تاریخی, سرتیتر

کودتای انگلیس ، عليه ابوالقاسم قائم مقام فراهانی – احمد افرادی

کودتای انگلیس ، عليه ابوالقاسم قائم مقام فراهانی

احمد افرادی


کودتای انگلیس در ایران، تنها به ساقط کردن دولت دکتر مصدق منحصر نمی شود. انگلیس، در یک مورد دیگر نیز، شبه کودتایی در ایران تدارک دیده بود.

اگر در کودتا علیه دولت دکتر مصدق ، لوی هندرسن سفير وقت امریکا در ایران ) در هماهنگی و کار مشترک با MI6 انگلیس (یکی از بازیگران اصلی ماجرا بود، در کودتا علیه ابوالقاسم قائم مقام فراهانی ، سرجان کمپبل ) وزیر مختار وقت انگلیس در ایران، به تنهایی ، کودتا و عوامل دخیل در آن ( در بار ، برخی شاهزادگان،منشیان ، بخشی از روحانیت به رهبری امام جمعه ی وقت و…) را هدایت می کرد. اگر در کودتا علیه دکتر مصدق ( عطف به اسناد سازمان سیا 1) آیت الله کاشانی و ایت الله بهبهانی ( و برخی روحانیان ریز و درشت دیگر) فعال مايشاء بودند، در کودتا علیه قائم مقام ( روحانیت وقت) به رهبری امام جمعه ی تهران نقشی تعیین کننده داشت.

سر جان کمپبل » Sir Jahn Campbell پزشک نظامی بود ، در زمره ی صاحب منصبان انگلیسی . به زمان فتحعلی شاه از هندوستان به ایران آمد. » حکیم کمپبل «، زبان فارسی را خوب می دانست. شیوه ی فکری او مانند اغلب رفقایش ، از جمله سرهنگ شیل [ وزیر مختار بعدی انگلیس در ایران ، به زمان امیر کبیر] صرف مستعمراتی بود و به همین خاطر اهل دسیسه و دوز و کلک بود… عباس میرزا و [ میرزا ابوالقاسم ] قائم مقام فراهانی ، به تجربه ی بصیرانه، همواره با آمدن مأموران سیاسی انگلیس از طرف حکومت هند [ کمپانی هند شرقی] مخالف بودند و دلخوری خود را پنهان نمی داشتند. میان قائم مقام و کمپبل بارها اختلاف سلیقه افتاد؛ و گاه، کار به مشاجره کشید… [ قائم مقام] حتی یک بار وزیر مختار را تهدید کرد که از روش کار او به لندن شکایت خواهد برد.» 2

کمپبل ( در هرفرصت مقتضی) محمد شاه را علیه قائم مقام تحریک می کرد و برای کوتاه کردن دست او از تمشیت امور کشور، قدرت قائم مقام را به رخ شاه می کشید و موجب هراس او می شد. در یکی از گزارش های رسمی کمپبل به وزارت امور خارجه ی انگلیس آمده است:

» من و وزیر مختار روس توافق کردیم که برای امنیت خاطر شاه و مملکت [!!]، حتما لازم است به جای این که [ شاه] ، در درستی و نادرستی امری، رأی قائم مقام را بخواهند، و یا در هر مطلبی با او مشورت کند، شاه ، خود ، با قدرت و اختیاری که دارد شخصا فرمان صادر نماید.» 3

کمپبل ، به کاردانی و تیزهوشی سیاسی قائم مقام، به خوبی واقف بود و همین ویژگی، دشمنی کمپبل عليه قام مقام و قتل او را سبب شد.

وزیر مختار، در تاریخ 20 فوریه ی 1835 ، در همین معنا به حکومت هند می نویسد: قائم مقام ، « … در اداره ی امور بسیار داناست. و به عقیده ی من تا آنجا که سراغ دارم در سرتاسر ایران یکتا مرد کاردانی است که از عهده ی مسئولیت و کار دشواری که به گردن گرفته، بر می آید.» 4

و در چند سطر بعد، از قول وزیر مختار می خوانیم:

به سفیر روس گفتم : از مدت ها پیش به استعداد و فراست قائم مقام احترام زیاد داشتم. انتصاب او را به‌‌ صدارت آنقدر ضروری می دانستم و بدان معتقد بودم که همان موضوع را در صحبت با شاه عنوان کردم.

دیدم عقیده و نیت اعلیحضرت [ محمد شاه] نیز با من یکی است.» 5

از جمله عواملی که دشمنی وزیر مختار انگلیس را ، عليه قائم مقام برانگیخت ، مخالفت قائم مقام با تأسیس کنسولگری در برخی شهرهای ایران و تحصیل آزادی بازرگانی بود.

»در این باره ، بين روس و انگلیس نیز توافقی حاصل شده بود. اما قائم مقام در برابر هر دو دولت ایستادگی می کرد و در پی به دست آوردن تأمین سیاسی و دفاعی ایران بود… مخالفت بسیار جدی او در تأسیس کنسولگری روس و انگلیس از این جهت بود که آن را وسیله ی گسترش نفوذ آن دو کشور می دانست. و خوب فهمیده بود که آزادی تجارت برای مملکتی چون ایران زیان آور است. زیرا » ذخائر طلای ایران را از کشور خارج می کرد».» 6

کمپبل ، در همین معنا می نویسد:

»هیچ استدلالی نبود که برای قانع کردم محمدشاه و وزیرش ، در اثبات منافع قرارداد بازرگانی به کار نرفته باشد . اما تمام براهین در قائم مقام بی اثر ماند، جواب ما را هم نمی دهد.» کمپبل به دنبال آن می گوید :

نظر شاه جوان با قائم مقام یکی نیست. و استنباطم این است که هرگاه شاه در رأی خود آزاد بود، پیشنهاد را می پذیرفت.» 7

کمپبل در گزارشی که ( از زبان قائم مقام ) برای وزارات خارچه ی انگلیس می نویسد، علت اختلاف با او را به روشنی بیان

می‌کند:

»تأسيس قنسولخانه ی روسیه در گیلان، موجب انهدام ایران به عنوان یک ملت خواهد گردید و هرکجا پای قنسول روس و انگلیس باز گردد، سلطه ی ایران را از بین می برد. نتیجه اینکه تجارت [ با آنان] وسیله ی‌نابودی تدریجی این مملکت فقیر و ناتوان می شود و عاقبتش این است که بین دو شیر قوی پنچه که چنگال‌خود را در کالبد آن فرو برده اند، تقسیم خواهد شد. ایران به عنوان یک ملت واحد در زیر دندان یک شیر [ روس ، بعد از معاهده ی ترکمنچای] جان به سلامت به در نمی برد، چه رسید به این که دو شیر در میان باشند.» 8

واقعیت این است که از نظر قائم مقام، امضای قرارداد تجاری با انگلیس ، « یعنی اجازه دادن به دولت بریتانیا در استقرار یک کنسولگری در شهرهای بزرگ ایران و در نتیجه ، تن دادن به کاپیتولاسیون«. از دیگر عواملی که حدف و قتل قائم مقام را سبب شد ، کوتاه شدن دست محمد شاه از عزل و نصب ، و از این رهگذر، توطئه ی عوامل دربار و متنفذین علیه قائم مقام بود . در «صدرالتواريخ «آمده است: قائم مقام « چنان می خواست که سلطان به دلخواه خود نتواند فلان پست را بلند کند و فلان عزیز را نژند نماید8a «.

در همین معنا ، از رضاقلی خان هدایت می خوانیم: »جناب میرزا ابوالقاسم ملقب به قائم مقام دبیری توانا و وزیری دانا ، در همه ی کمالات از اقران متفرد ولی تشیید مبانی صدارت و وزارت خود را در استبداد رأی و استقلال در امور صواب و خطای همی شمرد و هیچ یک‌از محرمان و مقربان شده سنیه سلطنت را در وساطت و دخالت جزئیات و کلیات مداخل نمی داد.» b8‌ از تبعات همین تدبیر و سیاست بود که: »میرزا نظرعلی حکیم باشی و میرزا رحیم پیشخدمت و یکی از خواجه سرایان، که در وجود شاه ( هر یک از راهی) نفوذ داشتند، با صوابدید و راهنمایی حاج میرزا آغاسی، حوزه ای تشکیل دادند و ، به هر یک از آنان برای سعایت نمودن از قائم مقام در نزد شاه مأموریتی محول شد.اعضای این حوزه همواره در جست و جوی‌سند و مدرکی بر ضد قائم مقام بودند، تا آن را نزد شاه بزرگ جلوه داده و قائم مقام را محکوم نمایند.»9 دشمن بسیار مؤثر قائم مقام ، یکی از نادر معتمدان و نزدیکان او بود. فریدون آدمیت در این مورد می نویسد:

»به چیزی که قائم مقام تا زنده بود پی نبرد، این که میرزا علینقی فراهانی منشی خاص او، از عمال انگلیس‌در دربار بود. وزیر مختار انگلیس می نویسد: او بهترین جاسوس ما در دربار است. اطلاعات و سواد رسمی را‌در اختیار ما می گذارد و کارهای دیگری هم انجام می دهد.» 10

گرفتاری دیگر انگلیسی ها با قائم مقام آن بود که قائم مقام به هیچ وجه رشوه نمی پذیرفت و زیر بار آن نمی رفت که «حقوق بگیر» انگلیسی ها باشد:

جیمز موریه معروف ( در گزارشی که درباره ی عباس میرزا ولیعهد و پیشکار او قائم مقام ، به وزیر امور خارجه ی انگلیس می فرستد) از آن که قائم مقام هدایای امپراتوری انگلیس را نپذیرفت، او را مردی خودخواه و دشمن انگلیس معرفی می کند:

»از جمله هدایایی که برای درباریان و صاحبان مقام در تبریز برده بود، چند هدیه ی ارزنده نیز برای قائم مقام، پیشکار عباس میرزای ولیعهد بردم… او پس از دیدن هدایا و تعریف و تمجید فراوانی که از آن ها کرد، [ ازقبول آن ها ، امتناع کرد].

جیمز موریه ، در ادامه می افزاید:

هرچه بیشتر اصرار کردم، انکار او شدیدتر شد ، تا جایی که با عصبانیت خانه ی او را ترک کردم». 11 واقعیت این است که قائم مقام ، معتقد به به لزوم تفکیک حکومت و سلطنت بود.

اعتمادالسلطنه ، در این مورد می نویسد:

»قائم مقام در ایام صدرات هم تند می رفت و چون خود را مؤسس این سلسله می دانست، پاره ای احکام را به دلخواه خود می گذرانید…احترام تاج و تخت و ضرب سکه را خاص سلطنت کرد، ولی نصب و عزل و قطع و فصل کارها را و اجرای امور دولت و دادن و گرفتن مواجب و منصب را می خواست منحصر به تصویب خود نماید و در مجلس وزارت صورت بدهد«

اعتماد السلطنه ، در ادامه می افزاید:

… » بی خبر از اینکه آب و گل ایرانیان و عادت ایشان ، سرشته ی ارادت پاشاه است و به این امید هستند که اقتدار و اختیار سلطانی اگر نباشد ، اکثر از بیچارگان باید همیشه از منصب و عزت و نعمت محروم‌باشند.

ظل الله باید مثل ذی سلطان خود ، بعضی تفصیلات و احساناتش لا به شرط باشد که گاهی ذلیلی را عزیز کند و فقیری را غنی سازد…» 12

قابلیت و کاردانی قائم مقام و تلاش او برای کوتاه کردن دست انگلیسی ها از امور مملکت، توطئه ی مشترک وزیر مختار انگلیس و عوامل داخلی آن ها ( اعم از درباریان و روحانیان) عليه قائم مقام را تشدید کرد . در گزارش 12 مه 1835 داریم:

»امروز یکی از درباریان شاه فرصت یافت نظز مرا در باره ی سازشی که گفته می شود میان قائم مقام و روس ها وجود دارد، در خلوت به گوش اعليحضرات برساند. و نیز شاه را از اعتقاد من بیاگاهاند که قصد قائم مقام این است که با استفاده از نفوذ روس، تمام اقتدار صدارت را در دست خود و خویشاوندانش تمرکز دهد.» 13

از این کاراتر نمی شد، محمد شاه را عليه قائم مقام برانگیخت و در کار قائم مقام دسیسه کرد. جالب است که در گزارش 16 مه 1835 ، وزیر مختار انگلیس ، خود به توطئه اش علیه قائم مقام معترف است:

»امروز عصر سوار شدم ، رفتم بیرون شهر. شاه را دیدم و با هم به شهر بازگشتیم، و صحبت های خصوصی مفصل داشتیم. اعليحضرت به اندازه ی من نگران اوضاع نبود. و می گفت می ترسد [ وزیر مختار، یعنی کمپبل، در دشمنی علیه قائم مقام فریب شکایت های ناراضیان و فتنه جویان را خورده باشد. انکاری در این باب نکردم…. »14

روند کودتا علیه قائم مقام، شباهت بسیاری با ساز و کاری دارد که در کودتا علیه دکتر محمد مصدق به کار رفته است. از جمله، توزیع پول در میان برخی روحانیان و فعال ساختن علما در منبرها و مساجد و تحریک مردم بود:

طبق گزارش سرجان کمپبل ( به وزارت امورخارجه انگلیس و حکومت هندوستان) وزیر مختار، برای تحریک عوام

عليه قائم مقام، بودجه ای در اختیار امام جمعه می‌گذارد:

»برای برانگیختن مردم و خرج کردن پول بین علما و ملا ها مبلغی در حدود 500 لیره لازم دارم. اما جمعه به من قول داد که این پول را در موقع مناسب و به طور صحیح خرج کند. از بودجه ی حکومت هندوستان مبلغی خرج کرده ام. اجازه می خواهم آنچه را که لازم دارم، از این محل برداشت کنم و به مصرف امور سری برسانم 15 «.

تقسیم پول بین برخی علما، کار خود را می کند و تبلیغات منفی علیه قائم مقام، بر سر منبرها شروع می شود.

در گزارش 7 ژوئن 1835 کمپبل ( در همین معنا می خوانیم:

»احساسات مردم علیه قائم مقام روز به روز تند تر می شود. در ظرف چند روز اخیر تنی چند ار علما از منبر علیه او به درشتی سخن گفته اند. هرکجا نام او و اعمالش برده می شود، توأم با دشنام است16 «. آشکار است که منظوراز « احساسات مردم»، واکنش همان توده ی عوامی است که تحت تأثیر علما ، عليه قائم مقام برانگیخته شده بودند.

در این میان، عوامل دربار، خویشاوندان شاه، ریش سفیدان شهر، مستوفیان ، منشیان و….. ( که در پی تمهیدات قائم مقام، دست شان از لفت و لیس و غارت سرمایه ملی کوتاه شده بود) فعال مايشاء بودند.

واقعیت آن است که قائم مقام، حتی « برای خرج جیب محمد شاه هم مقرری معین کرده بود و بیش از آن، چیزی از خزانه به او نمی داد17 .«

در گزارش 22 ژوئن 1835 کمپبل ( مربوط به بعد از دستگیری قائم مقام ) آمده است:

»امروز عصر شخصی از جانب امام جمعه به دیدنم آمد تا دستگیری قائم مقام را به من تبریک گوید. و همچنین مراتب شادمانی امام جمعه و همه ی طبقات مردم ایران [!!] را ابراز دارد.» 18

معلوم نیست، وزیر مختار انگلیس ( که تنها با جاسوسان و حقوق بگیران دولت فخیمه سر و کار داشت) از کجا ، به نیت « همه ی طبقات مردم ایران «پی برده بود ؟! در ادامه ی گزارش بالا ، نقش وزیر مختار انگلیس را ، در دستگیری وعزل قائم مقام ، به روشنی می بینیم:

»امام جمعه و تمام طبقات، معتقدند که بر اثر کوشش های من بود که خوشبختانه توانستند از این آفت بد تر از طاعون [ قائم مقام ) رهایی یابند. امام جمعه و شاهزاده [ میر محمد وردی میرزا [ پسر فتحعلی شاه و از دشمنان قائم مقام خواهش داشتند که به دیدن ایشان بروم.» 19

در گزارش 16 مه نیز، وزیر مختار انگلیس ، نقش خود را در تحریک محمد شاه به قتل قائم مقام ، تصریح می کند:

»احساسات عمومی به اندازه ای علیه قائم مقام برانگیخته است که همه جا می گویند: من آرزوی کشتن او را دارم .» 20

با نگاهی به گزارش 23 ژوئن کمپبل ، خواهیم فهمید که منظور از « احساسات عمومی» ، « احساسات» جاسوسان و کارگزاران ایرانی سفارت انگلیس و عوامل دربار است:

» عده ای هم امروز به سراغ من [ وزیر مختار انگلیس آمدند. حرف شان همان بود که روزهای قبل دیگران اظهار داشتند. و آنان که نتوانستند شخصا بیایند پیام معذرت آمیز فرستادند که بر اثر حضور در دربار، فرصت آمدن در دربار نیافتند.» 21

در جریان کودتا و دستگیری قائم مقام، وزیر مختار سوار بر اسب در شهر چرخ می زند ، تا بر اوضاع نظارت داشته باشد. این واقعیت را در گزارش 21 ژوئن می خوانیم:

»بامداد امروز سوار اسب شده، به شهر رفتم. در راه شخصی را دیدم که فرستاده بودند تا مرا از دستگیری قائم مقام و پسران و اعوان او ( که به امر اعلیحضرت صورت گرفته) آگاه گردانند. یکسره به کاخ سلطنتی‌رفتم. اما به ملاقات شاہ کامیاب نشدم چه با مستوفیان و منشیان دربار خلوت کرده بودند.سواره از وسط شهر گذشتم… هرکس دوستی را می دید، به عادت ایرانیان او را در آغوش می گرفت.» 22

در همین گزارش، بار دیگر نقش وزیر مختار را در قتل قائم مقام می بینیم:

» شنیدم که مساجد نیز پر از جمعیت است و به دعاگویی اعليحضرت مشغول اند که مردم را از چنین طاعونی نجات بخشید. چون به سفارتخانه رسیدم ، دیدم چند نفر انتظار بازگشت مرا دارند، تا مبارکباد گویند. از آن جمله بود بعضی از خویشاوندان شاه، رئیس دیوانخانه و چند تن از ریش سفیدان شهر. احساسات آنان چنان بود که همگی تمنی داشتند ، از اعليحضرت استدعا کنم که اگر راست باشد که قائم مقام اعدام نشده، او را بکشند و جسدش را در میدان عمومی آویزان کنند. چه او به قدری آدم بزهکاری است که زنده بماند همه را خواهد فریفت و از نو زمام امور را به دست خواهد گرفت .» 23

واقعیت این است که در آغاز، محمد شاه قصد کشتن قائم مقام را نداشت. در یادداشت کمپبل آمده است: … » یک نکته است که مردم در واقع، وزیر مختار انگلیس !!] خیلی به آن علاقمندند و آن این است که می خواهند بدانند فرجام کار قائم مقام چیست؟ آیا او به کلی از کار و قدرت برکنار شده یا نه؟ زیرا فراموش نمیکنند که در زمان مرحوم عباس میرزا چندین بار قائم مقام معزول شد، اما هر بار با خدعه توانست زمام کار را از نو به دست بگیرد. و از آنجا که چنین خاطره ای هنوز باقی است، می ترسم کسانی که اینک از جانب اعلیحضرت به کار گماشته شده اند ، از بیم آن که مبادا روزی قائم مقام باز به قدرت و حکومت برسد، در انجام امور مجاهدت نکنند… من به عنوان خیرخواه ایران [!!] صمیمانه آرزومندم که که دیگر اعلیحضرت نگذارند حکومت از دست شان خارج شود… اعليحضرت گفت:

…قائم مقام دیگر به قدرت نخواهد رسید، برای همیشه از غرور او خلاص شدیم… برایش کنج دنجی بالای تپه یا در دشت فکر خواهم کرد..» 24

اما نگرانی محمد شاه ار وزیر مختار انگلیس هم بیشتر بوده است. در ناسخ التواریخ امده است:

»شاهنشاه غازی [ محمد شاه) فرمود، نخستین، قلم و قرطاس [ کاغذ را از دست او بگیرید و اگر خواهد شرحی به من نگارکند نیز نگذارید، که سخری در قلم و جادویی در بنان و بیان اوست که اگر خط او را ببینم فریفته شوم و او را رها کنم . پس بر حسب فرمان عوانان دژخیم ، ادات نگارش او را گرفتند «.25

وزیر مختار خوب می دانست که چگونه محمد شاه سست عنصر و بی تدبیر را به کشتن قائم مقام تحریک کند.

در گزارش 12 مه 1835 وزیر مختار می خوانیم: »امروز یکی از درباریان شاه فرصت یافت که شاه را از اعتقاد من بیاگاهاند که قصد قائم مقام این است که با استفاده از نفوذ روسيه تمام قدرت صدارت را در دست های خود و خویشاوندانش تمرکز دهد. شاه از شنیدن این سخنان به شدت متغیر شد و گفت به هیچکس اجازه نخواهد داد که در گماردن وزرایش دخالت کند هر آینه قائم مقام نیز چنین نیرنگی در سر دارد، به همان آسانی که این گل ها را در باغچه می چیند او را نیز معدوم خواهد کرد. 26

به قول آدمیت : روزی که قائم مقام محبوس گشت، محمد شاه قصد کشتن او را نداشت. می خواست او را به گوشه ای تبعید کند. اما آن همه افسونگری و تلقین های زهر آلود ، از جانب خودی و بیگانه، کارش را ساخت27 .

»قائم مقام هنوز زنده بود که وزیر مختار [ انگلیس، به خواسته هایش می رسد و موضوع حل اختلافات معوقه [ بر سر بازکردن کنسولگری در شهرهای بزرگ ایران را مطرح می کند… [ کمپبل ] دیگر انتظار بازگشت قائم مقام را نداشت. قائم مقام ، در شب 24 صفر 1251 مطابق 20 ژوئن 1835 توقیف و محبوس گشت.

. پس از شش روز، به امر پادشاه در شب 29 صفر، خفه اش کردند. صدارتش به هشت ماه هم نرسید«28

پس از قتل قائم مقام، کتابخانه ممتاز و اموال او را ضبط کردند.


**توضیح زنده یاد فریدون آدمیت در مورد «خاطرات روزانه » ی سر جان کمپبل:

»کمپبل گزارش رسمی خود را به رسم معمول، به وزارت امور خارجه ی لندن و حکومت هند هر دو فرستاد.ولی

نسخه ی کامل خاطرات خصوصی روزانه اش رادر 31 دسامبر 1836 فقط به « کمیسیون محرمانه ی حکومت انگلیسی هند ارسال کرد. سالیان بعد، تنها بخشی از یادداشت های روزانه ی او را که از سرانجام قائم مقام صحبت داشت، به وزارت امور خارجه فرستاد«.

***به منظور کوتاه کردن نوشته، منابع را حذف کردم .دوستان چنانچه در مورد هریک از منابع پرسشی داشته, باشند، می توانند آن را در پیامگیر فیسبوک با من در میان بگذارند و پاسخ بگیرند.***