تاریخی, سرتیتر

دکترعبدالمجید ارفعی، برگرداننده گل نبشته های باستان – محمود دهقانی

دکترعبدالمجید ارفعی، برگرداننده گل نبشته های باستان

دکتر محمود دهقانی


محمود دهقانی

دکتر عبدالمجید ارفعی برگرداننده منشور کورش به زبان فارسی و ایلام شناس برجسته، زاده ی ۹ شهریور ۱۳۱۸ کوه گنو بندرعباس، از پدر و مادری از شهرستان اِوَز لارستان در استان فارس است. این پژوهشگر و برگرداننده زبان‌های باستانی اکدی و ایلامی، از واپسین بازماندگان برگردان نوشتار میخی ایلامی در جهان و ازبرجسته ترین سنگ و گل نبشته خوانان کهن ایرانی است. برخی از گل نبشته های تخت جمشید نیز با تلاش این فرهیخته برگردانده شد. این پژوهشگر در روزگار جوانی با دلگرمی و پیشنهاد دکتر پرویز ناتل خانلری، ابراهیم پورداود و ایلام شناس برجسته دکتر»ریچارد هلک » به فراگیری زبان اکدی و ایلامی پرداخت. دکتر ارفعی در دامان خانواده اهل تسنن استان فارس پا گرفت. پدرش میر عبدالله ارفعی به گونه خیلی از مردم شهرستان اِوَز، عاشق ایران بود. عبدالمجید ارفعی به زبان بومی لارستانی یا به گونه ای که در میان مردم کوچه و بازار شناخته می شود، «اچمی» گفتگو می کند. زندگیِ از نوجوانی تا به امروز در تختگاه چهارده ملیون جمعیتی تهران نتوانسته گویش اِوَزی او را ساییده کند. تلاش های علمی و فرهنگی ایشان نشان دهنده از خود گذشتگی و عشق است. نه تنها ادبیات پارسی، بلکه پیشینه سرزمین نیاکانی نیز در اندیشه او ژرف بوده و ریشه دارد. گزینش نام های پارسی آرش، چیستاسریرا و سورنا برای فرزندان دلبند خود گواهی بر این مدعاست. باید به یاد داشت عبدالمجید ارفعی نه تنها برگرداننده زبان های باستانی اکدی و ایلامی بوده، بلکه زبان بومی لارستانی ایشان نیز خود بر جا مانده از روزگار باستان است. زبان لارستانی فراز و فرودهای سهمگین یورش یکی پس از دیگری بیگانگان را پشت سر گذارده ومردم با فرهنگِ سراسرِ لارستان در استان فارس، تا به امروز با آن سخن می گویند. واژه های زبان زیبای آهنگین لارستانی پالوده ترین واژه هایی هستند که خوشبختانه به همت مردم لارستان زنده است. بخش بزرگی از استان فارس از جمله شهرستان هایی چون لار، اوز، خنج و شهرستان گراش زادگاه دکتر احمد اقتداری در استان فارس و شهرستان بستک در استان هرمزگان همراه با شمار بسیاری شهرو شهرک با آن سخن می گویند. زبان زیبای لارستانی همچون قله های دماوند، دنا و البرز پس از توفان های از سر گذرانده، بی گزند بر جا مانده و خوش می درخشد. نه تنها بندر لنگه و بندرعباس، بلکه واژه های زبان لارستانی در روستاها و شهرها ی بوشهر وشهرستان کازرون نیز پراکنده است.

دکترعبدالمجید ارفعی از بیله ی میران اِوَز، برادر فیزیکدان ایرانی دکتر حسام الدین ارفعی، شادروان دکتر عبدالحمید ارفعی دندانپزشک، و احمد ارفعی شیمیدان، فرزندان میر عبدالله ارفعی می باشند. میر عبدالله به تحصیل فرزندان بسیارعلاقمند بود و آنان را به دانش و درس دلگرم می نمود. یکی از سالمندان اِوَز، شادروان محمدرسول خضری(گندی) بر این باور بودند که خانواده ارفعی از دیرباز در هوش و خرد پرآوازه بوده اند.

عبدالمجید ارفعی در شهرهای بندر عباس و یزد درس خواند. در سال ۱۳۲۸ همراه خانواده به تهران کوچ کرد و در دبیرستان های منوچهری و البرز تهران درس را ادامه داد. در روزگار دانش آموزی در مدرسه البرز شادروان دکتر محمدعلی مجتهدی گیلانی دانش آموخته دانشگاه سوربن پاریس و پسر خواهر رضا رادمنش از اعضای برجسته جنبش چپ ایران، مدیر مدرسه پرآوازه البرز بود. شادروان مجتهدی پس از آن پایه گذار دانشگاه صنعتی و رییس دانشگاه ملی و دانشکده پلی تکنیک تهران شد.

ارفعی پس از پایان درس در دبیرستان البرز، با وارد شدن به دانشگاه تهران در رشته ادبیات پارسی دانش آموخت. آثار ابراهیم پورداود و کارنامه اردشیر بابکان محمد جواد مشکور جرقه علمی را در پله های نخست جوانی ارفعی شعله ور ساخت. سرانجام برای ادامه درس به ایالات متحده امریکا رفت و در دانشگاه شیکاگو آن کشور، بیش از ۸ سال شاگرد دکتر «ریچارد هلک» از برجسته ترین پژوهشگران خط شناس ایلامی و اکدی بود. نبوغ این جوان لارستانی، رییس دانشگاه و دانشکده و بویژه دکتر «ریچارد هلک» را به تحسین واداشت. همان گونه که گفته شد دکتر پرویز ناتل خانلری از دوستداران و دلگرمی دهندگان این دکتر جوان اِوَزی تبار بود. عبدالمجید ارفعی پس از دفاع پایان نامه دکترای خود به ریاست شادروان دکتر «هلن منتور» دانشمند سرشناس، در ۱۳۵۳به ایران بازگشت.

در روزگار پس از انقلاب دکتر ارفعی هر از گاهی برای پژوهش دانشگاهی روانه تخت جمشید می شد. آقای منصور فقیهی نژاد نیکوکار اِوَزی، در فرصت های نوروز و دیدارهای فرهنگی با برپایی مراسم و جشن ایشان را به دانشگاه ها و مجامع فرهنگی استان فارس بویژه شهرستان اِوَز، دعوت می کرد. پس از آن دکتر ارفعی به موزه مردم شناسی این شهرستان و شهرستان های خنج و لار و گراش می رفت. نه تنها به آثار باستانی از جمله دژ اژدها پیکر لار،آتشکده آذر فرنبغ کاریان بخش جویم، بلکه به چهار تاقی محلچه، دژ و باروهای دهستان «کهنه» (در زبان پهلوی دژ) در ۱۶کیلومتری بخش مرکزی شهرستان اِوَز، سر می زد.

مردم لارستان از شیعه و سنی برای فرزند دانشمند خود ارج و ارزش ویژه ای قایل هستند. پروفسورعبدالمجید ارفعی با پوشش شال و قبای بومی و کلاه دوگوش قشقایی در جشن های فرهنگی شرکت می جست و مردم را به دلبستگی به سرزمین کهنسال خود فرا می خواند. فرهنگ دیرپای آبایی لارستان جزیی از زندگی او بوده و با خوردنی های بومی، شیرینی مسقطی لاری و خوراک دلچسب دریایی «مهوه» (مهیاوه) اِوَزی با لیموی تازه و نان تفتون جوانان لارستان را شگفت زده می کرد. با گفتار خود آگاهی داشتن از پیشینه سرزمین کهنسال ایران را به جوانان گوشزد می نمود. از این رو شخصیت این فرزانه سمبل تلاش علمی و فرهنگی جوانان دانشجو ی سراسر ایران و لارستان استان فارس است. در کشورهای آن سوی آب بویژه شهر دوبی لارستانی ها که شمارشان کم نیست در برنامه های فرهنگی هر کجا نامی از پیشینه سرزمین کهنسال خود به میان می آید، از تلاش این دانشمند اِوَزی در رسانه های نوشتاری، شنیداری و تصویری با ارج و ارزش یاد می کنند.

پروفسور ارفعی در بازگشت گل نبشته های روزگار هخامنشی ایران که پیش از زاده شدن ایشان به دانشگاه شیکاگو برای مطالعه برده شده بود، تلاش بسیار نمود تا آن ها را به کشورمان بازگردانند. دانشگاه شیکاگو با شناختی که از هوش و آوازه این دانشمند داشت، جایگاه علمی پروفسور ارفعی را به سیاست بازان خودخواه امریکا، یادآور شد و آن ها سرانجام پذیرفتند تا گل نبشته ها را به ایران پس بدهند. ایشان برخی از این گل نبشته ها را روزگار دانشجویی در دانشگاه شیکاگو برای دکتر «ریچارد هلک» به انگلیسی برگردانده بود.

دانشگاه های سراسر ایران و دانشگاه های لارستان برای ارج و دلگرمی دانشجویان خود از دکتر ارفعی برای دیدار فرهنگی علمی دعوت می نمودند. دکتر علی دهباشی مدیر و سردبیر مجله وزین بخارا به پاس کارهای علمی این اندیشمند شب عبدالمجید ارفعی با سخنرانی دکتر کتایون مزداپور، عباس علیزاده، علی بلوکباشی، مهناز گرجی، پروین ثقه الاسلامی، حمیده چوبک، احمد محیط طباطبایی همراه با نمایش فیلم مستند برگزار نمود. شب عبدالمجید ارفعی صد و ششمین شب های بخارا با همیاری فرهنگی هنری ملت، دایره المعارف بزرگ اسلامی، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار و گنجینه پژوهشی ایرج افشار برگزار شد و در رسانه های درون و خبرنامه دانشنامه های برون مرز بازتاب یافت.

دکتر علی دهباشی در شب عبدالمجید ارفعی بخارا، گفت: «… تمام صفحات آثار ایشان برگ های زرینی است که برای غنای فرهنگ ملی ایران جایگاه ویژه ای دارد… حاصل مطالعات ایشان برای خیل عظیم پژوهشگران، ایران شناسان و زبان شناسان در ایران و جهان مرتبه و جایگاه خودش را دارد و همه از آثارشان بهره مند هستند «.

نام دکتر عبدالمجید ارفعی در گستره زبان شناسی و باستان شناسی دانشگاه های جهان زبانزد است و در دانشنامه ها از پژوهش های علمی ایشان بهره می گیرند. نه تنها در شهرهای ایران، بلکه در شهرهای آن سوی شاخاب پارس بویژه در دوبی نیز رسانه های فرهنگی نوشتاری، گفتاری و تصویری در گردهمایی ها و برنامه های خود از دکتر ارفعی یاد می کنند. شاعر ایرانی بانو سیلوانا سلمانپور از همشهریان اِوَزی دکتر ارفعی که سرپرستی رادیوی فارسی و انجمن حافظ دوبی را بر عهده دارند برای جامعه فرهنگی فارسی و عربی دوبی از پیشینه ایران و پژوهش های دکتر ارفعی سخن می گوید. مهندس هادی صدیقی شعری بلند از بانو سلمانپور را که برای دکتر ارفعی سروده شده ، در بزرگداشت شب بخارا در تهران به پاس جایگاه علمی این اندیشمند خواند که بریده ای از آن شعر چنین است:

… در رهگذار علم و هنر / با فروغ جان/ چون عارفان سالک حق جوی حق پناه/ از رهروان علم و ادب یاد می کنند/ امشب ستاره ای پرتوفشان جمع شریف ستاره هاست/ این تابناک پاک درخشان، تمام عمر/ از گل نبشته ها صد » دل نبشته » ساخت …

پروفسور عبدالمجید ارفعی در سن ۸۱ سالگی با ابتلا به کرونا از دوم آبان ماه ۹۹ در بیمارستان مسیح دانشوری تهران بستری شده است و دوستداران تاریخ، فرهنگ، باستان شناسی و زبان شناسی ایران و سراسر جهان دلواپس تندرستی این دانشمند پرآوازه می باشند. برای این فرزند شایسته ایران و همسرش ماه سیما فاتحی که هر دو در بیمارستان بستری هستند، آرزوی بهبودی کنیم.