تیتر, سرتیتر

نئولیبرالیسم تا چه زمانی میتواند در برابر بحران آب و هوا مقاومت کند؟


نئولیبرالیسم تا چه زمانی میتواند در برابر بحران آب و هوا مقاومت کند؟ 

بخش نخست

ژولیوس الکساندر مک گی و پاتریک ترنت گراینر مجلۀ مانتلی ریویو، آوریل ۲۰۲۰

برگردان: ستاره نوید 

منتشر شده در مجله دانش و امید دی ۱۳۹۹


توضیح تحریریه:

مک گی استادیار جامعه شناسی در دانشگاه دولتی پورتلند، و گراینر استادیار جامعه شناسی در دانشگاه وندربیلت هستند. این دو پژوهشگر در مقالهای به بررسی تضاد میان سیاستهای نئولیبرالیستی و حل مشکل بحران آب و هوا پرداختهاند. آنها دو نمونه از شکست سیاستهای نئولیبرالیستی، یکی در کشور شیلی و دیگری در ایالت کالیفرنیا در آمریکا را، با تمرکز بر سیاستهای خصوصیسازی انرژی برق، بررسی نمودهاند. در این شماره بخش اول مقاله درباره شیلی، و بخش مربوط به کالیفرنیا را در شمارۀ آیندۀ مجله خواهید خواند.


امروزه، ثابت شده است که بحران آب و هوا و تغییر اقلیم با سیستم های نئولیبرالی، که اشکال کنونی سازمان اجتماعی را تعریف میکنند، ناسازگار است، زیرا سیستم های نئولیبرال بر پایه استفاده و فروش سوختهای فسیلی بنا شدهاند. از آنجا که مصرف سوختهای فسیلی بزرگترین عامل ایجاد تغییر اقلیم هستند، برای کاهش مصرف این سوختها به یک تلاش مشترک بین المللی نیاز داریم. با این حال، ضروری است که به نقش بنیادین سوختهای فسیلی در اقتصادهای مدرن نیز توجه کنیم. به عنوان مثال باید اعتراف کنیم که بخش عمدهای از وضعیت معاش مردم به سوختهای فسیلی پیوند خورده است. اگرچه مطالعات اخیر نشان داده است که این پیوستگی، محصول تصادفِی تکامل تاریخی بشر نمی باشد، بلکه یک سیاست عمدی این پیوستگی را شکل داده است1. 

چنانکه هم اکنون نیز سوختهای فسیلی به عنوان ابزاری برای دستیابی به سلطه اجتماعی مورد استفاده قرار میگیرند. ابزاری که با استفاده از آن از تولیدکنندگان2 و همچنین بازتولیدکنندگان3 سلب مالکیت میشود. گفتنی است که واژه تولیدکننده به نیروی کار اصلی (کارگر) اشاره دارد و واژه بازتولید کننده بر افرادی دلالت دارد که به مراقبت، تجدید قوا تهیه خوراِک تولیدکنندگان می پردازند. منابع تجدیدپذیر انرژی که جایگزینی مطلوب و مناسب زیست برای سوختهای فسیلی هستند، در حال حاضر برای افرادی که به واسطه فروش سوختهای فسیلی به سلطه اجتماعی دست مییابند یک تهدید جدی به شمار می روند. چرا که، این منابع تجدیدپذیر از ویژگیهایی که سوختهای فسیلی را این چنین خوشایند و خواستنی کردهاند، برخوردار نیستند. زیرا آنها برخلاف سوختهای فسیلی حاصل استثمار نیروی کار انسانی نیستند. سوختهای فسیلی را میتوان به شکل انحصاری و متمرکز در مراکز خاص ذخیره کرد، این امر به شرکتها اجازه میدهد تا بر اساس الگوهای توزیع مرسوم، در فرآیند استخراج، تولید و مصرف انرژی کسب سود کنند. در حالی که، منابع تجدیدپذیر انرژی چنین امکانی را فراهم نمیکنند. بلایای آب و هوایی مانند آتش سوزی جنگلها و تندبادها، زیرساختهای اقتصاد مبتنی بر سوختهای فسیلی را مختل میکند. 

در نتیجه این امر، سازوکارهای انباشت سرمایه که از تولید و مصرف این سوختها ناشی شدهاند نیز بی ثبات خواهند شد. به اوج رسیدن مشکلات ناشی از بلایای طبیعی در شیلی و کالیفرنیا مهر تأییدی بر این مدعا است. با در نظر گرفتن اعتراضات اخیر در شیلی و خاموشیهای پی در پی در تمام نواحی ایالت کالیفرنیا، خوب است که به ارتباط روزافزون و آشکار میان نئولیبرالیسم و بحران آب و هوا بیاندیشیم. به عنوان مثال، اخیرا حکومت نئولیبرال حاکم در شیلی به دلیل افزایش استفاده ازمنابع انرژی تجدیدپذیر،اقدام به افزایش ۹.۲ درصدی نرخ برق برای بیش از هفت میلیون خانوار و بالا بردن کرایه حمل و نقل عمومی به میزان ۳.۷۵ درصد، کرده است. این اقدام دولت، اعتراض مردم شیلی را برانگیخته است، چرا که همگان بر این باور هستند که چنین سیاستی، به گسترش نابرابریهای اجتماعی دامن خواهد زد.

در کالیفرنیا نیز وضعیت تقریبا مشابهی مشاهده میشود. عامل اصلی آتش سوزی های پی درپی در این ایالت، فرسودگی خطوط انتقال شرکتهای خصوصی توزیع برق و گاز میباشد. از این رو، این شرکتها سیاست قطع برق مشترکین را در پیش گرفتهاند تا از آتش سوزیهای احتمالی آینده جلوگیری کنند.این خاموشی ها زندگی حدود سه میلیون نفر را در ماههای پایانی سال ۲۰۱۹ تحت تأثیرقرار داده است و بسیاری از اهالی کالیفرنیا را بر آن داشته تا خواستار انتقال مالکیت شرکتهای خصوصی توزیع برق و گاز به بخش دولتی باشند.4

ریشٌه این بحرانها به کودتای ۱۹۷۳ شیلی باز میگردد. این کودتا که با حمایت آمریکا صورت پذیرفت، به برکناری رهبر سوسیالیست منتخب مردم، سالوادور آلنده5، و جایگزینی او با دولتی نظامی منجر شد. دولت نظامی تازه تأسیس، بستر مناسبی را برای اجرای سیاستهای نئولیبرالی به شکل آزمایشی، بر روی بازارهای مصرف برق فراهم نمود که نتایج سوء آن در شیلی، کالیفرنیا و سراسر جهان هم اکنون قابل مشاهده است. حتی میتوان گامی فراتر نهاد و مدعی شد که بحرانهای انرژی (برق) نیز که امروزه در جهان میبینیم از نتایج این سیاستها هستند. به دیگر سخن، این میراث نئولیبرالیسم است که به توسعه سیستم «تجارت عمده فروشی»6 انرژی منجر شده است. سیستمی که هم اکنون کالیفرنیا و شیلی را دستخوش مصیبت کرده است. اما این پایان ماجرا نیست، زیرا شرکتهای خصوصی و مردان سیاست همچنان به رویکردهای ناکارآمد پیشین پایبند بوده و در نظر دارند تا برای مدیریت تغییرات آب و هوایی نیز از همان الگوهای مذکور استفاده کنند.این امر معضلات اجتماعی ناشی از راه اندازی این سیستم پیچیده را وخیم تر خواهد کرد.

تجارت عمده فروشی انرژی، تحت عنوان یک سیاست آزمایشی در دهه ۸۰ میلادی، در شیلی آغاز شد. پیش از کودتا، دستگاه حکومتی که رهبری آن را آلنده به عهده داشت، صنعت مس و تمام شرکتهای ارائه دهنده خدمات آب، برق و گاز را به عنوان بخشی از تلاشی سازمانیافته برای انتقال حکومت وقت به حکومتی سوسیالیستی، ملی کرد. پس از کودتا، دیکتاتوری نظامی تازه تأسیس به سرپرستی آگوستو پینوشه7 خصوصی سازی بازارهای اخیراً ملی شده را از سر گرفت. 

این امر به شرکت نفت و گاز آمریکایی، اکسان موبیل، این امکان را داد تا معادن مس را از دولت خریداری کند.8 دولت نظامی از سر گرفتن خصوصی سازی را با راهنمایی مستقیم اقتصاددانهای پیرو مکتب اقتصادی شیکاگو انجام داد؛ امری که در بسیاری از سیاستهای اجتماعی و اقتصادی شیلی در طول هفده سال دیکتاتوری وحشیانه پینوشه ادامه یافت. این توافق دوجانبه، سرانجام باعث شد که شیلی برای تجارت انرژی، سیستمی طراحی کند که به تولید کنندگان برق اجازه میداد تا بر روی تقاضای برق، قمار کرده و بدین وسیله از تغییرات قیمت برق کسب سود کنند. سیستم اقتصادی تازه تأسیس، نهادی که معمولا با عنوان بازار عمده فروشی انرژی از آن یاد میشود، به عنوان راهی برای کسب سود از طریق توزیع برق، بدون افزایش قیمت برای مصرفکنندگان، در نظر گرفته شده بود و در ابتدا به نظر میرسید که بتواند چنین کاری را انجام دهد.

برای درک بهتر این موضوع، شاید بهتر باشد که به تعریف بازار خرده فروشی انرژی نیز نیم نگاهی داشته باشیم. بازار خرده فروشی انرژی قسمتی از بازار انرژی است که اجازه میدهد افرادی در آن به عنوان واسطه عمل کرده و انرژی مورد نیاز مصرفکنندگان را خریداری کنند و در اختیار مصرف کنندگان خرد قرار دهند. این بازار، اختیار مشتریان را بیشتر کرده و به آنان اجازه میدهد تامینکننده انرژی خود را انتخاب کنند. در ابتدا چنین تصور میشد که این اقدام رضایت واسطه ها و همچنین مصرف کنندگان نهایی (مردم عادی) را جلب کند، اما در پایان دیدیم که چنین نشد.

پس از معرفی تجارت عمده فروشی انرژی در شیلی، این مدل به سرعت در سراسر جهان گسترش یافت. به گفته مدافعان عمده فروشی انرژی، مزیت این بازار در تفکیک سیستم تولید انرژی از سیستم توزیع بود. در آن زمان اعتقاد بر این بود که این تفکیک به نفع مردم خواهد بود، چرا که میتوانست با ایجاد رقابت بین شرکتهای ارائه دهنده انرژی، کارایی سیستمهای توزیع انرژی را بهبود بخشد. اما برخلاف این شعار تبلیغاتی، نقصان و کاستی های عمده فروشی انرژی در شیلی، هم اکنون بر همگان روشن شده است. این سیاست در ابتدا این طور وانمود میکرد که همواره تلاش خواهد نمود تا بدون اینکه قیمت برق خانگی را افزایش دهد، انرژیهای تجدیدپذیر را معرفی و ترویج کند. اما در نهایت دیدیم که چنین نشد و این یکی از نمایانترین نقایص موجود در این سیاست است. جالب است که در ابتدا بازارهای عمده فروشی انرژی با این شعار بنا شدند که از افزایش قیمت جلوگیری خواهند کرد! به همین دلیل، مردم شیلی در پاسخ به این تنش و در اعتراض به افزایش قیمت برق و کرایه حمل و نقل عمومی به خیابان آمدند، چرا که این افزایش قیمت به گسترش سطح

نابرابری اجتماعی در جامعه دامن زده است.9 تمام تولیدکنندگان انرژی در سراسر جهان معتقد هستند که کویر آتاکامای شیلی یکی از بزرگترین ذخایر انرژی خورشیدی است که در دسترس بشر میباشد. جواهری که ارزش آن ناشی از آب و هوای خشک و تابش سوزان آفتاب است. در روزهای نخستین سال ۲۰۱۹شرکت تکنولوژی سولار پک10 اسپانیا مزایدهای که میتوانست ۱۲۳ مگاوات انرژی خورشیدی در شیلی تولید کند را از آن خود نمود. این شرکت، در حال حاضر نصب پانلهای خورشیدی را در این منطقه آغاز نموده و خود را آماده میکند تا مقرون به صرفه ترین برق جهان را تولید کند11.

این جهش عظیم در تولید انرژی تجدیدپذیر، مصرف این نوع انرژی را در میان خانوارهای شیلی افزایش خواهد داد و همچنین مترو سانتیاگو را به اولین مترو جهان که بخش اعظم انرژی خود را از انرژیهای تجدیدپذیر تامین می کند، تبدیل خواهد نمود12. از این رو دولت شیلی برای تامین هزینه های خود و ثابت نگه داشتن سود حاصله، بر آن شد که تا پایان سال ۲۰۲۱ قیمت برق خانگی را به میزان  ۹،۲درصد و همچنین کرایه مترو سانتیاگو که هم اکنون نیز یکی از گرانترین متروهای موجود در آمریکای لاتین است را به میزان ۳.۷۵درصد افرایش دهد. دو تغییر مذکور، به شهادت همگان، به عنوان دلایل اصلی جوشش خشم و رنجش در میان مردم و در نتیجه آن اعتراضات گسترده در سراسر کشور برشمرده میشوند. شایان ذکر است که این اعتراضات تا حد زیادی موفق بودند.

چرا که در اواخرماه اکتبر،رئیس جمهوِرشیلی،سباستین پنی یه را13،برای تثبیت نرخ برق وکرایه مترو به منظور توقف روند افزایش قیمت انرژی و کرایه وسایل حمل و نقل عمومی دو لایحه امضا کرد تا بتواند ناآرامیها را فرو نشاند14. پس از معرفی منابع نوین انرژی های تجدیدپذیر و افزایش ارزش پزو (واحد پول کشور)،سودآوری تجارت عمده فروشی انرژی دچار نوسان شد. به همین دلیل، دولت تصمیم گرفت قیمت انرژی را افزایش دهد تا از سودبخشی این بازار در مقابل نوسانات محافظت کند. این همان شیوه معمول نئولیبرال ها است که بر طبق آن دولت شیره درآمد مردم را می مکد تا بتواند نرخ انباشت سرمایه را در خلال گذار از منابع تجدید ناپذیر به منابع تجدید پذیر حفظ کند و یا حتی افزایش دهد.

امروزه شیلی در مسیری قرار دارد که میتواند تا سال ۲۰۵۰، هفتاد درصد انرژی خودرا از منابع تجدیدپذیر تامین کند؛ امری که شایسته احترام و ستایش بسیار است. با این حال، از آنجایی که این کشور هنوز فاقد تعداد کافی از سیستم های ذخیره انرژی تجدیدپذیراست، بانک ها تمایلی به سرمایه گذاری بر روی انرژیهای تجدیدپذیر ندارند. نگرانی هایی از این دست، پرسش هایی برای سرمایه گذاران ایجاد میکند که از جمله آن میتوان به این پرسش اشاره نمود که انرژیهای تجدیدپذیر تا چه میزان میتوانند با سوختهای فسیلی در مقیاس فروش عمده، رقابت کنند؟

از این رو، برای امن تر کردن فرآیند تجارت عمده فروشی انرژی، دولت شیلی درصدد افزایش قیمت مصرفی انرژی فسیلی برآمد تا بتواند سرمایه گذاران را ترغیب کند که بر روی انرژیهای تجدیدپذیر سرمایه گذاری کنند. با گذشت سالها، ریاضت اقتصادی که به سیستم مترو شیلی تحمیل شد، موجب اعتراضات بیشماری شده است، زیرا دولت همچنان به استانداردهای بهره وری تعیین شده توسط اقتصاددان ها متکی است و نیازهای مردم را نادیده میگیرد. این سیستم همواره برای حفظ بهره وری اقتصادی خدمات خود را محدود به به محله های طبقه متوسط کرده است، در حالی که کارگران کم درآمد مجبور به استفاده از خدمات اتوبوسرانی خصوصی میشوند.

اگر چه این سیاست در طی سالهای اخیر تا حدودی تغییر کرده است، زیرا دولت شیلی تا حدی به دموکراسی روی آورده است (در دهه ۹۰، شبکه مترو و اتوبوسرانی خصوصی با یکدیگر ادغام شدند)، اما تصمیم نهایی همواره تأکید بر حفظ و یا افزایش بهره وری اقتصادی است، حتی اگر به قیمت رنج بردن مردم باشد. 



پانوشت ها

1. Andreas Malm, Fossil Capital (New York: Verso, 2016); Simon Pirani, Burning Up (Chicago: University of Chicago Press, 2018).
2. Productive labor
3. Reproductive labor

4. Alexander Sammon, “Could California Take Public Ownership of PG&E ?,“ Pacific Standard, February 7, 2019.
5. Salvador Allende


6. بازار عمده فروشی انرژی (wholesale trade) سیستمی برای خرید و فروش انرژی است که به صورت عرضه و تقاضا و به منظور تعیین قیمت انرژی برپا میشود. در این ساختار جدید، بر خلاف ساختار قدیم که تولید، توزیع و انتقال توسط ارگان واحدی مدیریت میشد، این سیستمها به صورت مستقل عمل میکنند. در این میان بازار انرژی، به عنوان واسطی بین سیستم های مذکور عمل خواهد کرد و ساختار اقتصادی صنعت انرژی را به چهار بخش عمده فروشی تولید، انتقال، خرید عمده و خردهفروشی (توزیع) تقسیم مینماید.م.

7. Augusto Pinochet
8. Lewis H. Divguid, “Exxon Buys Mine in Chile,“ Washington Post, January 25, 1978.
9. John Authers, “Chile’s Violence Has a Worrisome Message for the World,“ Bloomberg, October .2019 ,23
10. Solarpack Corp. Tecnologica
11. Felicia Jackson, “Chile’s Cheap Power—Sign of a Solar Future?,“ Forbes, June 5, 2019.
12. Chile’s Largest Metro Network to Be Powered by Solar and Wind,“ CIimate Action, June 21, 2017. 13. Sebastián Piñera
14. Chile’s President Inks Bill to Cut Electricity Costs Amid Unrest,“ Xinhua, October 26, 2019; Rachelle Krygier, “Chile’s Protesters Got a Subway Fare Hike Reversed. Now They Want a New Political System,“ Washington Post, October 30, 2019.