پرش به محتوا

جام جهانی فوتبال ۲۰۲۲ قطر از نگاهی دیگر


مجله دانش و اميد
سرمایه داری، بازی و ورزشی مردمی را به تجارتی پرسود برای خود تبدیل کرده است!

مرتضی محسنی
 


«بازار شقاوت» سرمایه داری هر چیز لذت بخشی که به زندگی انسان ها معنا می بخشد از جمله عشق، شادی، بازی، هنر، … را به کالا تبدیل کرده و آنگاه با واسطه پول خرید و فروش می کند، همان پولی که به قول مارکس «… با تصاحب توانایی خرید هر چیز، با تصاحب توانایی تملک همه­ی اشیاء، ابژه ی تصاحبی آشکار و معلوم است. جهان شمولی توانایی آن، همانا بیانگر قَدر قُدرتی آن است. بنابراین، پول چون قادری مطلق عمل می کند…» [ و آنگاه با اشاره به شکسپیر و گوته از زبان صاحب پول ادامه می دهد] «آن چه که از طریق واسطه ای به نام پول برایم انجام می شود و بابت آن می توانم وجهی بپردازم (یعنی چیزی که پول می تواند بخرد)، خودم هستم: صاحب پول، حدود قدرت پول، حدودِ قدرت من است؛ ویژگی های پول، ویژگی ها و قدرت های ذاتی من است: ویژگی ها و قدرت های صاحب آن…»[1]
مبدل ساختن فوتبال، یک بازی مفرح و سرگرمیِ مردمی همچون دیگر ورزش ها، بازی ها و سرگرمی های فردی و گروهی و نیز هنرها و … به بازاری برای نمایش قدرت پول (سرمایه) و افزودن برآن، لذت این بازی و سرگرمی را از میان برده و انجام آنرا به بازارمکاره­ای برای سرمایه داران مبدل کرده است. بازی و سرگرمی ای که همچون دیگر بازی ها و سرگرمی های آفریده ی انسان برای لذت بردن ازاوقات فراغتش بوجود آورده؛ اما، اکنون به تجارت و درادبیات نظام جهانی سرمایه، به «صنعتی» پرمنفعت برای سرمایه و شرکت های بزرگ چند ملیتی سرمایه داری تبدیل شده است.
آنچه که فِران سوریانو (Ferran Soriano) (تاجر اسپانیایی، مدیر اجرایی باشگاه منچسترسیتی و چند باشگاه کوچکتر و پیش از آن هم مدیر کل باشگاه بارسلونا) در کتابش به نام «گل: توپ شانسی وارد دروازه نمی شود.»(Goal: The Ball Dosen’t Go in By Chance) می گوید: «مدیریت یک باشگاه فوتبال از اصول مدیریتی صنایع دیگر استفاده می کند و همین نوع مدیریت می تواند در صنایع هم برای بهره­وری بیشتراستفاده شود.»، نشان دهنده ی آن اتفاقی است که سرمایه داری بر سر همه­ی ورزش ها و به ویژه فوتبال آورده و این بازی و ورزش را به «صنعتی» پول ساز مبدل ساخته است.
نتیجه­ی حرص و طمعِ ثروت اندوزی سرمایه هم، نه شادی و سرگرمی، بلکه عصبیت، نژادپرستی و خشم و نفرتی عمیق در دل ملت­های وارد شده به این معرکه­ی «گلادیاتورها»(جام جهانی فوتبال) و حتی کشورهای وارد نشده به این کارناوال، می نشاند و در سوی دیگر پول است که بر سرمایه­ی انباشته شده­ی پیشین، افزوده و آنچه ته جیب طبقه کارگر و نیروی کار باقی مانده است را هم به جیب سرمایه داران واریز می کند؛ چه آنانی که مستقیما و به امید سرگرمی و شادی ای موقت به عنوان تماشاگر در این مسابقات حضور می یابند و چه میلیون ها انسانی که با تلویزیون های کابلی و غیرکابلی و دیگر رسانه ها با پرداخت مبالغی کم و بیش به تماشای بازی های گلادیاتوروار تیم های مختلف می نشینند. به بیان دیگر، فحاشی و زد و خورد «هولیگان»ها  (Hooligan)یا به اصطلاح تماشاگرنماهای فوتبال حرفه ای، پیش، در هنگام و به ویژه پس از هر مسابقه که بارها سبب کشته و مصدوم شدن تعدادی از تماشاچیان و یا رهگذران و تخریب وسایل و اخلال در خدمات عمومی شده است، اوج بربریتی است که صنعت فوتبال با هدف کسب سود بیشتر توسط سرمایه در دل مردمِ از خود بیگانه شده، کاشته و بدون توجه و اهمیت به اصول انسانی، لذت یک بازی گروهی که قرار بود، فرح بخشِ اوقات فراغت این مردم باشد و شادی به دل آنها بنشاند را به خشم و نفرتی دیوانه وار مبدل کرده است.

نگاهی گذرا به تاریخچه شکل گیری فوتبال نشان می دهد که این ورزش هم، همانند همه­ی ورزش های دیگر از نخستین سرگرمی های انسان بوده که به تدریج و در گذر زمان شکل و شمایل کنونی به خود گرفته است. بازی با توپ یا چیزی شبیه به آن، کشتی گرفتن، دویدن و … تاریخچه ای بسیار دور و دراز و به قدمت تاریخ زیست انسانی دارند و بنا به نیاز انسان ها و مناسبات میان مردم جوامع مختلف، با اشکالی متفاوت و حتی گاهی به صورت خشن و بیرحمانه (مانند بازی با سرهای بریده شده­ی طرف شکست خورده در جنگ) انجام می شده است. اما، با گذر از این اشکال ابتدایی، بنیان فوتبال در شکلی مشابه آنچه اکنون اجرا می شود، در چین باستان شناسایی شده و سپس در انگلستان شکل و شمایل فعلی به خود گرفته است. لازم به یادآوری است که این بازی (ورزش)، توسط مردم عادی به عنوان یک سرگرمی ساده و گروهی انجام می شده، چرا که نیاز به وسایل و ابزار خاصی به جز چیزی شبیه به توپ و چهار قطعه سنگ یا چوب به عنوان دروازه، نداشته است. در حالی است که اَشراف، زمینداران و طبقات مسلط تا اوایل سده بیستم با ورزش و بازی های ویژه­ای همچون شکار، اسب سواری و شمشیربازی و از این قبیل ورزش های پرهزینه، خود را سرگرم می کردند و اکنون نیز سرمایه داران با بازی گلف، خرید هواپیماهای شخصی، اتومبیل های گران قیمت، قایق های تفریحی، جزایر اختصاصی و اخیرا سفر های گردشگری به فضا و … «اوقات فراغت» خود را سپری می کنند.
با شکل گیری بازی های المپیک نوین در سال 1896، همه ی مسابقات ورزشی در کلیه رشته ها بر طبق منشور اولیه المپیک، فقط توسط ورزشکاران غیرحرفه ای انجام می شد تا اینکه سرمایه داری توانست به تدریج المپیک را همچون دیگر جشنواره های ورزشی به تصرف خود درآورده و با «آزادسازی تبلیغات تجاری»، این مسابقات را به سمت و سوی سودجویی هرچه بیشتر سرمایه دارانه تغییر مسیر دهد؛ به گونه ای که فقط ورزشکاران «نام و نشان دار» حرفه ای، امکان شرکت در این مسابقات را یافتند و بدیهی بود که فوتبال هم به عنوان ورزشی مردمی و همه پسند و پول سازترین ورزش از نظر سرمایه داری به سرعت توسط آن تسخیر شد و تقریبا از همان ابتدای بنیانگذاری جام جهانی در سال 1930 و دیگر مسابقات فوتبال، تبلیغ کالاهای ساخت شرکت های سرمایه داری و خرید و فروش بازیکنان حرفه ای به عنوان نمونه هایی از گلادیاتورهای مدرن، در مسابقات، حضوری برجسته و چشمگیر داشتند. هرچند، تا سال های بعد، حضور بازیکنان و تیم های غیرحرفه ای در مسابقات بین المللی منعی نداشت و در کنار مسابقات حرفه ای بازی های غیرحرفه ای (آماتور) هم انجام می شد، اما اکنون، با سیطره کامل نظام سرمایه داری بر کلیه­ی جوانب ورزش های ملی و بین المللی و عطش سیری ناپذیرش برای انباشت سرمایه، فقط تیم ها و بازیکنان کاملا حرفه ای به عنوان «چهره های شاخصِ» جامعه (سلبریتی ها) در چارچوب باشگاه هایی که به صورتی سرمایه دارانه اداره می شوند، آن هم با تبلیغات فراوان به عنوان ابزار سودآوری هرچه بیشتر بکار گرفته می شوند. به دنبال آن و با «صنعتی»سازی هرچه بیشتر سایر رشته های ورزشی و مسابقات ملی، منطقه ای و بین المللی، این تغییر در المپیک هم بوجود آمد و اکنون تقریبا هیچ مسابقه و جشنواره ورزشیِ به اصطلاح حرفه ای، خارج از چارچوب نظام جهانی سرمایه انجام نمی شود.
در دنیای امروز تیم هایی که حداقل های شرایط حرفه ای (بخوانید قرارداشتن زیر سیطره­ی کامل نظام سرمایه داری) را نداشته باشند، اساساً از حق شرکت در بازی های مختلف بین المللی و حتی داخلی برخوردار نیستند و جهانِ سرمایه فقط و فقط با معیار کالایی بودن ورزش (فوتبال) و ورزشکار (انسان) اجازه می دهد که مردم به این سرگرمی بپردازند، تا سرمایه بتواند، هم از انجام این بازی ها و فروش بلیط مسابقات و هم از حواشی و تبعات آن که تولید و ارایه بالغ بر صدها نوع کالا، خدمت، خبر و پخش تلویزیونی تا هزینه های سفر و فروش لباس های خاص باشگاهی و ملی و انواع و اقسام کالاهای مصرفی بیهوده و خرید و فروش برده گونه بازیکنان، حداکثر سود را ببرد.
از سوی دیگر، کسب سود سرشار سرمایه در قالب «حرفه ای کردن» ورزش، باعث شده، سرمایه همچون دیگر قوانینِ حقوقیِ وضع کرده برای حفظ و افزایش منافع اش، قوانین و دستورالعمل هایی جهان شمول برای مسابقات ورزشی مدون و مصوب کند که تخطی از آن به منزله تخطی از قوانین حقوق بین الملل، تلقی شده و منجر به کیفر برهم زننده­ی این قوانین می شود. همچنین برای سلطه هر چه بیشتر بر این تجارت یا «صنعت» انواع نهادها شامل باشگاه ها، فدراسیون های ملی و منطقه ای، کنفدراسیون های قاره ای و فدراسیون های جهانی تا انواع کمیته های حقوقی، اخلاقی، پزشکی، فنی و … را با بکارگیری شبانه روزی هزاران نفر برای اجرای بدون خدشه قوانین و مقررات حرفه ای این بازی ها شکل داده است. نمونه های این شکل از اقتدارگرایی سرمایه و سلطه سیاست بر ورزش اکنون به وضوح قابل مشاهده است و دیگر قابل انکار نیست. اما، کمتر کسی به این مسئله از این زاویه می نگرد که چرا باید بازی و سرگرمی ای مردمی، با این همه نهادهای زائد و قانون و مقررات دست و پاگیر حقوقی و سیاسی غیرقابل توجیه احاطه شده باشد.
پر واضح است که نهادهای اجرایی ورزش حرفه ای نیز همانند همه­ی نهادهای برساخته­ی سرمایه از صدر تا ذیل در فساد مالی و اخلاقی و … غوطه­وراند؛ همان فسادهایی که از ابتدای شکل گیری این مسابقات وجود داشته و گاهی گوشه هایی از آن نیز برملا شده است. فساد، بخشی جدایی ناپذیر از نظام سرمایه داری است و فدراسیون جهانی فوتبال (فیفا) هم به عنوان نهادی در چارچوب و تابع این نظام هرگزاز آن مبرا نبوده و نیست. همچون افشای فساد مالی گسترده در فدراسیون جهانی فوتبال (فیفا) که در سال 2015 عالی رتبه ترین مقامات آن در زوریخ سوئیس که به اصطلاح محاکمه شدند‌‌‍. همچنین به تبعیت از نظام حاکم و مسلط بر نهادهای بین المللی، فدراسیون های ملی از جمله فدراسیون های ورزشی کشور خودمان هم از این قاعده مستثنی نبوده و نیستند. اخیراً فسادهای کلان مالی و رفتارهای مضحک و قرون وسطایی همانند جادوگری و … که پوششی بر همان فساد داخلی است، نیز با هدف استفاده از ثروت برای قدرت و قدرت برای ثروت هر چه بیشتر شیوع و گسترش یافته که گاهی بخش های اندکی از آن هم افشا می شود.
جام جهانی فوتبال 2022 قطر هم که به قول معروف کوس رسواییِ فساد همه جانبه اش گوش عالم و آدم را کر کرده، مصداق بارز قدرت پول و حرص و آز سرمایه در سال های اخیر است که روشن و بی پرده، شقاوت و جنایت سرمایه داری را به نمایش گذاشته است؛ از چگونگی واگذاری اجرای این مسابقات به کشوری با جمعیتی زیر دو و نیم میلیون نفر ( که جمعیت بومی آن فقط قدری بیشتر از 12 درصد ساکنین آن را تشکیل می دهد)، لمیده بر یکی از بزرگترین میادین گازی و نفتی جهان، تا جنایات رخ داده در حین ساخت و ساز ورزشگاه ها، تفرجگاه ها و …، همگی نقض آشکار همان قوانین بین المللی دنیای سرمایه دارانه است که گویا صرفا برای محکوم­سازی و کیفر کشورهای پیرامونی «نافرمان» از آنها استفاده می شود؛ اما در اینجا، علیرغم اعتراض و محکوم سازی این جنایات توسط برخی ورزشکاران و فعالان سیاسی، باز هم از جانب دولت ها و سازمان های بین المللی و «حقوق بشری» تحت سلطه سرمایه نادیده گرفته می شود.
بر طبق آمارهای اعتراف شده ی رسمی در جریان اجرای پروژه های مرتبط به این مسابقات، تاکنون بیش از شش هزار و پانصد نفر کارگر غیربومی که عموما توسط پیمانکاران غربی از کشورهای آسیای جنوب شرقی به این کشور آورده شده اند، به دلیل ناکافی بودن و نقص سیستم ها و تجهیزات ایمنی دچار حادثه شده و جان خود را از دست داده اند. به نقل از نشریه گاردین انگلیس، سقوط از ارتفاع و همچنین ایست قلبی به دلیل گرمای طاقت فرسا در حین این ساخت و سازها، مهم ترین عامل وقوع این حوادث بوده اند. این کارگران همگی در بدترین شرایطِ کاری ممکن در هوای بالای پنجاه درجه در این خرده کشور برای احداث ورزشگاه ها، تفرجگاه ها و هتل های عظیم و فوق مدرن که معلوم نیست پس از اتمام مسابقات، به چه کار خواهند آمد و هزینه های ساخت و ساز و سپس نگهداری این ورزشگاه ها و تاسیسات چه میزان از دلارهای نفتی و گازی را باز هم به جیب شرکت های چندملیتی امپریالیستی واریز خواهد کرد، بکار گرفته شده اند تا جهان سرمایه و شرکت­های غربی بتوانند در پیوند و همدستی با پیمانکاران نیروی انسانی (برده داران مدرن) از کشورهای آسیای جنوب شرقی، به ویژه بنگلادش، پاکستان، فیلیپین، هندوستان و …، سودهای میلیارد دلاری به جیب بزنند و در دو هفته­ی برگزاری این مسابقات، نظام جهانی سرمایه داری به اهداف خود دست یابد و خرده کشور قطر هم به عنوان یکی از ویترین های سرمایه داری نئولیبرال[2] خود را در این جهان سود و توحش سرمایه بنمایاند. این در حالی است که طبق گزارش B.B.C پیمانکار اصلی این ساخت و سازها یعنی «گروه بین المللی البندری» حتی از پرداخت حقوق و دستمزد توافق شده این کارگران هم طفره می رود و حدود 60 نفر کارگری که دراعتراض به عدم دریافت 7 ماهه ی حقوق ودستمزد خود از این پیمانکار در تاریخ 24 اوت 2022 در برابر دفتر این گروه در دوحه، تجمع کرده بودند، به بهانه نقض «قوانین امنیتی» بازداشت و یا اخراج شدند.
در برگزاری این مسابقات، کار به جایی رسیده که نظام جهانی سرمایه برای حفاظت و امنیت این مسابقات به ظاهر مردمی، خرده کشور قطر را وادار ساخته که از جت های جنگنده چند منظوره «یوروفایتر تایفون» (Eurofighter Typhoom) که ساخت یک کنسرسیوم اروپایی متشکل از شرکت های بی ای ئی سیستمز، ایرباس و لئوناردو است و بخشی از مدیریت آن هم توسط پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) انجام می شود، استفاده کند. در واقع، یک جشنواره ورزشی که باید محل شادی و نشاط ورزشکاران و تماشاچیان باشد، توسط نظام جهانی سلطه به مکانی برای فروش جنگ افزارهایی همچون هواپیماهای جنگنده تبدیل شده است، «تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل»!
شعار «عالم الواحد، موطن الواحد» هم که به عنوان شعار اصلی جام جهانی قطر انتخاب شده، جهانی سازی (گلوبالیسم) را به آشکارترین شکل پایانِ تاریخیِ خود توصیف و تبلیغ کرده و نشان دهنده سیاست سرمایه داری جهانی شده و امپریالیستی است که می خواهد آن را به عنوان هدف نهایی و همیشگی و بدون جایگزین به جهانیان القا کند.
در این میان، میلیون ها انسان در جهان با سرگرم شدن کاذب در حین تماشای این مسابقات، از عمق فجایع این نظام ضد انسانی غافل می مانند و همسو با اهداف نظام سرمایه داری محو زرق و برق مسابقات و «گلادیاتورهای» جهان کنونی می شوند و با رویا پردازی های ناشی ازتبلیغات تحمیق کننده، آینده ای اینچنینی را برای خود یا فرزندانشان در مُخیله می پرورانند. غفلتی که نظام سرمایه داری برای تخدیر افکار عمومی به انحاء مختلف و از طریق جشنواره هایی مثل مسابقات ورزشی بین المللی همچون جام جهانی فوتبال، … و یا سینمایی از نوع کن فرانسه، اُسکارآمریکا، … و یا موسیقی مثل یورو ویژن، گِرَمی و … به گسترش آن می پردازد و اهداف سودجویانه خود را از طریق «قهرمان»سازی های دروغین، مغرضانه و هدفمند، در اذهان مردمِ مسحور شده در این نمایش قدرت، حک می کند و پیش می برد.
اینکه برخی تصور می کنند در میان این همه جنگ وتنش، بیکاری، تورم، فقر، بی خانمانی ناشی از رکود و بحران اقتصادی که به واسطه­ی ذات طمع ورزانه و آز بی پایان نظام سرمایه داری امپریالیستی بر جهان مستولی شده است، می توان با انجام این نوع بازی ها و مسابقات ورزشی و هنری، اندکی از رنج و آلام انسان ها کاسته و زمانی هرچند کوتاه افکار میلیون ها انسان را آرامش بخشید و موجب کاهش فشار زندگی بر آنها شد، نه تنها نادرست که دقیقا در جهت همان برنامه های نظام سلطه است که می خواهد از این مسابقات و به اصطلاح جشنواره های ورزشی و هنری علاوه بر کسب سود سرشار مادی، به عنوان مفری برای به انحراف کشاندن اذهان عمومی استفاده کند. بنابراین سمت و سوی مبارزه انسان های مبارز وآگاه، باید در جهت افشا اين برنامه و همزمان تهاجم بی امان بر «نظم» سرمایه دارانه باشد تا در آینده و درجهانی بهتر، در صلح و آرامش بتوان از اجرای این برنامه ها لذت برد و اوقات فراغتی مطابق با نیازهای انسانی برای همه فراهم آورد.
جام جهانی فوتبال 2022 قطر که ظاهرا بیش از همه­­ی جام های جهانی پیشین برای آن سرمایه گذاری شده و بسیار بیشتر از آنها هم موجب زیر پا گذاشتن حقوق اولیه و حتی «قتل عام» نیروی کار شده است تا سرمایه بتواند همچنان با این ابزارهای تبلیغاتی و نیزایجاد جنگ و خشونت های بی پایان در گوشه گوشه ی جهان و دامن زدن به رنج انسان ها ادامه حیات دهد، به صورت پراکنده، مورد اعتراض قرار گرفته است؛ اما، متاسفانه، موجب آگاهی عمومی و اتحاد عمل جهت شکل گیری کنشی جمعی برای عدم حضور در این مسابقات که بیشتر به جدال گلادیاتورها در عصر مدرن شبیه است تا رقابت­های سالم و زیبای انسانی، نشده است. بدین ترتیب، غلبه بر سوء استفاده از انسان ها، در جهتی که گفته شد تنها و تنها با پشت سرگذاشتن نظام سرمایه داری امپریالیستی ممکن است که طلیعه ی این نبرد به تدریج در این سو و آن سوی جهان در حال نمایان شدن است.

[2]  محسنی، م. (1400). شیخ نشین های خلیج فارس نمایشگاه سرمایه داری نئولیبرال و پایگاه ضد انقلاب جهانی. دوماهنامه اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی دانش و امید. سال دوم. شماره دهم. ص 238-229
 

نظرتان را درباره این مطلب بنویسید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی یکی از نمادها کلیک کنید:

نماد WordPress.com

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. خروج /  تغییر حساب )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. خروج /  تغییر حساب )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. خروج /  تغییر حساب )

درحال اتصال به %s

این سایت برای کاهش هرزنامه‌ها از ضدهرزنامه استفاده می‌کند. در مورد نحوه پردازش داده‌های دیدگاه خود بیشتر بدانید.

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: