظام‌های انباشت نامیده می‌شوند را از هم متمایز می‌کند. تغییرِ شکل دولت در ادوار گوناگون سرمایه‌داری محصولِ نه دگرگونیِ نحوه‌ی انباشت، بلکه شیوه‌ی فاصله‌گیری از آن است؛ به‌دیگرسخن، این فاصله‌گیری پدیدآورنده‌ی سرمایه‌داری همچون یک نظام مشخص اجتماعی در یک دوره‌ی خاص تاریخی است که نام‌هایی از آن دست که برشمردیم را به‌خود می‌گیرد؛ براین‌بنیاد، پرسشِ کلیدی سرمایه به‌عنوان یک کلیت چنین می‌شود: «به چه شیوه باید از فروکاستِ سرمایه‌داری به موجودیتِ نابِ سرمایه پرهیز کرد؟» سرمایه‌داریِ واقعاً موجود برآمدِ کوششِ ناخواسته و ناخودآگاهانه‌ی این کلیت برای یافتن پاسخ این پرسش است: نیرویی تاریخی که سعی می‌کند ذاتِ خود را کتمان کند. اینجا میان «آنچه سوژه به‌راستی می‌خواهد، اما از آن بی‌خبر است» و «آنچه او تصور می‌کند که می‌خواهد» شکاف جدی‌ای می‌افتد از جنس تمایز ناخودآگاه و خودآگاه؛ شاید بتوان یکُمی را ایدئولوژی و دومی را گفتمان/گفتار دانست؛ منطقِ زبانی به یکُمی مربوط است و گفتارِ روزانه به دومی. ما حقیقت را در نظامِ گفتمانی و به‌صورتِ گفتاری که از آن برمی‌آید درک می‌کنیم، اما حقیقت در سطحِ پنهانِ زبان/ایدئولوژی است؛ به‎ساده‎سخن ایدئولوژی خودِ واقعیت است، اما گفتمان خیال‌پردازی درباره‌ی این واقعیت و به‌تبع، تولیدِ جایگزین‌های موهوم برای هسته‌ی آن است. شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری به زبانِ سرمایه سخن می‌گوید، تنها به شرطی که در گویشِ عینیِ خود از آن فاصله بگیرد؛ با این فاصله، گفتار سرمایه‌داری تولید می‌شود؛ نولیبرالیسم نه زبانِ سرمایه، بلکه یک گفتار/گفتمان سرمایه‌داری است. در این گفتمان عناصری وارد می‌شوند که یکسره از سرمایه و انباشتِ خودفرمانِ آن بیگانه‌اند. ماده‌ی بنیادینِ کینزیانیسم یا نولیبرالیسم انواعِ گوناگونِ همین عناصر هستند.

شاید وقتی دیگر به‌طور دقیق‌تر و مبسوط‌تر به این بحث بپردازیم که چگونه در تعریف و تثبیتِ نولیبرالیسم، حفظ و گسترش موقعیتِ فرادستِ سیاسی و اقتصادی امپریالیسم غرب به مرکزیتِ آمریکا تمهید و تضمین شده است. بدون درنظرگرفتنِ این تضمین، خودِ نولیبرالیسم و تمام دستورهای تعدیل‌گرای اقتصادی‌اش معنا یا امکانِ عینی ندارند. این «اضافه‌ی سیاسی» مستلزم بازتولید یک مجموعه‌ی گفتمانی فراتر از تدابیر اقتصادی است. ادبیاتِ فاشیستیِ نومحافظه‌کاری در همین حاشیه‌ی افزوده توجیه می‌شود. تلازم میان نولیبرالیسم و این گفتمان قاعدتاً از دید امثال امیراحمدی پنهان می‌ماند و سپس همه‌چیز به یک توطئه‌ی پشت‌پرده فروکاسته می‌شود. نولیبرالیسم یا جهانی‌سازیِ نولیبرالی، با صرفِ توصیه و تجویز برنامه‌های تعدیل ساختاری از سوی نهادهای مالی جهانی، هرگز پیش نمی‌رود؛ هرچند این نهادها از بدو پیدایش خود در عصرِ یکه‌تازیِ کینزیانیسم گرفته تا دگرگونی‌های بنیادین‌شان برای گذار به عصر انباشت منعطف با آغازِ ربعِ پایانی سده‌ی بیستم، ابزارهایی برای تقویت همان مرکزیت امپریالیستی بوده‌اند، اما برای تعریف و تعین‌بخشی به سرمایه‌داریِ واقعاً موجود در عصرِ نولیبرال، این هسته‌ی اقتصادی نه‌تنها نابسنده، بلکه خودویرانگر خواهد بود. گسترش امپریالیستی نولیبرالیسم برای تحقق یک نظامِ نوین در مقیاسِ جهانی نیازمند چیزهای دیگری هم هست: دگرگونی مخملی، حمله‌ی نظامی، دخالت‌های به‌اصطلاح «بشردوستانه» برای مهار تروریسم. نولیبرالیسم بدونِ اینها تعریف‌ناپذیر است. به‌همین‌دلیل امروز گسترش‌طلبی امپریالیسم آمریکا ــ و در مقیاسی حقیرانه‌تر، اروپا ــ روی عناصر گفتمانی سرمایه‌گذاری می‌کند: دموکراسی، حقوق بشر، آزادی‌های مدنی و چیزهایی از این‌دست، همگی به‌عنوان «ارزش‌های آمریکایی» تقدیس می‌شوند؛ (این‌روزها کوتوله‌هایی چون اُلاند یک‌بند به‌شکلی تهوع‌آور دست‌وپا می‌زنند تا نشان دهند که این ارزش‌ها «اروپایی» هم هستند، اما جهانیان هربار به این نتیجه می‌رسند که اگر هم اروپایی باشند، فقط تا آنجایی اروپایی‌اند که پیش‌تر آمریکایی باشند). نومحافظه‌کاری این ارزش‌ها را بیش از منافعِ اقتصادیِ آمریکا، برای این کشور حیاتی می‌داند، چرا که تضمینِ سرکردگی آمریکا به این سطح نیازِ مبرمی دارد. درواقع این عناصر ارتباط مستقیمی با سرمایه درمقامِ یک ذات ندارند، فقط جایگزینِ دروغینِ آن هستند و سوژه را به این نتیجه‌ی کاذب می‌رسانند که چیزی جز انباشتِ منعطفِ سرمایه مطرح است؛ پذیرشِ درونیِ این جعل/فانتزی ــ این‌که چیزی که در جریان است نبرد برای دموکراسی و مهار تروریسم و این‌جور چیزهاست و نه تقریب اقتصادی به منطق/آرمان ممتنعِ انباشت ــ همان‌قدر برای اجرای برنامه ضروری است که باور به بسندگیِ فانتزیِ ارزشِ مصرف برای تحقق‌یافتنِ ذاتِ ممتنعِ ارزش هنگام مصرفِ کالا. درنتیجه خودِ بورژوازی پیش‌تر و بیش‌تر از هر ذهنیتِ دیگری به این باور رسیده است که آنچه در قلبِ عملکردِ اجتماعی‌اش قرار یافته است، همین عناصرِ کاذب هستند. این فاصله‌گیریِ عوام‌پسندانه از انتزاعِ ناممکنی چون سرمایه در جایگاهِ ذات، و جایگزین کردنِ آن با مؤلفه‌ای از گفتار عوام، برای تداومِ خودِ انباشت سخت ضروری است. از همه‌ی اینها می‌توان چنین نتیجه گرفت که مثلاً در حمله به افغانستان و عراق، ذهنیت امپریالیسم پیشاپیش همان دروغی را باور کرده است که سعی می‌کند به مردم این کشورها هم بباوراند: این‌که جنگ برای حقوق بشر و مهار تروریسم و خلعِ سلاحِ شیمیاییِ صدام و … است. پذیرش این دروغ نه فقط از سوی مردمِ عراق و افغانستان، بلکه از سوی خودِ سیاست‌گذاران آمریکا، با چیستیِ نولیبرالیسم عجین شده است: ارزش‌های آمریکایی که برای حفظِ آنها خط نومحافظه‌کاریِ آمریکایی حاضر است هنگفت‌ترین هزینه‌های اقتصادی را هم بپردازد، فقط بهانه‌ی جنگ نیستند؛ وجهِ ایمانیِ ضروریِ آن جنگ را هم شکل می‌دهند، وجهی که بدون آن بازتولید دوگانه‌ی اشمیت اساساً ناممکن است.

به‌همین‌دلیل است که پایان ساختارِ بنیادینِ دولت‌ـ‌ملت ــ که مدتی‌است بخشِ جدایی‌ناپذیر ادبیات چپِ پسامارکسیستی، و به‌طورویژه منظومه‌ی دلوزیِ امپراتوریِ بسگانه‌نهادِ نگری و هارت شده است ــ پذیرفتنی نیست. جهانی‌سازیِ سرمایه تنها به‌شرطِ متناقض‌نمای بازتولید و تضمینِ فاشیستیِ موجودیتِ یک «ملتِ مرکزیِ برتر» امکان‌پذیر است. اگر سرمایه سرشتِ حقیقتاً مرزناپذیرِ خود را آشکار کند، از بین می‌رود؛ اصرار بر صدورِ جهانیِ کلیشه‌های نخ‌نمایی چون دموکراسی، حقوق بشر، حقوق زنان و اقلیت‌ها، عملاً ــ یعنی خواسته یا ناخواسته ــ گفتمان اساساً فاشیستی‌ای را تقویت می‌کند که در آمریکا مدعی است سده‌ی بیست‌ویکم، «قرن آمریکایی» است؛ من فعلاً کاری ندارم که چنین شعاری تا چه‌اندازه تحقق‌پذیر است؛ بحثِ من این است که امپریالیسم به ملیتِ آمریکاییِ قرونِ آینده سخت نیاز دارد و این نیاز را نه از «ملیت‌ناپذیریِ سرشتینِ سرمایه»، بلکه از گفتمان‌های نژادپرستانه‌ی مُشتی دیوانه برمی‌آورد. تناقض میانِ آن سرشتِ جهانی و این آرمانِ ملی، گواهی است بر ضرورتِ همان فاصله‌گیری گفتمانی از شکل نابِ منطقیِ انباشت.

تقریباً مشخص است که در حرکتِ جهانی به‌سوی اصلاحات نولیبرالی، خودِ قدرت‌های امپریالیستی هرگز آن نسخه‌هایی را که تمام و کمال به اقتصادهای ضعیف‌ترِ جهان تحمیل کردند، در اقتصادهای داخلی‌شان پیاده نکردند؛ به‌دیگرسخن اجرای سیاست‌های تعدیل در قدرت‌های اقتصادی به‌شکلی کم‌وبیش مهارشده پیش رفت؛ آلمان فرانسه، آمریکا (حتا در دوره‌ی لگام‌گسیختگیِ ریگانیسم)، کانادا، ژاپن و چند سرمایه‌داریِ زبده‌ی دیگر، شکلِ اخته‌ای از اصلاحات اقتصادی نولیبرالی را آزمودند؛ درواقع آن‌اندازه نزدیکیِ واقعیتِ انضمامیِ انباشت به الگویِ منطقی/آرمانیِ آن که در موجِ اولِ حمله‌ی نولیبرالیسم به کشورهای بحران‌زده‌ی جهان در پایان دهه‌ی 1970 و آغاز دهه‌ی 1980 شاهدش بودیم، جز انهدام روندِ انباشت سرمایه نتیجه‌ای نخواهد داشت و ما بارها به این واقعیت در همین نوشته اشاره کردیم: اگر واقعیت انضمامیِ سرمایه بیش از حد به تجریدِ منطقیِ آن نزدیک شود، بی‌درنگ نابود خواهد شد. تجربه‌ی نولیبرالیسمِ اجرایی در کشورهایی مانند شیلی پینوشه یا پروی فوجی‌موری یا برخی کشورهای آمریکای جنوبی، اروپای شرقی و آسیای جنوب شرقی، و بروز نتایج فاجعه‌باری که نه الزاماً در بلندمدت، بلکه چه‌بسا در فاصله‌ی زمانیِ کوتاه نیروهای انتقادی و گریز از مرکز شدیدی را در آن جوامع پدیدار ساخت، بیانگر درستیِ این مدعاست؛ برای مهارِ این پیامدها بود که آن شکلِ لخت و زمخت انباشت در مرکزِ امپریالیسم پیاده نشد و آنجا ما بیشتر شاهد الگوهای ترکیبی و تدابیرِ حمایتی و توسعه‌محور در روند اصلاحات اقتصادی بودیم (شرح این واقعیت نیز مجالی گسترده‌تر می‌خواهد که در همان زمان مقتضی به آن خواهیم پرداخت). امتناعِ بنیادینِ این انباشت بیش از آن آشکار است که از فاصله‌گیری از آن بتوان اجتناب کرد. آنچه از امپریالیسم به جهان صادر می‌شود، به‌همراهِ این رژیم انباشت، خودِ فواصلِ اضطراریِ آن هم هست؛ «ملیت» ضروریِ مصدر امپریالیستیِ ارزش‌های به‌اصطلاح جهانی، به‌رغمِ عربده‌ی گوشخراشِ بوقِ جهانی‌سازیِ عَرَصاتِ گوناگونِ زندگی اجتماعیِ کشورهای ضعیف‌تر حول همان ارزش‌ها، نتیجه‌ی ناسازِ فاصله‌گیری از یک امتناع ذاتی است: جهان به‌شرطی آن «دهکده‌ی جهانیِ» تبلیغ‌شده‌ی قدرت‌های جهانی است که خود این قدرت‌ها، ملتشان را از عضویت در آن مستثنا کنند. نومحافظه‌کاری، مانند فاشیسم، «استثنایی‌بودن» ملت خود را به‌هرقیمتی می‌خواهد، ولو به‌قیمتِ صدها میلیارد دلار هزینه برای یک‌ونیم‌دهه اشغال و اداره‌ی بی‌نتیجه‌ی بیابانِ بی‌ثمری به‌نامِ افغانستان. این‌که اشغالِ این کشور اگر هم دارای نتیجه‌ی اقتصادی نبوده، برای آمریکا ارزشِ ژئوپلیتیکی داشته است، اگر هم درست باشد، جز تأیید بحثِ ما نیست. هرچند موقعیت جغرافیاییِ افغانستان قیمتِ ژئوپلیتیکیِ قابل توجهی می‌تواند به آن بدهد (احداث پایگاه‌های نظامیِ آمریکا در همسایگی ایران و در نزدیکی روسیه)، اما از این راه هم جای دوری نمی‌رویم، زیرا تلاش برای مهارِ روسیه (چنان‌که در اوکراین می‌بینیم) یا عقب راندنِ ایران (مثلاً در سوریه، عراق و هم‌اینک در یمن) نیز برای آمریکا بیش از آن‌که دارای ارزشِ اقتصادی باشد، فعلاً چیزی است مربوط به ارضای شهوتِ تضمین و بازسازیِ هژمونی سیاسی آمریکا در منطقه و جهان؛ این تقلاها مقولاتی فاشیستی/نومحافظه‌کارانه از جنسِ «سده‌ی آمریکایی» هستند که پیامدهای اقتصادیِ آنها تنها در درازمدت قابل تحلیل است. به‌بیانِ دیگر درست است که هژمونی سیاسی و نفوذ ژئوپلیتیکی نهایتاً برای تضمین روند انباشت سرمایه در مسیری مشخص است، اما چنان‌که گفتیم بورژوازی باید از آگاهی به این واقعیت دور بماند؛ سرمایه هرگز نمی‌تواند برای منافع دهه‌های آینده برنامه‌ریزی کند، زیرا خودفرمانیِ سرمایه‌های خصوصی این را ناممکن می‌سازد. تضمین موقعیت برتر سرمایه در مقامِ یک «طبقه» مستلزم دخالتِ دولتی است که سطحی از بیگانگی از سرمایه را در خود دارد: سرمایه در مقام یک طبقه (کل) فقط به‌شرطِ بیگانگی از ــ و گاه تقابل با ــ سرمایه‌های فردی شکل می‌گیرد، و این موجودِ بیگانه از جامعه، یا به‌بیانِ‌دیگر کلیتِ ازخودبیگانه‌ی سرمایه، همان دولت سرمایه است: سرمایه تنها به یک شرط چونان یک کل/طبقه قابل تصور است و آن این‌که موجودیتِ ازخودبیگانه‌ی سیاسی پیدا کند. باز به عبارتی دیگر، اگر سرمایه بخواهد به‌صورت یک کل بازنمایی شود، باید از شکلِ مجرد سرمایه بیگانه شود و این بیگانگی همان امرِ سیاسیِ بورژوازی، یعنی دولتِ سرمایه‌داری است؛ اینجا عرصه‌ی پدیداریِ «منافع ملی» آمریکا مثلاً در افغانستان است، منافعی که هیچ‌کدام از سرمایه‌داران آمریکایی آن را درک نمی‌کنند؛ درواقع در این سطح سرمایه به کسانی نیاز دارد که منافعِ درازمدت و درک‌ناپذیرِ کلیت سرمایه را در قالب‌های ایمانی تعریف کنند: نمی‌توان با قولِ تضمینِ موقعیتِ برترِ سرمایه‌ی آمریکایی در 50 سالِ آینده در خاورمیانه، هیچ بنگاه یا فردِ سرمایه‌دارِ امروزیِ این کشور را متقاعد به جنگ کرد، چه برسد به بقیه‌ی مردم آمریکا و جهان. اینجا باید به مقولاتِ ایمانی و ارزش‌های گفتمانی متوسل شد: مهار تروریسم، احیای غرور آمریکایی، موقعیتِ برترِ فلان ملت یا ملت‌های غربی، گسترش ارزش‌های لیبرالی‌ای مانند دموکراسی و حقوق بشر و …. این‌چنین است که نولیبرالیسم از رقیبِ گفت
مانیِ خود، نومحافظه‌کاری، تفکیک‌پذیر نیست.

بدین‌ترتیب در عرصه‌ی گفتمان، سرمایه‌داری از سرمایه فاصله می‌گیرد، اما درست همان‌قدر که گفتارِ روزمره‌ی ما از دستورزبانش دور می‌شود؛ این فاصله‌ی «نه‌خیلی دور، نه‌خیلی نزدیک» یک نظام اجتماعی را از امتناع منطقیِ ذاتِ اقتصادی‌اش نجات می‌دهد، اما همزمان با نفیِ همین ذات، خودِ آن نظام را نفی می‌کند. خروج از این استیصال برای سرمایه‌داری هرگز به‌شکلِ طولانی مدت ممکن نیست. مفهوم مقاومت برآمدِ سمپتوماتیکِ همین وضعیت است: بیانِ دائماً سانسورشونده‌ی تضاد میان موجودیتِ انضمامیِ واقعیت و چیستیِ منطقیِ آن: ایرادِ کارِ نولیبرالیسم این نیست که به‌دروغ از حقوق بشر و دموکراسی و جامعه‌ی مدنی دَم می‌زند و در عوض چیزِ دیگری به خوردِ ما می‌دهد؛ مشکل این است که او واقعاً همین‌ها را سرشتِ راستینِ خود می‌داند، یعنی خودش هم از آنچه در سطحِ زیرین این اباطیل می‌گوید آگاه نیست؛ اما همین ناآگاهی، آن سطحِ زیرین را ممکن می‌کند. بدونِ ناآگاهی، آن زیر هم هیچ‌چیزی وجود نخواهد داشت. می‌توان به‌زبانِ لوکاچ گفت که نولیبرالیسم در اساسِ خود یک «سامانِ آگاهیِ کاذب» است، اما نیز باید افزود که همین سامانِ دُژشناخت است که نه‌فقط از آن ذاتِ اقتصادی پاس‌داری می‌کند، بلکه از این هم بیشتر، آن را در مقام یک ذات پیش می‌نهد. این‌که شکلِ پدیداریِ این نظامِ (نا)آگاهی به‌طور مشخص و تاریخی چگونه است، در آنچه «نظام مشخص و تاریخیِ انباشت» نامیده می‌شود، بازتاب (Reflexion) ــ در معنای هگلیِ آن ــ می‌یابد: چیزی که سوژه باید از آن آگاه شود را ناآگاهیِ سوژه پیشاپیش وضع می‌کند، پس برای آن‌که چیزِ متعلقِ آگاهی واقعاً و خارجاً «وجود داشته باشد» سوژه باید از آن ناآگاه بماند. آگاهی طبقاتی با رفعِ این ناآگاهی به‌قصدِ شناختِ آن چیز، خودِ آن چیز را هم نابود می‌کند. از این درهم‌تنیدگیِ دشوار خلاصی ممکن نیست. درنتیجه باور به هرگونه پیشینگی و پسینگیِ منطقی میان ذات و نظامِ ادراکِ آن خطرناک است؛ تقدم‌بخشی به یکی از آنها ما را به علیتِ مکانیکیِ بین‌الملل دوم می‌بَرَد و دیگری شاید به ایجابیتِ روحِ فلسفه‌ی بودریار یا چه‌بسا دلوز. درعوض، دالِ مقاومت مقدّم بر طرحِ هر بدیلِ معنایی، صرفاً این معنا را می‌رساند که هیچ گفتمانِ سرمایه‌داری توان تبیین و تضمین انتزاعِ منطقی درونی‌اش را ندارد. محتوای سیاسیِ مقاومت پیش از آن‌که اراده به فسخِ سرمایه در یک عملیاتِ اجتماعی باشد، صراحت‌بخشی به وضعیت از رهگذر افشایِ بی‌ثمر بودنِ برقراری رابطه‌ی تناظر یک‌به‌یک میان عناصرِ هستیِ اقتصادی و مؤلفه‌های منظومه‌ی گفتمانیِ سرمایه‌داری است؛ انحلالِ رابطه‌ی سرمایه با اصرار بر همین تناظرِ ناممکن آغاز می‌شود: اگر سرمایه‌داری نمی‌تواند فرایندِ تجریدِ ضروریِ خویش را به فرجام برساند، مقاومت این کار را خواهد کرد.

حال می‌توان پرسید که چرا امروز هرجایِ جهان شعارهایی چون حقوق بشر، آزادی اجتماعی و … اجرایی می‌شوند، آنجا یک انتقال قدرت به‌سود غرب روی می‌دهد؟ توطئه‌ای در کار است؟ بله، دسیسه‌ای پنهانی که پشتِ تمام این عناصرِ گفتمانی، در سطحِ یک زبان/ایدئولوژیِ درک‌ناشدنی در جریان است. کارِ بنیادینِ دال مقاومت حذفِ فاصله‌ی گفتمان و زبان، و افشای دسیسه‌ای نادانسته و ناپیداست: بداهت‌زدایی از عناصر گفتمانی و درنتیجه تحقق همان فروکاستی که سرمایه‌داری از آن می‌پرهیزد: معلوم می‌شود که چنان‌چه وهمِ این فاصله از میان برود، عنصر گفتمانیِ «حقوق بشر» درحقیقت چه معنایِ دلالیِ ناشناخته‌ای دارد. نبرد با نولیبرالیسم، همزمان جنگ با معنایِ کاذبی است که انباشت سرمایه در سطحِ گفتمانی پیدا کرده است. اگر این فاصله/ازخودبیگانگی از بین برود، یعنی (نا)عقلانیت بورژوایی فسخ شود، خودِ سرمایه هم عملاً نابود شده است، زیرا سرانجام در این‌وهله به حدِ آرمانیِ خود که از آن می‌پرهیخت، یعنی همانا به آن مطلوبِ نامطلوبش می‌رسد؛ این را از لوکاچ می‌دانیم، و نیز پیش از او از هگلِ بزرگ که امرِ عقلانیت‌زدایی‌شده را ناضروری می‌دانست؛ لحظه‌ای که این خودفریبیِ ازاین‌پس ناعقلانی/ناضروری چشم‌به‌راهِ یک تیپاست تا فروبریزد.

براین‌پایه نظام‌های انباشتِ کم‌وبیش یکسان، ممکن است در تاریخْ صورت‌بندی‌های گفتمانیِ گوناگونی پیدا کنند؛ این بدان معناست که الگوواره‌های اقتصادیِ مشابه نولیبرالیسم می‌توانند با نظام‌های سیاسی دیگرگونه‌ای مقارن باشند؛ چیزی مانند سَلَفِ کمابیش همانندِ منچستری‌اش، اقتصاد لِسِه‌فِر (laissez-faire) در پایان سده‌ی نوزدهم و آغاز سده‌ی بیستم، پیش از بحران دهه‌ی 1930 و عروج کینزیانیسم. میان نولیبرالیسم و لِسِه‌فر، به‌رغم برخی تفاوت‌ها، همانندی‌های زیادی هست، به‌گونه‌ای که بسیاری نولیبرالیسم را نسخه‌ی پسینِ آن‌دیگری می‌دانند که روی درون‌مایه‌ی اقتصادیِ کم‌وبیش مشترکِ تأکید بر سازوکارهای بازار و کاهش دخالت دولت در این سازوکارها و تصدی آن بر مقدرات اقتصادی جامعه حرکت می‌کند (تعبیه‌ی سرواژه‌ی «نو neo» بر واژه‌ی دیرآشنای لیبرالیسم برای اطلاق به این صورت‌بندی نوپدید، به همین واقعیت اشاره دارد)؛ اما تمایز آنها نه در این سطح، بلکه در شیوه و اندازه‌ی فاصله‌گیریِ هریک از آنها از این رژیم انباشتِ کمابیش همانند است، انباشتی که بیش از هر دوره‌ی تاریخی به خلوص منطقیِ سرمایه نزدیک شده است؛ درنتیجه مشروعیتِ جهانیِ گذرای نولیبرالیسم نیز ثمره‌ی پاسخی است که عجالتاً به این پرسشِ تاریخی می‌دهد: «چه ابژه/آرمانِ موهومی را «در شرایط مشخص» جایِ آن ذاتِ ممتنعی می‌گذاری که بنیادِ هستیِ توست اما از آن می‌پرهیزی؟» آنچه مشخصه‌ی نولیبرالیسم است، پاسخ او به این آزمون تاریخ است؛ شکلِ جواب، دولت را چونان موجودیتِ عینیِ سرمایه در مقام یک کلیت با هسته‌ی محذوف، پدیدار می‌کند.

به‌همین دلیل است که من اصرار دارم که کینزگرایی هم در نهایت به همان حدّ اقتصادی‌ای میل می‌کند که نولیبرالیسم بیش از هرالگوی دیگر بدان نزدیک شده است؛ در واقع نولیبرالیسم غایت مطلوب کینزیانیسم است، اما این مطلوبِ منطقی دائماً از سوی آن انکار می‌شود؛ به‌دیگرسخن آنچه منطقاً مطلوبِ آن است، واقعاً (یعنی به‌طور بالفعل) برایش نامطلوب می‌شود. تناقضِ مطلوب و نامطلوب بودنِ همزمانِ این تجریدِ منطقی میان لیبرالیسم کلاسیک، کینزیانیسم، نولیبرالیسم و هر شکل‌بندیِ دیگر سرمایه‌داری مشترک است؛ نحوه و میزان فاصله‌گیری از این امتناعِ ذاتی است که ویژه‌بحران‌های هر کدام از این ادوار سرمایه‌داری، یا به‌عبارت‌بهتر شکلِ ویژه‌ی پدیداری بحران‌های سرمایه در هر یک از این نظام‌ها را سبب می‌شود. مثلاً بحران‌های ساختاری‌ای که رویکردهای کینزی به اقتصادهای سرمایه‌داری تحمیل کردند و راه را برای رونقِ رَویه‌های تعدیل ساختاری در سراسر جهان به‌عنوان سرمشقِ نظری و اجراییِ خروج از بحران گشودند، تنها یک واقعیتِ منطقی را نشان می‌دهند: هیچ فاصله‌ای از شکل آرمانی یک ذاتِ ناممکن، در برابرِ نشانه‌های بازگشتِ امر سرکوفته، یعنی سمپتوم‌های سانسورِ ناخواسته‌ی آنچه در باطن بدان میل ورزیده می‌شود، در امان نیست؛ این فاصله‌ها بحران‌های ویژه‌ی خود را ایجاد می‌کنند؛ اگر این فاصله‌ها حذف شوند، اَشکالِ ویژه‌ی بحران هم منطقاً به همان شکلِ ترسیم‌شده‌ی مارکس تقلیل می‌یابند. باری، بنیاد اقتصاد کینزی نیز مانندِ خلفِ نولیبرالش، از تدبیری برای تضمینِ سیاسی موجودیت و مرکزیت ژئوپلیتیکیِ امپریالیسمِ پساجنگ، با محوریتِ قطبِ نوپدیدی چون ایالات متحده، جدایی‌ناپذیر است. چنان‌که گفتیم و بعدها بیشتر هم باید  گفت، نه‌تنها سازوکارها و نهادهای مالی‌ـ‌اقتصادیِ رایج و دایر در رونق پس از جنگ در کشورهای اروپای غربی، آمریکای شمالی و ژاپن، بلکه سازمان سیاسی جهانیِ این دوره نیز عملاً همین ترکیب امپریالیستی را ذیل سرکردگیِ مرکزِ یانکیِ آن بازتولید می‌کردند؛ این نوعی فاصله‌گیری از سرمایه به‌عنوان یک مفهوم مجرد است: دخالتی خارج از منطق خودفرمان سرمایه برای تأمین و تثبیت یک وضعیتِ انضمامیِ خاص آن. سرمایه‌ی واقعاً موجود، یعنی نظامِ سرمایه‌داری، همیشه ناگزیر از این دخالت است و همان‌گونه که گفتیم آن را در کسوتِ دولت نشان می‌دهد؛ چیزی که در مقیاسِ جهانی نیز به صورت یک نظم/دولتِ جهانی تجلی می‌یابد، ولو آن‌که هرگز تحققِ مطلق پیدا نمی‌کند. این فقط کاربستِ یک ابزار طبقاتی برای تحقق منافع یک طبقه‌ی مشخص نیست، بلکه خودِ سرمایه‌داری در مقام یک پدیدارِ اجتماعی است. فاصله‌ی کینزگرایی از سرمایه درمقامِ یک مفهوم منطقی، از طریق رویکردهای اقتصادی‌ای که معرفِ این دوره از تاریخ اقتصاد سرمایه‌داری است، خود را به شکل تضمین همین سامانِ پدیدارِ سیاسیِ مشخصِ سرمایه نشان می‌دهد؛ ناچار، بحران‌های ساختاریِ پایان این دوره که معمولاً ثمره‌ی خودویژگی‌های اقتصادی آن به‌شمار می‌روند، معرف نابسندگی این شکل فاصله‌گیری از یک ذات ممتنع برای اجتناب از بحرانِ منطقیِ آن‌اند؛ ساده بگوییم، هرچه از سرمایه برای اجتناب از بحران‌های ناگزیر آن فاصله می‌گیریم، آن بحران‌ها به شکل‌هایی که ویژه‌ی آن نوع فاصله‌گیری هستند، بازمی‌گردند. بر بسترِ احتضارِ سازمانِ فوردیِ انباشت، نگره‌پردازی درباره‌ی بازفاصله‌گیریِ نولیبرالی برای تضمین موجودیت واقعی و بالفعلِ سرمایه‌داری، یعنی تداوم سیطره‌ی سرمایه‌ی امپریالیستی و اقطاب آن، به گُرده‌ی بچه‌های شیکاگو افتاد تا نخستین سنجش راستینِ آموزه‌های خود را در کودتای شیلی با کامیابی از سر بگذرانند. به همین خاطر من باور دارم که به‌شکلی تناقض‌نمایانه، طرحِ نولیبرالیسم چونان کوششی برای بازسازی نظام بین‌المللیِ سرمایه به مرکزیت آمریکا، دوباره رؤیای احیای یک‌جور دولتِ کینزیِ جهانی را در خیال‌دانیِ ایالات متحده کاشته است: آرزوی وهم‌آلودِ تحققِ مدیریتِ حاشیه‌ناپذیرِ اقتصادی‌ـ‌ژئوپلیتیکیِ هرگوشه‌ی این سیاره به پایتختیِ واشنگتن. این رؤیای تهدیدآمیز را بیش از هر چیز در همان گفتمان «سده‌ی آمریکایی» نومحافظه‌کاران می‌توان یافت.

ازهمین‌روست که به‌نظر من در این لحظه‌ی مشخص نمی‌توان دولتِ امروزِ روسیه یا سوریه‌ی پیش از جنگ را نولیبرالی دانست. تحلیل‌های معمول با دست گذاشتن بر اجرای برخی تعدیل‌های ساختاری در اقتصاد این کشورها به‌ویژه در چندسالِ گذشته (خصوصی‌سازی عرصه‌های گوناگون اقتصاد، کالایی‌سازیِ برخی خدمات اجتماعی، مقررات‌زدایی از بازارِ کار، سیاست‌های پول‌گرایانه، حرکت به‌سوی پویش‌های طرفِ عرضه و ….) آنها را در مقوله‌ی «دولتِ نولیبرال» قرار می‌دهند. انگیزه‌ی طراحانِ این گذارِ ساختاری در آن کشورها به‌اندازه‌ی کافی آشکار است و جایی برای هیچ اعتمادی به آنها باقی نمی‌گذارد؛ برای نمونه، این‌که شهوتِ خصوصی‌سازی جزء‌و‌کلِ دولتِ پوتین و شخص او را می‌پیماید، آن‌قدر بدیهی است که گفتنش حوصله‌سَربَر است. اما به‌باورِ من آنچه نمی‌گذارد دولتِ پوتین «در این لحظه‌ی خاص» با این نام تداعی شود، مخالفتِ آن با نظامِ سیاسیِ جهان‌مقیاسِ حاکم بر انباشت، به‌رغمِ موافقتش با خودِ انباشت در شکلِ اقتصادیِ موجود آن است؛ این مخالفت درجای‌خود او را از اجرایِ روسیِ همان شکلِ انباشت هم محروم می‌کند (یا دستِ‌کم چوب لای چرخ‌اَش می‌گذارد). پیش‌ترها گفته بودم که انتخابِ پوتین میان تن‌دادن به نظم سیاسیِ مسلط بر سازوکارهای انباشتِ این عصر، و پشتیبانی از برخی نیروهای ایستاده در برابر تهاجمِ امپریالیستیِ آن، به‌طورمشخص در اوکراین و سوریه، تعیین‌کننده‌ی پذیرش یا عدمِ پذیرشِ او به باشگاهِ نولیبرال‌هاست. می‌توان مثلِ من به انتخابی که پوتین خواهد کرد بدبین بود، اما تا اجرای آن گزینشِ ناگزیر، اطلاق عنوان نولیبرال به دولتِ او پیامد یک خطای خطیرِ روش‌شناختی است؛ پرهیز از تعمید دولتِ او به نولیبرالیسم به‌معنیِ واریز یک امتیاز سیاسیِ خوش‌بینانه به حساب حزب حاکمِ روسیه نیست؛ این بیش از هر چیز ناشی از ضرورتِ تدقیق مفهوم نولیبرالیسم از سطحِ یک پژوهش دانشگاهی به اضطرارهای عرصه‌ی سیاست است، جایی که دیریازود زیر گوشِ کسی می‌زنند که یادش رفته است که برای عقب‌نماندن از قافله می‌خواهد میزبانِ دور بعدیِ جام جهانی باشد؛ حال این‌که جوابِ این سیلی را می‌دهد یا به میزبانی‌اش می‌چسبد، دیگر خود داند.

بد نیست کمی در مسئله‌ی دخالت روسیه در روند مقاومت نیروهای شرقِ اوکراین دقیق شویم؛ این نیروها ترکیبی از جریان‌های سیاسیِ گوناگون هستند: از مارکسیست‌ها گرفته تا روس‌گرایان که هرکدام برپایه‌ی برنامه‌ی اجتماعی خود در برابر تحولات غرب‌گرایانه‌ی کیِف ایستاده‌اند. موضعِ دولت روسیه در حمایت از جریان‌های روس‌گرا، گاه به‌بهای حذف و سرکوب نیروهای دستِ چپیِ آن منطقه پیش رفته است؛ در بدترین حالت، صورت‌بندیِ مسئله برای روسیه چنین است که اگر در آن نواحی پرچمِ روسیه برافراشته شود، نتیجه‌ی بهینه حاصل خواهد شد؛ از توهمات پوتین درباره‌ی احیای عظمتِ روسیه‌ی تزاری چنین چیزی برمی‌آید؛ اما اگر نیروهای مقاومت در شرقِ اوکراین هم به همین رؤیا بسنده کنند، هم آنها و هم دولتِ روسیه باخته‌اند. اگر سطحِ مطالباتِ مقاومت با حذف و سرکوب نیروهای جدی‌تر و پیگیرترِ آن به تشکیل دولت‌های خودمختاری که می‌خواهند همچنان در چارچوب نظام سرمایه‌داری حرکت کنند، محدود بماند، انتخابِ درازمدتِ این دولت‌ها قاعدتاً دوباره اروپا خواهد بود؛ اگر منافعِ سرمایه در این مناطق حفظ شود، دیریازود همین منافع دوباره همان فشار غرب‌گرایانه‌ای را به دولت‌های خودفرمانِ خود وارد خواهند کرد که چند سال پیش به دولتِ یانوکوویچ وارد می‌شد. تنها راه پایان این فشار، پایان‌دادن به موجودیتِ سرمایه در شرق اوکراین است. اگر پوتین و عواملش در این بخش از اوکراین عملکردِ سرمایه را مهار نکنند، مقاومت در برابرِ غرب را هم بلاموضوع خواهند کرد. تقلیل مسئله به شکل‌بندیِ مسخره‌ی روسی‌گری، و در لوای آن حفظِ مناسبات سرمایه‌داری به‌بهای سرکوب نیروهای پیگیرِ مقاومت، چنان‌که پیش‌تر نیز گفته بودم، نه‌تنها مقاومت، بلکه رؤیای روسیه‌ی بزرگ را هم نابود خواهد کرد. برایِ منافع سرمایه‌دارانِ هرچند روس‌تبارِ دولت‌های خودمختار این بخش از اروپا، در دراز مدت آلمان و آمریکا از روسیه‌ی مادر جذاب‌تر خواهند بود. این در مورد سرمایه‌های داخلیِ خودِ روسیه هم همین‌قدر صادق است.

درنتیجه ثمره‌ی پافشاری عناصرِ داخلیِ قدرت در روسیه، یا هر کشوری در موقعیت همانند، بر حفظ مناسبات سرمایه‌داری جز تخطئه‌ی مسلّم مفهوم مقاومت نیست. گرایش‌های تعدیل ساختاری در جهت گسترشِ هرچه‌بیشترِ اقتصاد بازار در این‌قبیل کشورها، یا در سوریه‌ی پیش از ویرانی‌های اخیر، نمی‌تواند فرجامی جز تَرکِ مقاومت داشته باشد؛ این‌چیزی است که در این‌لحظه حتا بر بسیاری از نیروهای مقاومت نیز پوشیده است و این‌که هر یک از این جریان‌ها تا کجا بر این مفهوم پای خواهند فشرد، دیر یا زود مشخص خواهد شد. مسئله این نیست که دغدغه‌ی پوتین برای دخالت در اوکراین چیست؛ آنچه اهمیت دارد این است که او نمی‌خواهد ولو با رؤیای بازسازیِ عظمتِ روسیه، به سرکردگیِ آمریکا و به مجموعه‌ی ارزش/آرمان‌های تبلیغیِ آن تن دهد؛ اما به‌رغمِ خواستِ او این مهم تنها با گسترشِ شرایطی امکان‌پذیر است که در آن مفهوم مقاومت تبدیل به یک واقعیت اجتماعی می‌شود؛ تقریباً همه‌ی ابزارهای دیپلماتیک، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و تبلیغاتیِ جهان به‌ضررِ این خواستِ پوتین کار می‌کنند؛ پیشبرد طرحِ مهارِ جهان‌گستریِ غرب به‌رهبریِ آمریکا جز از رهگذر شکل‌گیری جنبش‌های اصیلِ اجتماعی ناممکن است و ظاهراً پوتین میان ضرورتِ تولید این ابزارها و وضعیتِ اجتماعیِ پای‌دارنده‌ی آنها از یک‌سو، و از سوی دیگر دغدغه‌ی مهارِ جنبش‌های رادیکال اجتماعی برای استقرار مناسبات سرمایه‌داری در مناطق نفوذ خود گیر کرده است. این وضعیت نمی‌تواند پایدار باقی بماند و دولت روسیه ناگزیر از انتخاب خواهد بود. تن ندادن به فرادستیِ ایالات متحده تنها منوط به انتخابِ اولی است؛ تااین‌لحظه به‌سببِ همین «تن‌ندادن» است که من دولتِ روسیه را به‌رغمِ گرایش‌های تعدیلیِ کنونی‌اش و با تمام توهماتِ بیهوده‌اش، فعلاً نولیبرالی نمی‌دانم، زیرا چنان‌که پیش‌تر گفتم نولیبرالیسم از بازتولید و تضمین مرکزیت سیاسی، نظامی و ژئوپلیتیکی آمریکا تفکیک‌ناپذیر است. برای انکارِ این مرکزیت یک پرچمِ روسی کافی نیست، باید خودِ سرمایه را مهار کرد. نپذیرفتن سرکردگیِ آمریکا تبعات اقتصادی‌ای برای سرکِشان دارد که امروز پوتین آن را تجربه می‌کند. اگر پوتین و جنبش‌های روس‌گرای شرق اوکراین سرانجام ضرورتِ مهار سرمایه را نپذیرند، یا با تداومِ تحریم‌های اقتصادی هر روز زیر فشار عناصر سرمایه‌دارانه‌ی داخلی با تهدید دگرگونیِ مخملی روبرو خواهند شد، و یا باید آماده‌ی بروزِ وضعیتی شبیهِ آنچه امروز در سوریه در جریان است، بشوند. سرکوب جریان‌های رادیکالِ مقاومت به‌دست ملی‌گرایان روس‌تبارِ شرقِ اوکراین، بیش از پیش روس‌ها را به این مخاطرات نزدیک می‌کند. درواقع در حذف و سرکوب چپ‌گرایان، ناسیونالیسم روس همان کاری را می‌کند که در آینده‌ی احتمالی ــ یعنی به‌شرطی که مناسبات سرمایه‌داری در این مناطق مستقر بماند ــ سرمایه‌های غربی خواهند کرد. مبارزه با غرب، همزمان نبرد با گرایش‌های سرمایه‌دارانه‌ی داخلی هم هست و اگر روس‌گرایان آن را نفهمند، یا بفهمند و در قبالش منفعل باقی بمانند، آن‌وقت بعید نیست دوباره شاهدِ وحدتِ اوکراین باشیم! تردیدی نیست که جنگِ داخلیِ اوکراین هم‌اینک به‌شکلی آرام در ساختِ قدرتِ روسیه نیز جریان دارد؛ هواداران اقتصاد بازار بی‌گمان درلایه‌های ناپیدای سیاست داخلیِ روسیه، با عملکردِ پوتین در اروپا و خاورمیانه درگیرند؛ دفاع از مقاومت همزمان نبرد با همین لایه‌های مرتجعِ قدرت در روسیه هم هست و پوتین تا جایی به‌راستی در این امر مصمم خواهد بود که این جنگِ بالقوه‌ی داخلی را هم پیش ببرد؛ هرچه به عزمِ او بدبین باشیم، بازهم به لحاظِ تحلیلی نمی‌توان بر چنین وضعیتی نام نولیبرالیسم گذاشت: این یک موقعیت جنگی است که نولیبرال بودن یا نبودن تنها به نتیجه‌ی آن بستگی دارد، نه به اراده و ذهنیتِ نیروهای درگیر در آن.

براین‌پایه نولیبرالیسم را هم باید با ارجاع به مفهومِ مقاومت تعریف کرد. تا زمانی‌که روس‌ها، حال با هر برنامه‌ی جدّی یا توهمِ مسخره‌ای هژمونی آمریکا را رد می‌کنند، و تا جایی که بابتش تن به تحریم می‌دهند، مرز سیاسی مشخصی میان دولت خود و نولیبرالیسم می‌کشند، حتا بی‌آن‌که خودشان الزاماً از آن آگاه باشند. کارویژه‌ی دالِ مقاومت آگاه‌ساختنِ سیاستمداران نیست، بلکه آگاهانیدنِ ساختاریِ موقعیت از همانیِ آن با امتناعِ بنیادینِ خود موقعیت است: یک دیگری آگاه که از ناخودآگاهِ همه می‌گذرد. من این آگاهی را نه به روس‌ها و نه حتا به خودِ رزمندگان مقاومت اطلاق نمی‌کنم؛ تنها اطمینان دارم که آگاهیِ مضمر در امرِ دلالت با هیچ بازنویسیِ گفتمانیِ معنا به‌شیوه‌ی سرمایه‌داری، راه نخواهد آمد؛ آزمونِ تمامِ نیروهای مقاومت جهان بر سرِ انتخاب میان تداومِ احضارِ این آگاهی و بازگشت به معابدِ تقدیس ابژه‌های گفتمانی، از هیچ دشواری فروگذار نمی‌کند و خوب است به حُکمِ این سنجشِ سختِ سیاسی اعتماد کنیم. اگر روس‌ها که هیچ، خودِ روس‌گرایان شرق اوکراین یا هر جریانِ مشخص سیاسی دیگر هم، سخن گفتنِ به زبانِ این دیگری را کنار بگذارند، مقاومتْ حسابِ اعتبارِ اجتماعیِ آنها را تصفیه خواهد کرد. توجیه ضرورتِ حمایت از نیروهای مشخص مقاومت در مناطقی چون شرق اوکراین یا در سوریه، عملکردِ خواسته یا ناخواسته‌ی آنها در تعلیق عملیات ابژه‌های کاذبی است که نولیبرالیسم به خوردِ جهان می‌دهد، حتا اگر فعلاً آگاهی صریحی درباره‌ی جایگزینیِ سرمایه‌داری با شیوه‌ی نوین‌ترِ تولید نداشته باشند؛ اگر برخی جریان‌ها بر آن باشند تا ابژه‌ی مسخره‌ای چون «ملیت اوکراینی» را با ابژه‌ی همان‌قدر مسخره‌ی دیگری مانند «ملیت روس» جایگزین کنند، از عملکردِ ویرانگرِ دال مقاومت در امان نخواهند بود؛ به‌دیگرسخن چنان‌چه برخی نیروهای مشخص که خود را در مجموعه‌ی مقاومت تعریف می‌کنند، بخواهند همچنان در منظومه‌ی سرمایه‌داری باقی بمانند، لاجرم آنها هم دست‌به‌کارِ یک‌جور فاصله‌گیری خواهند شد، و این یعنی خروج از حوزه‌ی شمول مقاومت. دراین‌صورت در موضع‌گیری در برابرِ این خوارج جای تردیدی باقی نمی‌ماند.

شاید برای پرهیز از خلطِ مصادیق، اشاره‌ای گذرا به این نکته بد نباشد که آنچه درباره‌ی روسیه گفته شد، درمورد چین یکسره باطل است: این‌یکی قدرتی امپریالیستی است که نظم نولیبرالی جهان را پذیرفته است و تثبیت و گسترش موقعیتِ خود در آن را در محملِ سازوکارهای درونیِ همین نظام جهانی می‌جوید، و نه در تخطئه‌ی آن از رهگذر بازتولید شرایط اجتماعی‌ای که زمینه‌ی بارآورِ رشد و گسترشِ جنبش‌های مقاومت است. می‌خواهم بگویم ایستادگیِ خطوط جهانیِ مقاومت و دولت‌های به‌هردلیل پشتیبانِ آن در برابرِ آمریکا و متحدانش، هیچ ربطی به رقابت امپریالیستیِ چین با جهان غرب ندارد؛ این موضوعی است که تدقیقِ آن مجال گسترده‌ی دیگری می‌خواهد.

خلاصه کنیم: نولیبرالیسم، یا هر صورت‌بندیِ اجتماعیِ یا شکلِ مشخص سرمایه‌داری محصول امتناعِ موجودیتِ متناقضِ سرمایه و تشکیل یک نظام فاصله‌گیری از آن است؛ بنیادِ این بیگانگی را باید در ساخت دولت جستجو کرد؛ بدون دولتِ سرمایه، خود سرمایه یک لحظه هم وجود ندارد، نه صرفاً به این دلیل که اولی ابزار سرکوب طبقاتیِ دومی است، بلکه از آن رو که سرمایه جز در این شکلِ بیگانه‌اش اصلاً ممکن نیست؛ دولت محمل تشکیل گفتمان‌های سرمایه‌داری و عرضه‌ی ابژه‌هایی است که روی امتناع سرمایه جعل شده‌اند؛ درمقابل، مقاومت بنیادِ واقعیتِ نمادین (symbolic) ای است که نابسندگیِ این جایگزین‌های موهومِ (imaginary) ذات را به خودِ این نظام یادآوری می‌کند. همان‌گونه که در آغاز این نوشتار گفتم، کنشِ سیاسی یک نیروی بدیل در اعلانِ همین دال فقدان است که معانی کاذب حاصل از همانیِ ابژه و واژه را بی‌اعتبار می‌سازد، یعنی شیرازه‌ی گفتمانِ پیشین را از هم می‌گسلد و نومیدی و ناباوری به ذوات مجعول آن سامان را تبدیل به یک سازمانِ آگاهیِ زبان‌شناختی می‌کند: تنظیم عناصرِ تداعی در یک دیگریِ سرکوفته که فرض سوژه بر داناییِ اوست. اما اگر هیچ نیرویی دست به‌کار این یادآوری سیاسی نشود، چه روی خواهد داد؟

 

هذیانِ فاشیستیِ سرگُرد کُنیگ: مادهْ بدونِ شکل، جنبشْ بدونِ دولت

فارغ از این بنیادِ اندیشگانی، لیبرال‌ها که هیچ، حتا مارکسیست‌ها هم پس از هفتاد سال جستجویِ زمینه‌ی پیدایش فاشیسم در منافعِ این یا آن زیرلایه‌ی طبقاتی نتیجه‌ی مشخصی به دست نیاورده‌اند؛ اطلاقِ سازوکار بازتولید موقعیتِ برترِ یک ترکیب مشخص طبقاتی به فاشیسم در لحظه‌ی عروج بحرانِ ساختاری سرمایه، عادتِ عمده‌ی تحلیلگران چپ بوده و هست؛ کسانی چون پولانزاس آن را ائتلافِ طبقاتی بزرگ‌زمین‌داران و بزرگ‌سرمایه‌داران دانسته‌اند، تحلیلی که روندهای نایکسانِ دگرگونی تجربه‌های فاشیسم در نمونه‌های تاریخی متفاوت، به‌طورعام تصدیقش نمی‌کنند؛ کمینترن آن را نماینده‌ی سرمایه‌ی انحصاری می‌دانست که این هم در بسیاری موارد، به‌ویژه در سرمایه‌داری‌های عقب‌مانده‌تر باطل است. رویکردهایی که آن را تقلای یک جنبش خرده‌بورژوایی برای ارتقا به سرمایه‌داری بزرگ با کمکِ امپریالیسم می‌بینند (سنتی که به‌ویژه در برخی جریان‌های نظریِ چپِ آمریکای لاتین، تحلیل‌گران تجربه‌ی اسپانیا و پرتغال، و خصوصاً شیلیِ پس از کودتا می‌توان یافت) کم به تناقض با نمونه‌های چشمگیرِ تاریخی و خلط موضوع با پوپولیسم و بناپارتیسم و یک‌مُشت ایسمِ دیگر نمی‌انجامند؛ برخی حتا تاریخِ بعثیسمِ عراق را هم آزمون فاشیستی دانسته‌اند؛ و پس از همه‌ی اینها یافتنِ فصلِ مشترکی به‌نام «اقتصاد فاشیستی» ناممکن می‌شود. بحث درباره‌ی زمینه‌های جامعه‌شناختیِ عروج فاشیسم، ناگزیر ساختاری دانشگاهی دارد و قاعدتاً به‌عنوان ابزاری سیاسی برای مبارزه با آن حیاتی است؛ اما حتا اگر رجوع به برخی پژوهش‌های گران‌سنگِ تاریخی، بضاعتِ انجامِ سهمِ کوچکی از این مهم را به ما بدهد، اینجا فرصت چنین کاری نداریم. دغدغه‌ی من فعلاً این است که وقتی فاشیسم را به یک نظام مساعد برای یک خط منفعتی مشخص، یا ائتلاف چند خط منفعتی، یا تضمین فلان سازوکار انباشت تأویل می‌کنیم، راستش زیادی به او شخصیت می‌دهیم؛ چکیده‌ی این‌دست تحلیل‌ها چنین است: «فاشیسم، شکل فاشیستیِ سرمایه‌داری در شرایط مشخصی است که در آن منافعِ این یا آن طبقه یا زیرطبقه به خطر افتاده است»؛ اما به‌باورمن فاشیسم یک شکل اجتماعی نیست؛ به‌عکس، وضعیت بی‌شکلی است که از فسخ تمام صورت‌ها و معانی آرمانی سرمایه‌داری برمی‌آید: یک سرمایه بدونِ انگاره (صورت یا ایده، eidos)؛ موقعیتی که از بی‌کفایتیِ یک صورت‌بندیِ مشخصِ سرمایه‌داری در بازتولید شکل اجتماعی و درنتیجه نظامِ گفتمانیِ معنا به‌جا می‌ماند؛ درواقع نابسندگیِ مقدّرِ هر شکلِ اجتماعیِ سرمایه‌داری در حفظ فاصله از امتناع سرمایه امکان وقوع فاشیسم را گسترش می‌دهد.

هر نظامِ گفتمانی به کلیات شأنی عینی می‌دهد، یعنی برای هر صورت یا انگاره، یک مابه‌ازای بیرونی فرض می‌گیرد؛ مثلاً در سرمایه‌داری، برای کلیاتی چون نیکی، آزادی، خوش‌بختی و … مصادیق مشخصی تدبیر شده است: خیر برابر با ثروت، آزادی برابر با بازار، برتری برابر با مالکیت و … همه‌ی اینها مواد آرمانی، و نقیض‌شان هم مؤلفه‌های ضدآرمانیِ آن گفتمان هستند و اطلاق مجموعه‌ای از این کلیات به یک ابژه‌ی اجتماعی شکلِ عینیِ آن را برمی‌سازد. زمانی که یک گفتمان از کار می‌افتد، برقراری رابطه میان نام‌ها و مصادیق، یعنی همان رابطه‌ی معنا ناممکن می‌شود: دیگر جامعه تساویِ سعادت و ثروت را به‌رسمیت نمی‌شناسد و در این شرایط، چنان‌که پیش‌تر گفتیم، بازگشت به سطحِ دلالت برای افشای ساختارِ راستین و کتمان‌شده‌ی معنا، جایگزینیِ انقلابیِ وضعیت را در دستور کار قرار می‌دهد. موضعِ سیاسیِ محافظه‌کاری تلاش می‌کند تا سازمانِ گفتمانیِ پیشین را، حتا شده با سرکوب اجتماعی، همچنان حفظ کند؛ درمقابل، فاشیسم برای پرهیز از دگرگونیِ کل ساختار اجتماعی، فُرجه‌ی بی‌معنایی را با شکل‌زدایی از ماده تداوم می‌بخشد؛ این تمدیدِ فرصتِ تجدیدقوای سرمایه‌داری برای ارائه‌ی دوباره‌ی گفتمان‌های خویش است: در وهله‌ی فاشیسم اصلاً قرار نیست چیزی معنایی داشته باشد؛ تمام عناصر گفتمانیِ سرمایه‌داری عجالتاً به تعلیق درمی‌آیند. ادعای فاشیسم مبنی بر این‌که با گفتمان‌های قالبی و عُرفیِ نظام سرمایه‌داری، به‌ویژه لیبرالیسم، مرزبندی و حتا تعارض دارد ــ تا آن حد که گاه خود را با اقتصاد سوسیالیستی بازنمایی می‌کند ــ نتیجه همین تعلیق معناست. سرمایه‌داری دیگر کلیاتِ ضروری برای شکل‌دهی به مواد اجتماعیِ خود را در اختیار ندارد: آزادی، خیر، برابریِ شهروندی و … مُشتی یاوه از کار درمی‌آیند، چرا که دیگر با مصادیقِ گفتمانیِ پیشین (بازار و ثروت و مالکیت و …) تناظر ندارند؛ بدون این صُورِ بَرین، ماده تبدیل به امری نامتعین و تعریف‌نشده و عاری از هر نوع صفتِ مشخص می‌شود. اما سراسرِ این برهه‌ی تعلیق، تدبیری ضروری برای بازسازی مقدمات اجتماعی و روان‌شناختی لازم برای اعاده‌ی همان عُرفیات و بدیهیاتِ گفتمانیِ عمدتاً لیبرالی، یعنی ترکیب‌بندی دوباره‌ی سامانِ معنا برپایه‌ی صورت‌بندی‌های اجتماعی سرمایه‌داری است.

بدین‌ترتیب فاشیسم بازه‌ی اضطراریِ گشوده میانِ یک شکل با شکلِ احتمالیِ بعدیِ جامعه‌ی بورژوایی است، مگر این‌که نظامِ تولید یکسره جایگزین شود؛ اگر از سرمایه صورت‌زدایی کنیم، یک‌جور ترومایِ «ماده‌ی بدون شکل (فرم)» به‌جا می‌ماند که سوژه‌ی روان‌نژند تابِ رویارویی با آن را نمی‌آورد و در چنین شرایطی چرخش به‌سوی روان‌پریشی (سایکوز) گزیرناپذیر خواهد بود. فاشیسم با اثباتِ قهرآمیزِ یک ماده‌المواد، رودرروی طرحِ تداعی معانی قرار می‌گیرد، یعنی برخلافِ محافظه‌کاری سعی نمی‌کند سازمان معنا در نظام گفتمانیِ پیشین را حفظ کند، بلکه از بنیاد منکرِ هرگونه معنا می‌شود؛ معمولاً فاشیست‌ها این ماده‌ی بی‌شکل را با توسل به امورِ فیزیکی/فیزیولوژیکی بی‌واسطه‌ای چون نژاد، خون، رنگ و … جعل می‌کنند: یک آرخه‌ی مُقدّم بر هرگونه تضاد و تطوّر، چیزی مانندِ آپِیرونِ (Apeiron) آناکسیمندر که از روز ازل بی‌هیچ شکل و حد و وصفی بوده و به‌لحاظِ اجتماعی اساساً تعریف‌‎ناپذیر است. هنگامی‌که گفتمان از تولید معنا ناتوان می‌ماند، این آرخه از همه‌ی شکاف‌های وضعیتِ موجود بیرون می‌پاشد و صفتِ متداول هر چیزی را ملغا اعلام می‌کند.

باری، از فلسفه‌ی یونان بدین‌سو ذهن ما برای تجزیه‌ی منطقیِ واقعیت به دوگانه‌ی ماده و شکل (صورت) خو گرفته است؛ تصور یک ماده بدون صورت، یعنی بدون شکلِ بالفعلِ آن ماده در یک جسمِ مشخص، برای ما ناممکن است، چیزی که یونانیان آن را «اوله» می‌گفتند و از آن‌پس در ادبیات ما از همان ریشه‌ی یونانی با نامِ «هیولا» باقی ماند: ماده‌ای خام، لَخت و بی‌شکل که نهایتِ بالقوگی است و از این‌رو ــ به‌ویژه در سنت‌های نوافلاتونی ــ خاستگاه شرّ و قلمروی تاریکی دانسته می‌شد؛ این‌که امروزه دیوها و موجوداتِ شرورِ داستانی را گاه هیولا می‌نامند، بازمانده‌ی همین تلقی اشراقی است و گویا چندان هم بیراه نیست؛ هیولا اگر عدم نباشد، کِبرِ موهومِ یک استقلالِ ناممکن از صورت است؛ زیرِ سایه‌ی امپراتوریِ هیولا، سرمایه نفسی تازه می‌کند و با سازمان نوساخته‌ی ترادفِ کلیات و اعیان بازمی‌گردد. بدین‌قرار با هر بحرانِ ادواریِ سرمایه‌داری که در آن نظامِ پیشین گفتمانی نااستوار می‌نُماید، فاشیسم به‌صورتِ یک احتمالِ بی‌وقفه پروبال می‌گیرد. درنتیجه در سطحِ جنبش، فاشیسم را باید بالقوگیِ حذف‌ناپذیرِ ملازم با نابسندگیِ سرمایه در توجیهِ شکل‌بندی‌های خود دانست: آرخه‌ی عالم‌روبی که هم‌پای تساهلِ لیبرالیِ بورژوازی در سایه‌گیرهای پنهانِ شهرِ سرمایه آرام‌آرام گسترش می‌یابد؛ چیزی مانندِ تولیدِ دم‌به‌دمِ یاخته‌های سرطانی در یک کالبدِ زیستی که به‌محضِ بروزِ نخستین نشانه‌های ضعفِ دستگاهِ ایمنی در سرکوبِ آنها، تبدیل به نظامِ متابولیکِ حاکم بر کلِ این کالبد می‌شود. ازاین‌رو بلوغِ این بالقوگیِ سرطانی از جنبش به نسخه‌ی کاذبی از نظام الزاماً با بی‌سامانی‌های سوخت‌وسازِ «یک و فقط یک» جرگه‌ی اقتصادی هم‌بسامد نیست؛ پس از هر صورت‌بندیِ سرمایه‌داری، در شرایطی که نوبتِ اراذلی رسیده است که شخصیتِ اقتصادیِ زیرلایه‌ی هژمونیکِ طبقه یا ائتلاف طبقاتیِ حاکم برای‌شان علی‌السویه است، تاخت‌وتازِ فاشیسم چونان محملِ ناگزیرِ تمدیدِ برهه‌ی تعلیقِ گفتمان برای مهارِ روند تداعیِ امتناعِ سرمایه در دنباله‌ی دلالت آغاز می‌شود؛ این فرصتی برای گریز سرمایه از مخمصه‌ی بدیل اجتماعی است. می‌شود همین‌جا به تمایزِ لکانیِ سمپتوم (symptom) و سَنتوم (sinthome) اشاره‌ای کرد تا وجهِ روان‌شناختیِ سقوطِ سرمایه‌داری از نابسندگی یک صورت‌بندیِ تاریخی به برهه‌ی تعلیقِ روان‌پریشانه‌ی هرنوع شکل اجتماعی در تباهیِ فاشیستیِ سامانِ معنا مشخص شود؛ این برای درکِ بهترِ خُلق و خوی موجودی که خود را فاشیست می‌داند بی‌فایده نیست؛ هذیان‌های توطئه‌باورانه‌ی فاشیسم هم از همین روان‌پریشی (سایکوز) ناشی می‌شود و به‌رغمِ یکسان‌انگاریِ کودکانه‌ی فاشیسم و استالینیسم از سوی لیبرال‌ها، آشفته‌گویی‌های تب‌آلودِ نازی‌ها درباره‌ی دسیسه‌های کیهانیِ خرابکاران، هیچ ربطی به کشفِ زبان‌شناختیِ ساختارِ راستینِ توطئه در رویداد خجسته‌ای چون دادگاه بوخارین ندارد.

سرانجام، جنبشِ چیزِ بی‌شکل، دولتِ مقدّرِ خود را نه زیر پرچمِ رایش، بلکه در سامانِ جهانیِ پس از جنگ استوار می‌کند. توجه کنید که مواجهه‌ی حکومت هیتلر با نهضتِ برسازنده‌اش محصول یک اتفاقِ‌نظرِ موهوم بر سرِ وجودِ همین «چیزِ» ملموس در قلبِ اجتماعِ (Gemeinschaft/Community) فاشیست‌هاست؛ و این از بنیاد مغایر با ساختارِ دولتی است که به‌شرطِ بیگانگی از یک جامعه (Gesellschaft/Society) شکل می‌گیرد. سخن از ضرورتِ تمایزگذاری میان این دو مفهوم، اجتماع و جامعه، است؛ اما برخلافِ حُسنِ‌نظرِ واضعِ نظریه‌ی این تمایز، فردیناند تونیس، به وهله‌ی اجتماع، طرحِ این مفهومِ آلی درمقامِ سابقه‌ی پیشامدرنِ جامعه‌ی به‌قولِ او مکانیکی و بی‌روحِ عصرجدید را ــ که چونان غمِ غربتِ هم‌باشیِ انداموارِ انسان‌ها در حیاتِ طبیعیِ گروه‌های میوه‌چینِ آغازین، بر دلِ مدرنیته سنگینی می‌کند ــ بیشتر هذیانِ خطرناکی می‌دانیم که افسانه‌ی یک پیشاتاریخِ بی‌نشانِ عدنی را به مرتبه‌ی ضلعی از دوضلعِ بنیادینِ یک نظریه‌ی تاریخ برمی‌کِشد؛ به‌باورِ من اجتماع به‌شرطِ تحقق، بیشتر به‌سوی چیزی چون مفهومِ جماعت یا مجموعه (collective/series) مِیل می‌کند که می‌توان توصیفِ دقیقش را نزدِ سارتر در نقدِ خِرَدِ دیالکتیکی یافت، وضعیتی که در آن غیریتِ انسان‌ها نسبت به هم در پیوندِ موازی و تقریباً شانه‌ای‌شان با یک امرِ پیشینِ مشترک، و نه درنتیجه‌ی روابطِ متخاصم سوژه‌های اجتماعی، تعریف می‌شود؛ میان اجزای این جماعت/مجموعه، رابطه در معنای یک امتناعِ منطقی یا تضاد اجتماعی وجود ندارد، آنها تنها کنار هم چیده شده‌اند؛ مثال خود سارتر، گوش دادنِ همزمان شهروندان از خانه‌های خود به یک برنامه‌ی رادیوییِ واحد، تصویرِ کم‌وبیش رسایی از مسخ‌شدگی انسان‌ها در مواجهه‌ی فاشیستی با وحدتِ بسیط یک نژاد به نمایش می‌گذارد؛ به‌همین‌ترتیب ملت برای فاشیسم یک‌دستیِ تکثرناپذیری است که پیش از هرگونه تضاد/تاریخ، از یک آرخه‌ی ازلی پدید آمده است. به‌عکس، جامعه را تخاصم‌ها و تضادهای آن می‌سازد و در آن غیریت شهروندان و اجزای کلیت نسبت به یکدیگر، چیزی از جنسِ دیالکتیک است. برخلاف تونیس، این دومی را نه بی‌روح و مکانیکی، بلکه به‌مراتب بیش از افسانه‌ی حیات‌گرایانه‌ی آن اجتماعِ (گِمایْنْشافْتِ) نیچه‌ای، پویا می‌بینیم: مدرنیته کارگاهِ تمام‌ماشینیِ بیگانگانی است که برای تولید زندگی، محکوم به تمدیدِ بیخِ ممتنعِ یک تضادِ لاینحل هستند. فاشیسم از جامعه‌ی مدرن و تضادهایش، به اجتماع/مجموعه‌ی اساطیری و غیریتِ لخت، خنثا و بی‌مایه‌اش پناه می‌برد. بدین‌ترتیب این تک‌عنصریِ بسیط نمی‌تواند ازخودبیگانه شود؛ برای او دوگانه‌ی گفتمان و زبان وجود ندارد و در نتیجه تعریف هرنوع دولت، اگر دولت را تجسدِ ازخودبیگانگیِ جامعه بدانیم، برای فاشیسم بی‌معناست؛ نهادِ حکومتیِ فاشیسم با جنبش‌اش همانی دارد و در نتیجه با امکانِ هرگونه شکلِ اجتماعی مشخص می‌ستیزد. این بحث مستلزم پذیرش این تلقی است که حرکت از جنبش به نظام، تلاش برای شکل‌بخشی به یک ماده‌ی خام است؛ یک نهضت اجتماعی روندی را برای تبدیل شدن به یک شکل مستقر اجتماعی می‌پیماید که فرجامِ آن پایانِ خودِ آن جنبش و تصلبِ آن در قالبِ یک نظام است؛ چیزی مانندِ پیروزی یک جنبشِ انقلابی و تلاش برای پیاده‌کردنِ نظمِ آرمانیِ خود. فاشیسم امکانِ تکمیل و فرجام‌یابیِ این فرایند را از میان می‌بَرَد، یعنی دائماً وجهِ جنبشیِ خود را حفظ می‌کند. ممکن است این پرسش پیش بیاید که دراین‌صورت مثلاً الگوهای اقتصادی‌ای که برای جامعه تدبیر می‌کند، از کجا می‌آیند. برای نمونه نازیسم نوعی مدیریتِ فراگیر تولید در سطحِ کلان ــ که شباهت‌های صوری‌ای هم با برنامه‌ریزیِ سوسیالیستی داشت ــ را به سرمایه‌داریِ آلمان تحمیل کرد؛ اما این الگوی اقتصادی را به‌جای تبیینِ گفتمانیِ کارکرد آن به‌عنوان رژیم عالیِ انباشت در فلان شرایط تاریخی (حتا اگر واقعاً چنین رژیم کارآمدی هم بوده باشد)، با ارجاع به یک چیزِ تبیین‌ناپذیر پیاده می‌کرد: جنگ. این پرسش که «چرا می‌جنگیم؟» پاسخی جز عناصر قوام‌بخشِ دوگانه‌ی اشمیتی نداشت: نژاد، ملت و … در این مورد جای هیچ تبیین و چون و چرایی نیست؛ درواقع نمی‌توان با فاشیسم درباره‌ی معقول یا نامعقول بودنِ این جنگ از حیثِ نتایج کوتاه یا بلندمدتِ اقتصادی و حتا ژئوپلیتیکی‌اش بحث کرد؛ دستگاهِ جنگ‌افروز فاشیسم به‌هیچ‌رو تابعِ کورِ تصمیماتِ اقتصادی و ژئوپلیتیکیِ برآوُردی و محاسباتیِ سرمایه نیست. در پرسش از چراییِ جنگ به سدِ لایعقلِ ایمانِ فاشیسم به موهوماتی چون نژاد برتر برمی‌خوریم: جنبشِ حق‌به‌جانبی که عملکردِ خود را جز با همین عملکرد تبیین نمی‌کند. به‌شکلی ساختاری، کارکردِ فاشیسم پدیدآوردنِ شرایط اجتماعی و ذهنیتِ مهیایی برای بازگشتِ شکل‌های کلاسیک سرمایه‌داری است؛ دولتِ غاییِ فاشیسم، نه رژیم هیتلر، بلکه رژیم سیاسی جهان پس از سقوطِ هیتلر بود، چیزی شبیهِ نظمِ بین‌المللیِ مشخصی که دولت بوش در فردای حملاتِ 11 سپتامبر و با آغاز جنگ با تروریسم دنبال می‌کرد؛ کارکردِ هرچند شاید نادانسته، اما راستینِ جریانی چون القاعده فراتر از استقرارِ دولتِ طالبان در افغانستان، برقراریِ نظام ج
هانی‌ای بود که در آن یک گاوچران حرفِ آخر را می‌زد. این‌که این آرزوی یانکی‌ها چقدر برآوردنی بود، در اصلِ موضوع دخالتی ندارد. در لایه‌های پنهان واقعیت، سطحی که حتا بر خودِ بوش و ملاعمر هم پوشیده می‌ماند، تبانیِ هولناکِ جُنبش‌های فالانژ و نسخه‌های پسینِ آرمان‌شهرِ متقدمانِ نظریه‌ی اجتماعیِ لیبرال در جریان است.

و اکنون که می‌توان گمان بُرد که اساساً هرگز قرار بر تشکیلِ دولت فاشیستی نبوده و نیست، و این موجود فقط می‌بایست برای بازگشتِ امثالِ لیبرالیسم و سازمانِ تازه‌نفسِ دولتِ از بحران جَسته‌اش، مشروعیت و فرصت بخرد، واکنشِ جهانِ غرب به آزمونِ امروزیِ داعش هم بی‌دلیل این‌قدر مشکوک نیست. صفِ قربانیانِ این آرخه‌ی هذیانی به موازاتِ روندِ بازخریدِ مشروعیتِ آبروباختگانِ جهانِ نولیبرال تا انتهای افق می‌رسد؛ این فراهم کردنِ مقدماتِ سیاسی و روان‌شناختیِ نظمِ نوینی است که غیابِ آن مردم را مردم‌فریبانه از احتمال آشوبِ محتومی می‌ترساند که گویا فرجامی جز داعش ندارد: «انتخاب کن: یا ما یا آدم‌کُش‌ها»؛ تفکیک‌ناپذیری داعش و امپریالیسم، گذشته از همکاری‌های عملیاتیِ آنها، چیزی از مرتبه‌ی شکل‌دهی به ذهنیت مخاطب بر اساس یک الگوی اطمینان‌بخش درنتیجه‌ی تسلسلِ این دو خصمِ مُتِعاوِن است؛ براین‌بنیاد آزمایشِ نوینِ یک فاشیسمِ صادراتی برای مهارِ روندِ به‌نام‌خوانیِ اسم اعظم، از سر و کولِ خاورمیانه بالا می‌رود: تعلیقِ عملِ مفهوم مقاومت در افشای معنای راستینِ آنچه در برابر چشم‌های جهان می‌گذرد، دل‌نگرانیِ دیرینِ آمریکا و کوتوال‌های اروپایی‌ست؛ از سرِ همین دغدغه بود که در طلوع هزاره‌ی سوم، عربده‌کِشی‌های دولتِ یک‌عدّه هفت‌تیرکِش روی دست‌نوشته‌های سُم‌کوفته‌ی روسو، اضطرابِ زایشِ دورانی را نشان می‌داد که در آن برای کُشتار و تجاوز هیچ توجیهی جز دوگانه‌ی اشمیتیِ «ما و دوزخیان» ارائه نمی‌شود. همانندیِ آن‌همه بوق و بیرقِ نبرد آخرالزمانیِ دوستانِ جورج بوش علیهِ محورِ اشرار، که بی‌آن کلام و مرام خودش و سخنگویان سیاست خارجی و امنیت ملی‌اش رنگ و جلایی نداشت، با روحِ رفتارِ داعشی‌ها غافلگیرکننده است؛ متعلقِ کینه‌ی آرماگدونیِ نولیبرالیسم و گروه‌های جانی‌ای که به جان منطقه افتاده‌اند، همیشه موجودیت‌های سیاسی یکسان بوده و هستند: تمامی عناصرِ آنچه آن‌روزها شرورترین لمپنیسمِ دیپلماتیک جهان آن را «محور شرارت» می‌خواند، امروز یا مستقیماً با آدم‌کُشیِ فاشیست‌ها درگیرند یا مدام با آن تهدید می‌شوند. فرصتی باید تا وجوه اشتراک صرف‌ونحوِ افعال کلامیِ تبلیغات‌چی‌های حزب نازی و جارچی‌های رستاخیز «جنگ با تروریسم» آشکار شود؛ اینجا آن مجال فراهم نیست و فعلاً گزارشِ این آشکارترین داده‌ی شهودیِ رویدادهای روزگار بسنده است که داعش می‌رود تا دولتِ خود را نه در بغداد، که در پایتختِ کشورهایی استوار کند که مزوّرانه در برابرش ائتلاف کرده‌اند: این تقلای امپریالیستی، با بازسازیِ یک وجدانِ عوامانه برای مهار دال مقاومت، پِی‌جویِ استقرار یک نظامِ سیاسی نوین در سراسرِ جهان است. اصرار دارم که خطِ تبلیغیِ نومحافظه‌کارانِ آمریکا را بی‌هیچ مماشاتی باید در مقوله‌ی «ادبیات فاشیستی» گنجاند؛ این مجموعه، پرورش‌دهنده‌ی تمامِ بربرهای مسلّحِ جهان، و سپس بانیِ پرسش‌ناپذیریِ گُستاخانه‌ی نبردهای خیر و شرِّ اشمیتی میان دوستانِ خود و دوستانِ بربرهاست!

*                  *                   *

کمی دور شویم تا دوباره به بحث بازگردیم؛ می‌دانیم که آلتوسر تشکیل سوژه را با قرار گرفتن در جایگاهِ مخاطبِ خطابِ یک خطّابِ بزرگ، چیزی مانند احساسِ فراخوانده‌شدن پس از شنیدنِ فریادِ احضارگرِ یک مأمور پلیس، یکی می‌دانست؛ به‌زعمِ او سوژه از هدفِ خطاب قرارگرفتن گزیری ندارد، چون چیزی جز همین مخاطب‌بودن نیست. براین‌پایه خطابِ سوژه‌ی بزرگ/پلیس هویتی را به او اطلاق می‌کند، یک‌جور حسِ «من بودن» در تجربه‌ی «این صدا خطاب به من است». بااین‌همه بسیار وقت‌ها شده که تا به جانبِ صدا بازگشته‌ایم، فهمیده‌ایم که مخاطبِ خطابگر کسِ دیگری جز ما بوده است؛ پس چرا «ما» به‌سوی مصدرِ صدا بازمی‌گردیم؟ می‌توان از بحث آلتوسر در مقاله‌ی مشهور ایدئولوژی و افزارهای ایدئولوژیکِ دولت این‌طور برداشت کرد که این‌که مخاطبِ نهایی چه‌کسی بوده مهم نیست؛ سوژه کسی نیست که واقعاً خطاب شده است؛ بلکه موجودی است که به‌محضِ شنیدنِ صدای مأمور، بی‌آن‌که لحظه‌ای فکر کند که صدا رو به او بوده یا نبوده، ناخواسته فرض را بر این می‌گذارد که مخاطبِ این فراخوان است. هرکسی که به‌سوی صاحب‌صدا بازگردد، درواقع سوژه شده است، چه پلیس شخصِ او را صدا کرده باشد و چه کسِ دیگری را. بنابراین ذهنیت/فاعلیتِ سوژه، برآمدِ لحظه‌ی خطابِ عامی است که در آن نزدِ خطابگر هیچ مخاطبی بر دیگری اولویت ندارد. نکته‌ی کلیدی که آلتوسر از آن غافل می‌ماند این است که به‌واقع خطابگری هم در بیرون وجود ندارد؛ راستش خطابگر/پلیس جایگزینی برای چیستی‌ای است که سوژه پیشاپیش از آن بی‌بهره بوده است. آن‌چیزی که نمی‌گذارد سوژه سرِ خود را به‌سویِ صاحبِ‌صدا بازنگرداند، این است که درحقیقت خودِ اوست که خودش را صدا می‌کند: یک‌جور نیاز/طلبِ «صدازده‌شدن»، اگر بتوان آن را این‌طور نامید. این رویداد، عملیاتی کاملاً دوسویه است: فقط سوژه نیست که با خطابِ خطابگر پدیدار می‌شود؛ خودِ خطابگر هم نتیجه‌ی پیش‌نهاده‌ی پاسخِ سوژه به خطاب است: سوژه و دیگری چونان قرینه‌ی یکدیگر در حال تولیدند؛ تا پیش از سوژه شدن، خطابگر/پلیسِ آلتوسر هم وجود نداشته است. در این رویداد یک‌چیز که در بنیادِ خود صفر بوده، در مقامِ دوچیز تولید شده است: یک عدد به‌همراهِ منفیِ همان عدد، با برآیندِ صفر. سوژه‌ی سیاسیِ آلتوسر برای تولیدِ خود از خلأ، قرینه‌ی خود را به یک دیگری ــ یک خطابگر در بیرونِ خویش ــ اطلاق می‌کند؛ وقتی این «دو تا» را با هم جمع می‌زنیم باید همان چیزِ قبل از خطاب، یعنیِ صفرِ اولیه حاصل شود: سوبژکتیویته‌ای که وجود نداشته است. براین‌اساس، سوژه نه به‌سببِ خطابِ دیگری، بلکه درنتیجه‌ی خودخطابگریِ خودش، تولید می‌شود. سوبژکتیویته‌ی حاصل، فقط در مُخاطب نیست، در خطابگرِ وضع‌شده هم هست. «نه من و نه او، بلکه من و او روی‌هم‌رفته سوژه‌ایم». این ترکیب ظاهراً بر چاره‌ناپذیریِ ساختارگرایانه‌ی شبکه‌ی آنچه آلتوسر ایدئولوژی می‌نامید، می‌افزاید؛ اما به‌نظرِ من تنها راهِ ازهم‌گسستنِ این شبکه، همین ترکیبِ دشوار است، زیرا می‌توان از صفر شدنِ ناگزیرِ حاصل‌جمعِ آن مطمئن بود. آنچه هرگز سوژه را راضی نمی‌کند این است که همواره ناخودآگاهانه اثبات می‌کند که خطابگرِ اعظمِ بیرونی نیز یک حفره بیشتر نیست: حدقه‌ی خالیِ دیگری که از موضعِ غیرِدکارتیِ یک امتناعِ منطقی، مسببِ نگاهِ خیره‌ی ناپیدایی است که سوژه را از همه‌سو برانداز می‌کند. این حفره از جنسِ همان خلأ کوانتومی‌ای است که گرانش معکوسِ ماده و پادماده را وضع می‌کند، اما نهایتاً جمعِ بارِ گرانشیِ آنها همچنان صفرِ ذاتیِ این خلأ است: سوژه و خطابگر. درنتیجه ساختِ ایدئولوژیکِ مورد بحثِ آلتوسر، برخلاف تلقیِ او، نمی‌تواند هیچ هویتی به سوژه بدهد؛ از همین روست که سوژه از هر خطابگرِ مشخصی که نخوتِ استقرار در این جایگاهِ ممتنع را به او می‌فروشد، سرانجام درمی‌گذرد. تمام کوشش افزارهای ایدئولوژیکی که آلتوسر آنها را شرح می‌دهد، در وهله‌ی فرجامین در القای هویتی مشخص و تدبیرشده به سوژه شکست می‌خورند.

پس سوژه فقدانِ درونیِ خود را در ایدئولوژی/دیگریِ خطابگری می‌جوید که سپس‌تر آشکار می‌شود که خودِ آن هم چیزی جز یک فقدان نیست؛ سرمایه‌داری به این رابطه‌ی سوژه قوام می‌بخشد و از این رهگذر فسخِ خود را نیز مقدّر می‌کند. برای درکِ تضاد ساختاریِ تعین‌بخشی به هر شکلِ سرمایه‌داری ناچاریم کمی در این موضوع دقیق‌تر شویم. شاملو در بخشی از یک شعر خود در توصیفِ یک مترسک، کار جالبی می‌کند: «چون شب‌گذری ببیندش، دزدی‌ش / چون سایه به شب نهفته پندارد // کز حیله نَفَس به سینه دَرچیده‌ست / تا رهگذرش مترسک انگارد». رهگذر گُمان می‌بَرَد که شبحی که آنجا در تاریکی دیده می‌شود، یک دزد است که خشک و بی‌حرکت ایستاده تا دیگران به‌اشتباه او را مترسک بپندارند، حال آن‌که به‌راستی مترسک است. بعید است خودِ شاعر متوجهِ نتایجِ سیاسیِ توصیفِ این ساختارِ پیچیده‌ی «سوژه» شده باشد: آنچه اینجا وضع می‌شود فرضِ یک دزدِ پنهان و نامکشوف در پسِ اَدای مترسک است. درواقع سوژه دچار یک‌جور فریب مضاعف می‌شود: او نه‌تنها گول می‌خورد و یک کُپه خاروخسِ پارچه‌پوش روی دیرَکی در کشتزار را مترسک می‌نامد، بلکه یک فریبِ تکمیلی هم می‌خورد و آن این‌که گمان می‌بَرَد که این مترسک درواقع مترسک‌نماییِ یک دزد است. در تبدیلِ مترسک به اَدای مترسک، این موجود تعین می‌یابد: از مترسکِ بی‌واسطه می‌آغازیم و به مترسکِ انضمامی می‌رسیم، اما به میانجیِ گذر از یک مرحله‌ی جعلی: دزد. اگر از این میانجی نگذریم مترسک عیناً همان خاشاکِ نَنامیدنی و بی‌معناست، یعنی مترسک یک «مترسک» نمی‌شود. سوژه در مرحله‌ی جعلِ همین دزد در پسِ هیئتِ مترسک پدید می‌آید. در رابطه‌ای دوسویه، دزد چونان محتوای پوشالیِ مترسک و سوژه به‌سانِ هویتی که این موجودِ مرموز آن را نگاه می‌کند، هم‌زمان تحقق می‌یابند، بی‌آن‌که هیچ‌کدام ازپیش آنجا بوده باشند. مترسکِ نهایی، یعنی ادایی که دزدِ موهوم درمی‌آورد، با این بازتاب هم‌اینک متعین شده است. بااین‌همه نمی‌توان گفت اصلاً دزدی در کار نبوده؛ وگرنه آن چیست که ادای مترسک را درمی‌آورد؟ توهمِ محض؟

توهم عارضه‌ی پرندگانی است که مترسک را جالیزبان می‌انگارند و از آن می‌گریزند. اما در موردِ آنچه عابرِ معبرِ تاریک این شعر می‌بیند، این داوری نادرست است. خودِ مترسک وقتی نگریسته نشود، چیزی نیست جز یک مُشت خاشاک. خاشاک برای پرندگان مترسک نیست، یک آدم است. به‌عکس، برای آدم‌هاست که «مترسک» است؛ ما به اولی توهم می‌گوییم و به دومی واقعیت. همه‌ی ما ناخودآگاهانه مترسک را آدمیزادی می‌انگاریم که ادای مترسک را درمی‌آورد. تنها پس از این پنداشتِ ناهشیارانه است که خاشاک تبدیل به مترسک می‌شود؛ درواقع اگر چنین فرضِ پیشینی در ذهنِ ما نبود، پدیده‌ای به‌نامِ مترسک هم در واقعیتِ اجتماعیِ انسان‌ها وجود نمی‌داشت. مترسک زمانی یک واقعیت انضمامی است که ما یک انتزاعِ پنهان‌مانده از ادراکِ مستقیم را در حالِ درآوردنِ ادای مترسک وضع کنیم. بدون این فرضِ نادانسته، شالیزار به‌جای مترسک فقط مقداری خاروخسِ نام‌ناپذیر تحویل‌مان می‌دهد. در تصوراتِ خردسالان، زنده و انسانی‌بودنِ مترسک حقیقتی بارز است و ازاین‌رو هنوز هم در کُنج و شکاف‌های نهانِ ضمیر بزرگسالان یافتنی است (شاهدش فیلم‌های سنخِ وحشت که در آن یک مترسک، جان یافته و تبدیل به قاتلی هراس‌انگیز می‌شود). درنتیجه برخلافِ پرندگان، ما فریبِ مترسک را نمی‌خوریم، بلکه گولِ دروغِ موجودی را می‌خوریم که خودش محصول یک دروغِ آغازینِ ما در مورد مقداری خاشاک است. عابرِ شعرِ شاملو، وحشتِ یک توهم بیهوده را در دل‌مان نمی‌افکند؛ او فقط ما را به یاد کودکی‌مان می‌اندازد، زمانی که برای مترسک، آدم‌برفی و این‌جور چیزها هویتی وضع می‌کردیم.

وجهِ هراس‌انگیزِ یادآوری، زنده‌انگاشتنِ علمی‌ـ‌تخیلیِ چوب‌های بی‌جان نیست؛ این وحشت نتیجه‌ی آگاهیِ دوباره به این حقیقت است که ما برای جبرانِ کاستیِ هویتی خودمان در یک روابط اجتماعیِ مشخص است که به چوبِ خشک جان داده‌ایم. رفعِ این هولِ هیستریک تنها با تحلیل ساختارِ سوژه امکان‌پذیر است: یعنی با بازخوانیِ ترکیبِ همانیِ برنهنده‌ی دانش سوژه از آنچه از او یک هستی‌ـ‌در‌ـ‌جهان ساخته است، جهانی که مترسک هم یکی از هستنده‌های طرح‌ریخته در آن است. حرکت فرایازِ انتزاع، یعنی یادآوریِ کلیاتِ عالی، بیهودگیِ وحشتِ از نگاهِ خیره‌ی مترسک ــ این برابرایستایِ نوعیِ هگل ــ را آشکار می‌سازد. اینجا شاکله‌ی فریب مضاعف منهدم می‌شود. درواقع خودِ رویارویی با امرِ واقعِ مورد نظرِ لکان (ننامیده ماندنِ خاشاکِ محضِ مترسک) نیست که ترسناک است؛ این صرفاً هذیانی است که روان‌پریش‌ها دچارش هستند. موحش‌تر، درکِ این حقیقت است که چیستیِ پوشالیِ برابرایستا عیناً چیستیِ خودِ سوژه است، حقیقتی که سوژه را از مواجهه با آن فراری می‌دهد: سوژه برای اثبات فاعلیتِ خودش است که ناگزیر از مترسک نامیدنِ یک‌مُشت خاروخاشاک در میان کشتزار است. دزدِ جعلیِ مترسکِ شاملو برآوردنِ همین نیازِ خودخواهانه‌ی سوژه را میانجی‌گری می‌کند: زُلِ هولناکِ مترسک در تاریکی، عابر را به یک سوژه تبدیل می‌کند و این فقط به‌شرطِ آن است که خودِ عابر پیشاپیش برای او هویتِ یک خطاب‌گر/زُل‌زننده را فرض بگیرد. نیازی نیست که عابر نزدیک‌تر برود تا بفهمد که آنچه می‌دیده همان مترسکِ پوشالی است؛ کافی است او را تحلیل کنیم تا به همانیِ زبان‌شناختیِ دزد و مترسک در ساختارِ پنهانِ ذهنیت او برسیم: حکمِ «دزد مترسک است» (ساده شده‌ی گزاره‌ی «آنچه آنجا مترسک می‌نُماید، دزد است») ــ گزاره‌ای که برای اثباتِ آن به تجربه نیاز است ــ درواقع به همان‌گوییِ تحلیلیِ یک بدیهه فروکاسته می‌شود: «مترسک مترسک است» (ساده‌شده‌ی گزاره‌ی «آنچه آنجا مترسک می‌نُماید، به‌راستی مترسک است»)؛ اما با این تقلیلِ معرفت‌شناختی، بنیاد خودِ سوژه نیز فرومی‌ریزد و پس از آن ــ با عبورِ هیستریک از درونِ فانتاسم ــ تنها چیزی که باقی می‌ماند یک رانه/سائقِ پوچ‌گَرد گِردِ امتناعِ چاره‌ناپذیر مرکزِ خویش است. درنتیجه سوژه برای پرهیز از نابودشدنِ خودش است که لجوجانه میان دزد و مترسک، تمایزِ مفهومیِ موضوع و محمولِ یک حکمِ تجربیِ اثبات‌پذیر را جعل می‌کند. هیچ خطای شناختی‌ای در کار نیست. اگر رهگذر در تشخیصِ مترسک خطا می‌کند، به‌دلیل آن است که برای تداوم فرایندِ سوژه به خطا نیاز دارد. پیش‌تر گفته بودم که بدون پیش‌انگاشتِ یک خطای بنیادین، فاعلیتِ ذهن در امرِ شناخت ناممکن است: شناخت همواره بر یک دُژشناخت (خطا) استوار است.

خلاصه آن‌که پیش‌شرطِ نام‌گذاریِ «مترسک» بر خار و خاشاک، اطلاقِ ماتقدّمِ یک دزدِ موهوم به کیستیِ آن است؛ سپس همین دزد ادای مترسک را درمی‌آورد. اما شبحِ مزرعه به‌زودی همان‌طور از موقعیتِ کاذبش ساقط خواهد شد که خطابگرِ آلتوسر با عملیاتِ سوژه فسخ می‌شود. فاشیسم دقیقاً برای مهار این فسخ فرجامینِ پلیسِ آلتوسر یا مترسکِ کشتزار کار می‌کند: رُعبی که فاشیسم در جامعه می‌افکند دقیقاً نقیضِ وحشتِ سوژه از آشکارشدنِ همانی‌هاست. هراس‌افکنیِ فاشیستی نتیجه‌ی اکتفا به افشای یک بخشِ فریب است، این‌که در میانِ کشتزاران جز مُشتی خاروخسِ مجتمع بر یک چوبِ بیجان، چیزی وجود ندارد؛ حکمِ نظیر این نظامِ آگاهی، «مترسک [فقط] خاشاک است»، گویای ضدیتِ فاشیسم با هر نوع شکل‌بخشی به واقعیت اجتماعی است؛ می‌توان شعار فرانکیست‌ها در اسپانیا، زنده باد مرگ، را در قالبِ کلیِ حکمِ ناظر بر این تقلیلِ هولناکِ واقعیت (reality) به امرِ واقع (the Real) بازنویسی کرد: «زندگی مرگ است»؛ یعنی آنچه سوژه امرِ زنده (مترسک) می‌انگارد، چیزی جز مرگ (خاشاک) نیست. در نتیجه سوژه در شرایط فاشیسم نمی‌تواند هویتِ خود را از طریقِ بخشِ دوم فریب (یعنی خیال‌پردازیِ همزادپندارانه درباره‌ی کیستیِ خطابگر/نظاره‌گرِ حاضر در بیرون) تأمین کند؛ هویت فاشیستی از همان آرخه‌ی اعلام‌شده فراهم می‌شود: «آن مترسک دزد نیست، خار و خاشاک است»؛ نتیجه‌ی این ادعا الغای شکلِ مترسک است. گزاره‌ای که سوژه برای شکست فریبِ مضاعف نیاز دارد، نه این فاش‌گوییِ هیچ‌انگارانه‌ی فاشیستی، بلکه یک همان‌گوییِ حاصل از تحلیلِ ساختارِ تاریخی سوژه است: «آن مترسک دزد نیست: مترسک است». پایانِ توهمِ هویت، تنها از طریق رسیدن به این حشو امکان‌پذیر است؛ یعنی همه‌چیز فقط خودِ شکل مترسک است؛ درنتیجه فاشیسم منکرِ هویت نیست، به‌عکس، همان چوب‌خشک‌ها را به‌عنوان هویتِ یک نژاد به افرادش تحمیل می‌کند. مشکلش فقط این است که این هویت هویت‌بِشو نیست؛ پروژه‌ی جنایتِ فاشیستی، از نازی‌ها تا داعش، از اعلامِ پایانِ هرجور شکلِ اجتماعی برای بازگشت به اسطوره‌ی یک اجتماع (گِمایْنْشافت) پیشاتاریخی آغاز می‌شود. به‌دیگرسخن، فاشیسم جلویِ ورود سوژه به رابطه‌ی اجتماعیِ تخاصم‌آمیز با بیگانه‌ی خطابگرِ خویش را می‌گیرد و درواقع فرایندِ هرگونه بیگانگی را خنثا می‌کند. این تلاشی مذبوحانه اما خونبار برای کتمانِ هر شکلِ تضاد اجتماعی است.

سرانجام می‌توان اصرارِ برتولت برشت بر بازگشت به همان‌گوییِ تحلیلیِ بسنده‌ای را به یاد آورد که توصیف‌گرِ تناقضِ بنیادینِ شکلِ عینی انسانیتِ تولیدشده در جامعه‌ی سرمایه‌داری است: در ترانه‌ی جبهه‌ی متحد (Einheitsfrontlied) او پیوسته در آغازِ هر بندِ چندسطریِ شعر، در قالبِ یک شبه‌قیاسِ همان‌گویانه، به برآوردنِ نیازهای انسان فقط با استناد به انسان‌بودنِ او ضرورت می‌دهد؛ این نکته در ترجمه‌های مختلف ترانه، از جمله برگردانِ انگلیسیِ آن، به‌ندرت رعایت شده است. در نتیجه به متنِ اصلی نیاز داریم:

Und weil der Mensch ein Mensch ist/ Drum braucht er was zum Essen, bitte sehr! …

Und weil der Mensch ein Mensch ist/ Drum braucht er auch Kleider und Schuh! …

Und weil der Mensch ein Mensch ist/ Drum hat er Stiefel ins (im) Gesicht nicht gern! …

«و چون انسان یک انسان است، پس نیاز به چیزی برای خوردن دارد؛ بفرمایید [این‌هم آنچه شما انسان‌ها می‌خواستید]… و چون انسان یک انسان است، پس او به پوشاک و کفش نیاز دارد … و چون انسان یک انسان است، پس علاقه‌ای ندارد که با چکمه بر صورتش بکوبند …». بخشِ نخستِ سطرهای آغازین هر بندِ ترانه‌ی برشت، یعنی عبارت «و چون انسان یک انسان است»، آشکارا یک حشو قبیحِ بی‌نقص است! برای بازگرداندن هرکدام از این گزاره‌ها به هیئتِ قیاس تقریباً باید چنین چیزی را تصور کنیم: «هر انسانی نیاز به چیزی برای خوردن دارد/ پرویز انسان است/ پس پرویز نیاز به چیزی برای خوردن دارد»؛ در فرضِ بزرگِ این قیاس، میان «انسان» و «ضرورتِ غذا خوردن» یک تمایز مفهومی طرح شده است، یعنی این‌دو یگانه دانسته نمی‌شوند؛ در‌عوض، اعتبارِ هریک از فرض‌ها، مثلاً خود فرضِ بزرگ (کبرا: هر انسانی نیاز به چیزی برای خوردن دارد) از امکانِ استنتاجِ آنها از یک قیاسِ کوچک و بزرگ دیگر سنجیده می‌شود: «هر جانداری نیاز به چیزی برای خوردن دارد/ انسان جاندار است/ پس انسان نیاز به چیزی برای خوردن دارد». اینجا محمولِ فرضِ کوچک (صغرا) در قیاسِ یکم، به موضوعِ فرضِ بزرگ در قیاسِ دوم تبدیل می‌شود: انسان؛ اما در قیاسِ دوم، دیگر اثری از موضوعِ فرضِ کوچک در قیاسِ یکم (پرویز) دیده نمی‌شود. این زنجیره را می‌توان تا رسیدن به یک مفهومِ آغازین، یک محمولِ موضوع‌نشدنی ادامه داد، امری استنتاج‌ناپذیر که جز پیش‌فرض‌کردنِ آن راهِ دیگری نداریم، وگرنه از آن پس کلِ زنجیره‌ی محمول‌ها بی‌معنی و نااستوار می‌شود. این مفهومِ عالی در وضعیت سرمایه‌داری انکار می‌شود و جایگزینِ دلالیِ آن همان سردالِ امتناع است (به‌زودی خواهیم دید که چرا سرمایه‌داری آن را پیش‌فرض نمی‌گیرد). در هر مرحله از استنتاجِ فرضِ بزرگ از دو فرضِ کلی‌تر، کلیتِ فرض بزرگِ جدید بیشتر می‌شود؛ یعنی ما در حالِ بالارفتن از نردبان انتزاع هستیم. فرض بزرگ یا کبرای «هر انسانی نیاز به چیزی برای خوردن دارد» برای فرض‌های کوچک (صغراهای) بسیاری به‌کار می‌رود: پرویز انسان است/ جمشید انسان است/ بهرام انسان است و …؛ همچنین صغراهای بسیاری در کبرای «هر جانداری نیاز به چیزی برای خوردن دارد» اشتراک دارند: انسان جاندار است/ گرگ جاندار است/ عقاب جاندار است؛ هر مرتبه از کبرای مشترک معرف یک پله از نردبان انتزاع است. ما تا کجا بالا می‌رویم؟ تا رسیدن به فرضِ استنتاج‌ناپذیر، به مفهومِ آغازینی که در آن چون و چرا نباشد. پس از آن بازمی‌گردیم تا صدق و کذبِ تک‌تکِ گزاره‌ها را بررسیم. در مسیر بازگشت از این سطحِ عالیِ انتزاع، تمام نتایج، انضمامیت خود را پیدا می‌کنند. این کلیت پیشاپیش در افراد نامبرده وجود دارد، اما به‌طورِ ضمنی، زیرا آنها آن را فراموش کرده‌اند؛ اگر به محمولِ آغازین برسیم این واقعیت بی‌درنگ به یادمان می‌آید؛ یادآوری آن یعنی بخشیدنِ یک تمامیتِ انضمامی به افراد: فرد در سه‌گانه‌ی قیاس ــ یعنی وجهی که ما در هر موردِ قیاس، خود را با آن همزاد می‌پنداریم: پرویز در قیاس اول، انسان در قیاس دوم ــ در سطحِ بعدیِ کلیت ناپدید می‌شود؛ سوژه سخت در تلاش است تا این نابودی را متوقف کند؛ درواقع تحققِ ذاتِ سوژه در همین انهدامِ فردیتِ اوست و درعین‌حال او دقیقاً در کشمکشِ میان انکارِ ذات در مقامِ یک کلیتِ انتزاعی و اثباتِ ذات چونان هویت/ابژه‌ی خیالیِ خود پدیدار می‌شود؛ سوژه درست همین تنش است.

اما حقوق و دستگاهِ کیفری بورژوازی که در مورد پرداخت یا سلبِ این حقوق به/از افراد داوری می‌کند، درست مانند ساختمان اقتصاد کلاسیک، بر انکارِ همین سطحِ عالی کلیت استوار است؛ این فردگرایی از ذهنیت سرمایه‌داری جداشدنی نیست؛ و این انکار از کجا سرمی‌زند؟ از این‌که این عالی‌ترین سطح در شرایطِ بورژوازی یک رابطه‌ی ممتنع است: در بورژوازی چکیده‌ی انسانیت مترادف است با نیروی کار، چیزی که اساساً غیرممکن است. وقتی در سرمایه‌داری به کلی‌ترین محمول می‌رسیم، آن را یک تناقضِ محض می‌یابیم؛ دیگر مفهومِ همبسته‌ی انسان درکار نیست. به‌دیگرسخن چنان‌که در آغاز نوشته در متنِ مارکس دیدیم، سیرِ صعودیِ تجرید در سرمایه‌داری دائماً کلِ ساختارِ تجرید را نااستوار می‌کند، زیرا پرویز و جمشید و بهرام و… در حد غاییِ تجرید، دیگر ذیلِ محمولِ کلی‌ای به‌نام «انسان» جمع نمی‌شوند؛ باز به‌زبانِ ساده‌تر، ذاتِ آنها دیگر «انسان» نیست؛ بلکه نیروی کار است، یک کمیتِ محض، مجردترین مفهومی که سرمایه‌داری به‌ناگزیر تولید می‌کند. برای سرمایه پرویز پیش از آن‌که انسان باشد، نیروی کار است؛ مشکلِ حقوق بورژوازی هم در همین است: مبنا قراردادنِ تعاریفِ عامِ منطق در مورد انسان (مثلاً حیوانِ ناطق) و سپس داوری درباره‌ی شناختن یا نشناختنِ حقوقی مانند «چیزی برای خوردن داشتن»، «پوشاک و کفش داشتن»، «در امان بودن از ضربِ چکمه‌ی زورگویان» و … برای افراد گوناگون، با تجرید راستینِ جامعه‌ی سرمایه‌داری، یعنی ذاتِ ممتنعِ نیروی کار، در تضاد است: پرویز به‌صرفِ حیوانِ ناطق بودن باید حقِ خوراک و پوشاک داشته باشد، اما سرمایه‌داری حیوانِ ناطق را به نیروی کار تقلیل داده است. هم‌اینک حکمی که پرویز را با ذاتی که بورژوازی برای او تعریف کرده است وحدت می‌بخشد چنین است: «پرویز نیروی کار است»، درنتیجه حق خوراک و پوشاک و … را دارد. اما مُشکلِ نظامِ حقوقی بورژوازی این نیست که در اطلاقِ این حقوق به پرویز دروغ می‌گوید؛ درواقع اگر پرویز از هیچ‌کدام از این حقوقِ معهودِ بورژوازی بهره‌مند نیست، نه به‌دلیل ریاکاری دستگاهِ حق و داوریِ این شیوه‌ی تولید، بلکه دقیقاً به‌سببِ تناقضِ مندرج در محمول است؛ آن‌چیزی که به‌طور نظام‌مند از این حقوق محروم می‌ماند، پرویز و جمشید و … نیستند، بلکه خودِ مفهومِ نیروی کار است. نیرویِ کار درمقامِ یک کالا مترادف است با ارزشِ اجتماعی آن، یعنی میزان کارِ اجتماعاً لازم برای بازتولید آن، یعنی ارزشِ کالاهای مصرفی برای تأمین توانایی جسمانیِ کارگری که مالک آن است و بنابراین یعنی مجموع ارزشِ همان خوراک و پوشاکی که برشت برای‌مان می‌شمارد. اما از سرمایه‌ی مارکس آموخته‌ایم که این ارزش نه به‌سببِ ناعادلانه‌بودنِ دستگاهِ حقوقیِ بورژوازی، بلکه به‌تبعِ منطقِ خودگستریِ سرمایه دائماً از نیروی کار سلب می‌شود: ارزش‌زدایی از نیروی کار برای افزایش سهمِ کار اضافی در کار روزانه که نتیجه‌ی قهریِ آن را در روندِ ضروری سقوط نرخ سود بازمی‌یابیم. براین‌پایه، پرداختِ حقوقِ انسان‌هایی که به نیروی کار فروکاسته شده‌اند، پابه‌پای روندِ کاهشِ ــ و در غایتِ منطقیِ خود، حذفِ ــ سهمِ همین نیرو از فراگردِ تولید اجتماعی پیش می‌رود: مارکس این را افزایش ترکیب انداموارِ سرمایه با حدِ آرمانیِ بی‌نهایت (مخرجِ صفر) می‌نامد. اثباتِ نیروی کار (بازتولید سرمایه‌دارانه‌ی آن) تنها با حذفِ آن امکان‌پذیر است. این همان امتناعی است که باید به ذاتِ جامعه‌ی بورژوایی نسبت داد.

حالا که محمولِ «انسان» جای خود را به محمولِ نوپدیدِ «نیروی کار» داده است، آیا می‌توان از «پرویز نیروی کار است»، «جمشید نیروی کار است» و «بهرام نیروی کار است» به حشوِ «نیروی کار، نیروی کار است» رسید؟ نه! چون هم‌اکنون دیدیم که «نیروی کار، نیروی کار نیست»؛ چون اثباتِ آن به‌شرطِ سلبِ آن است. در همانیِ سطحِ عالیِ تجرید، یعنی در مرتبه‌ی ذات، به تناقض برمی‌خوریم. اینجا بورژوازی روندِ تجرید را قطع می‌کند؛ یعنی با رسیدن به این سطح، آن را انکار می‌کند و درست همین انکارِ نظام‌مندِ این ترازِ عالیِ انتزاع است که بنیادِ فردگراییِ تفکیک‌ناپذیر از روش و ذهنیتِ بورژوایی را شکل می‌دهد. راستش اگر این سوژه به عالی‌ترین کلیت برسد، با یک امتناعِ منطقی روبرو می‌شود: کلیت/ذاتِ بورژوازی امکان‌ناپذیر است؛ درنتیجه سوژه در سطحِ کلیت چیزی نیست جز نابودیِ سوژه. فکر می‌کنم به همان نتیجه‌ی آشنای لوکاچ رسیدیم.

سرانجام پرولتاریا! نماینده‌ی امتناعِ ذات در دوره‌ی مشخص سرمایه‌داری؛ محمولِ آغازینی که همانیِ ممتنعِ آن یک بداهتِ سیاسیِ انکارشده و ازیادرفته است؛ گذار سوژه از وهله‌ی بورژوازی به وهله‌ی پرولتاریا در لحظه‌ی یادآوریِ همین امتناعِ بدیهی روی می‌دهد. به‌همین دلیل است که پرولتاریا چیز پایداری نیست؛ درواقع اساساً چیزی نیست؛ صرفاً لحظه‌ای است که ذهنیتِ بورژوازی با یادآوریِ امتناع پایان می‌یابد؛ سکته‌ی رؤیای کاذبِ بورژوازی درباره‌ی چیستیِ خویش و دقیقه‌ی تحققِ مرگ‌ـ‌آگاهیِ اوست؛ عمرِ پرولتاریا به درازای همین یادآوریِ نابودگر است. و حال برای شما غافلگیرکننده نیست بدیلِ برشت برای همان‌گوییِ سطرِ نخستِ سه بندِ نخستین («و چون انسان یک انسان است»)، در آغازِ بندِ پایانیِ ترانه؟:

Und weil der Prolet ein Prolet ist / Drum wird ihn kein anderer befrei[e]n…

«و چون پرولتر یک پرولتر است، پس هیچ کسِ دیگری [جز خودش] او را آزاد نخواهد کرد …». یک برشتِ بیش‌ازحد سیاسی چنین چیزی است: یادآوریِ ممتنع‌ترین همانیِ تاریخ که صرفاً ثبتِ آن پایان ذهنیتِ مقومِ آن در گذارِ خودبنیادِ سوژه به قلمروی آزادی است.

اکنون می‌توانیم دقیق‌ترین تعریف از فاشیسم را به‌دست دهیم: «مقابله‌ی سرسختانه با انتزاع»؛ یعنی پایان نظام مفاهیم و درنتیجه انقضای هرگونه شکل‌بندی مشخص. برای فاشیست‌ها چیزی جز خاروخاشاک در کار نیست و یک «هیولا/آپیرون» در همین سطح، یگانگی ملت یا نژاد تسخیرشده‌ی آن را تضمین می‌کند. به‌همین دلیل است که فاشیسم هرگز فراتر از یک جنبش بدوی نمی‌رود. هر مرتبه از تأسیس دولت/نظامِ فاشیستی، تا جایی که از وحدتِ انداموار با خودِ جنبش دور می‌شود، عملاً به شکل‌بندی‌های متداول سرمایه‌داری میل می‌کند؛ وگرنه در اغلبِ اوقات میان نهادهای حکومتی و جنبشِ آن هیچ تفاوتی دیده نمی‌شود. برخلافِ فاشیسم، لیبرالیسم به مفاهیم و تجریدها نیاز دارد، دنبالِ آن هم می‌رود اما چنان‌که مارکس می‌گفت، نمی‌تواند تا آخرین مرتبه‌ی آن، یعنی تصدیقِ نیروی کار، صعود کند؛ در رسیدن به این مرحله است که با انکارِ مکشوفه‌ی ممتنعِ خود، کل فرایندِ تجرید را متزلزل می‌کند. این بهترین فرصت برای عروج فاشیسم و لغوِ بنیادین هرنوع انتزاع از سوی آن، به‌ازای تعریف یک ماده‌ی مشکوکِ دمِ‌دستی به‌عنوان ذاتِ راستین انسان است. اگر لیبرالیسم را از تعارُفی که با خود دارد نجات دهیم، فاشیسم پدیدار می‌شود: به عبارت دیگر، سرمایه‌داری بدونِ تعارُفِ کلیات، همان فاشیسمِ ناب است. وهله‌ی فاشیسم، گوشزدکردنِ این واقعیت به سرمایه است که «در شرایط سرمایه‌داری، انتزاعِ کلیات که به آرمان‌های ادعاییِ لیبرالیسم می‌انجامد، برای خودِ سرمایه «آخر و عاقبت ندارد»». به‌نظر می‌رسد که امروز جهان درست در پرتگاهِ خطیرِ همین موقعیت قرار گرفته است: راه‌گشایی برای فاشیسم در پیِ استیصالِ منطقی و تدابیرِ مستأصلانه‌ی نولیبرالیسم در تحققِ وعده‌های امیدبخشِ خودش و اسلافِ عصر روشنگری‌اش. پیش‌تر گفتیم که تمدید فاشیستیِ برهه‌ی تعلیق، فرصتی است برای بازگشت سرمایه‌داری به شکل‌های تاریخی‌اش، و از این‌رو این شکل‌ها در برابرِ خطرِ انهدامِ سرمایه‌داری با تحققِ آگاهی سوژه به مرتبه‌ی غاییِ کلیت/تجرید، به فاشیسم نیاز دارند. اما این‌که هیچ شکلی دوام ندارد، به‌خاطرِ آن است که سرمایه گوشزد فاشیسم را آویزه‌ی گوش نمی‌کند. درمقابل، دال مقاومت برآمدِ پافشاری بر همانیِ ممتنعِ آخرین تراز تجرید در سرمایه‌داری است که گفتمان‌های بورژوایی آن را انکار می‌کنند. از استناد به کلی‌گراییِ عالیِ مقاومت، یعنی گزاره‌ی «انسان انسان است»، تا انجامِ محتومِ بورژوازیِ گرفتار در تناقضِ (نا)همانیِ «نیروی کار، نیروی کار نیست»، اگر راهِ دشواری هم مانده باشد، تنها راه باقی‌مانده است. اگر نولیبرالیسم با انکارِ بدیهه‌ی «انسان انسان است»، مقدمات عروج موجودیت‌های قومی و گروه‌های هویتی را برای پیش‌برد طرحِ خاورمیانه‌ی بزرگ تا سطحِ خلقِ جنایت‌پیشگانی چون داعش فراهم می‌کند، بهتر است امثالِ گروه‌های مسلحِ کُرد در سوریه، به محتوایِ راستینِ طرحِ خطیرِ عینیت‌بخشی به «کُردیتِ» عالی‌ترین تراز تجریدی که توانسته‌اند به آن برسند، دقیق‌تر فکر کنند: تبدیل هویت کُردی به مجردترین ذاتِ مشترکِ سخنگویانِ یک زبانِ مشخص، تدبیرِ مَعرفه‌ی نولیبرالیسم برای مهار منطقِ احتضار خویش است که به‌محضِ اثبات و تثبیت، در بهترین حالت به ارتش آزادی‌بخش کوزُوو دگردیسه می‌شود و در بدترین حالت به خودِ داعش.

*                *                 *

و سرانجام حرفِ نگفته‌ای هست: اعلامیه‌ی رسمیِ دولتِ کوبا برای ازسرگیریِ روابطِ دیپلماتیک با آمریکا را باید به چه‌چیزی ترجمه کنیم؟ در شرایطی که برنامه‌ی یکمِ امپریالیسم نه فقط در سطحِ تأملات سیاسی، بلکه تا مرحله‌ی آدمکشی‌ها و مانُورهای فاشیستی در اروپا و خاورمیانه، مهارِ مقاومت است، به‌باورِ من کاستروها کار خوبی نکردند که از «مرگ بر امپریالیسم» به «نمایشگاه هنری مشترک» تغییر ریل دادند؛ همان یک‌دندگیِ نیم‌سده‌ای که اعصابِ جهان را خُرد کرده بود، تکراری اما عالی بود. رائول مدعی است که فیدل به‌دقت از جریان مذاکرات خبر داشته و هردو قول داده‌اند که آرمان‌های انقلابِ کوبا ادامه خواهد داشت و این تنها توافقی برای بهبودِ مناسباتِ اقتصادی، گسترشِ روابطِ فرهنگیِ ناگزیرِ دو همسایه و حل برخی مناقشاتِ اجتماعی مربوط به مسئله‌ی پناهندگان کوبایی است. گویا آقایانِ امروزِ هاوانا نمی‌فهمند یا نمی‌خواهد بفهمند که آرمان‌های یک انقلاب را هرگز نمی‌توان در روزِ پیروزیِ انقلاب، یک‌بار برای همیشه تعریف کرد؛ آدم‌های جدّی، آنها را هرروز به زبانِ ضرورت‌های انقلابیِ روز بازنویسی می‌کنند تا فیدل، شورشیِ خوش‌آیندِ این‌همه‌سال دهن‌کجی به آمریکا، یک‌وقت عکسی از نُطق‌های رکوردشکن‌اش را در گینِس ثبت نکند؛ از این‌پس احتمالِ ساختنِ تندیس‌های فیدل در گوشه‌وکنارِ کوبا کم نیست، زیرا نسخه‌ی رایج برای بیماریِ بیهوده‌ی «حفظ آرمان‌ها در عینِ کنار گذاشتنِ آنها»، تاریخاً همین بوده است. مسئله صرفاً به کلیشه‌ی رمانتیکِ «زوالِ یک نماد انقلابی» محدود نمی‌شود؛ خطری هست که خودِ کوبا را هم تهدید می‌کند: هرچند مقایسه‌ی کوبای کاسترو با لیبیِ قذافی بی‌انصافی است، اما به‌عنوان یک استنتاج سیاسی می‌توان یادآوری کرد که روندی که کاستروها آغاز کرده‌اند را نزدیک به یک دهه‌ی پیش قذافی پیمود و بااین‌همه کسی او را در برابرِ بلایی که بر سرِ لیبی آمد بیمه نکرد؛ در آمریکای مرکزی و جنوبی هم گروه‌های کورِ ویرانگر، از آدم‌کُش‌های کوکائین و فالانژهای کُنترا گرفته تا خودِ پناهندگانِ غیظیِ کوبا در ایالت‌های جنوب، آن‌قدر هستند که ماده‌ی خامِ چیزی مانند طرح لیبی را در هاوانا جور کنند؛ راستش کارِ رائول و فیدل مرا یاد ماجراهای انتقال قدرت در شوروی، پس از مرگِ استالین می‌اندازد: خودِ او پرونده‌ی انقلابِ اکتبر و پیروزی‌های غرورآفرینِ ارتش سرخ را برپایه‌ی قول‌وقرارهای تهران و یالتا بست و به خروشچف سپرد تا آنها را بایگانی کند؛ خروشچف هم در کنگره‌ی بیستمِ حزب، پرونده‌ها را همراه با تمثال‌های خودِ استالین بایگانی کرد و به دیدارِ کِنِدی رفت.

به‌دنبالِ نقدِ ناگهانیِ آنچه خروشچف «کیش شخصیت» استالین می‌نامید، از برخی قربانیانِ تصفیه‌ها و محاکمه‌های مسکو اعاده‌ی حیثیت شد؛ یعنی احتمالاً از بعضی از همان جاسوس‌هایی که خواسته یا ناخواسته با فاشیست‌ها توطئه می‌کردند؛ در استالین و برنامه‌هایش می‌شد چیز