اخبار ویژه

کارزار حقوقی ایران علیه آمریکا به کجا خواهد رسید؟

از پنجم تا هشتم شهریورماه، دادگاه بین‌المللی لاهه شاهد بررسی یکی از جنجالی‌ترین و در عین حال حساس‌ترین پرونده‌های حقوقی خود طی چند دهه گذشته بود.

به گزارش الوقت دادگاه لاهه برای رسیدگی به شکایت جمهوری اسلامی ایران از ایالات متحده آمریکا، از دوشنبه، 5 شهریورماه با حضور 15 قاضی و با ارائه استدلال‌های وکلای ایران کار خود را آغاز کرد و در روز سه شنبه شاهد دفاعیات نماینده آمریکا بود و در روزهای چهارشنبه و پنج‌شنبه نیز هر دو طرف توضیحات تکمیلی خود را به دادگاه ارائه دادند.

در این دادگاه وکلای دولت جمهوری اسلامی ایران از دیوان بین‌المللی خواستند تا حکم به رفع تحریم‌هایی بدهد که دولت آمریکا، بعد از خروج این کشور از توافق هسته‌ای (برجام) علیه ایران وضع کرده یا خواهد کرد.

شکایت تهران از واشنگتن حول چه موضوعاتی است؟

در جریان دادگاه لاهه، دکتر محسن محبی، رئیس هیئت نمایندگی ایران، در اظهارت خود با اشاره به آثار تحریم‌های ایران بر این نکته تاکید کرد که رهبران ایران در مقابل آمریکا ایستاده اند و از تمام راه های صلح آمیز برای دفاع از خود استفاده خواهند کرد.

وکلای ایران در جریان این دادگاه همچنین اعمال تحریم‌های آمریکا علیه ایران را نقض تعهدات و توافق‌نامه‌های قبلی از سال 1334 تا به امروز عنوان کرده و از قضات دادگاه خواستار تعلیق تحریم‌های آمریکا تا مشخص شدن نتیجه این دادگاه شدند.

در متن دادخواست ایران که در نوزده صفحه به دبیرخانه دیوان تسلیم شده، ایالات متحده متهم شده است که با تصمیم رئیس جمهوری این کشور در خروج از برجام در ٨ ماه مه سال جاری و بازگرداندن تحریم‌های هسته‌ای و همچنین اظهارات مقامات کاخ سفید در مورد تشدید فشارها که به منزله وضع تحریم‌های دیگر است، «مفاد عهدنامه مودت مورخ سال ١٩٥٥ را نقض کرده و به نقض این پیمان ادامه می دهد.»

براین اساس، از دیوان بین‌المللی دادگاه لاهه خواسته شده است تا با رسیدگی به این شکایت، رای دهد که ایالات متحده از طریق بازگرداندن تحریم های هسته‌ای، وضع تحریم‌های دیگر و تهدید به برقراری شدیدترین تحریم‌ها علیه ایران، «تعهدات خود» ذیل تعدادی از مواد توافق برجام را نقض کرده، و آن کشور را ملزم کند که بدون تاخیر تحریم‌ها را لغو و به تهدیدهای خود در مورد وضع تحریم‌های جدید پایان دهد.

ایران همچنین خواسته است که آمریکا «به طور کامل خسارات وارده به ایران در نتیجه نادیده گرفتن تعهدات بین‌المللی خود را جبران کند» و تعهد دهد که در صدد نادیده گرفته رای دادگاه برنخواهد آمد و در این مورد تضمین‌های لازم را بدهد.

صلاحیت حقوقی دادگاه لاهه برای رسیدگی به شکایت ایران

دیوان بین‌المللی دادگستری، بازوی قضایی سازمان ملل متحد برای حل و فصل مناقشه‌های بین‌المللی است.

دیوان دادگستری لاهه همچنین می‌تواند طبق موازین حقوق و قوانین بین المللی، به اختلافات حقوقی که توسط دولت‌ها به آن ارجاع می شود رسیدگی کند و با تقاضای نهادهای سازمان ملل و سایر تشکیلات بین المللی، در مورد مسایل حقوقی نظر مشورتی خود را ابراز دارد.

در صورتی که طرف‌های دعوا خود را به اجرای رای دادگاه متعهد اعلام کرده باشند، این رای الزام آور خواهد بود، اما این دادگاه اهرمی برای الزام کشورها به اجرای حکم در اختیار ندارد و در مواردی بعضی کشورها از تن دادن به حکم این دیوان سر باز زده‌اند.

با این حال نماینده آمریکا در این دادگاه در دفاع از واشنگتن اعلام کرده که این دادگاه صلاحیت رسیدگی به این شکایت را ندارد، هرچند به اعتقاد کارشناسان ارسال دعوت نامه از سوی دادگاه برای دولت آمریکا تائید کننده این موضوع است که دادگاه صلاحیت خود را برای رسیدگی به شکایت ایران پذیرفته است.

چشم انداز نتیجه دادگاه به کجا خواهد رسید؟

در حال حاضر ارائه شکایت جمهوری اسلامی ایران و دفاعیه مقابل آمریکا در چهار جلسه اولیه دادگاه بین‌المللی به پایان رسیده و دادگاه در حال بررسی دعاوی ایران است.

نتیجه این دادگاه یا صدور رای به نفع ایران و یا رد دعوای ایران و تائید دفاعیات طرف مقابل یعنی آمریکا خواهد بود.

یک دیدگاه کلی در ارتباط با کارکرد سازمان‌ها و نهادهای بین‌المللی وجود دارد که مربوط به احتمال تحت تاثیر قرار گرفتن این سازمان‌ها از سیاست‌ها و رویکردهای قدرت‌های بزرگ بویژه در غرب است. این تاثیرپذیری هم بدلیل قرار گرفتن بسیاری از این نهادها در کشورهای غربی، هم کادر اداری و بروکراتیک غربی و هم وابستگی مالی بیشتر این سازمان‌ها به کشورهای غربی است.

اما در نگاه خوش بینانه حتی اگر دادگاه بین‌المللی را نهادی مستقل در نظر گرفته که بدون تاثیر از فضای سیاسی بدنبال صدور رای برآید و در آن دلایل دعوای ایران علیه اقدامات خصمانه آمریکا پذیرفته شود، همچنان چشم انداز امیدوارکننده‌ای از اجرای احکام این کارزار حقوقی دیده نمی‌شود.

در واقع حتی با صدور رای دادگاه به نفع ایران، اما دور از انتظار است که طرف آمریکایی حاضر به تن دادن به حکم دادگاه باشد. در این صورت اگرچه پیروز احتمالی این دادگاه، یعنی ایران می‌تواند مرحله بعدی اجرای احکام، یعنی ارجاع پرونده را به شورای امنیت به عنوان بازوی اجرای احکام دادگاه خواستار شود، اما با وجود دارا بودن حق وتوی واشنگتن در شورای امنیت، آیا این شورا قادر به ملزم کردن آمریکا به اجرای حکم دادگاه بین‌المللی لاهه خواهد بود؟ مشخص است که پاسخ به این سوال منفی است که البته این پاسخ منفی به همان انتقاد همیشگی ناکارآمدی سازمان‌های بین‌المللی از جمله سازمان ملل مربوط است.

در عین حال ایران با شکایت از آمریکا علاوه بر آن که بدنبال اثبات مواضع حق طلبانه خود علیه اقدامات خصمانه آمریکاست، نشان خواهد داد که برای پیگیری حقوق خود همه مسیرهای قانونی را دنبال خواهد کرد. به عبارت دیگراقدام ایران برای محکوم کردن ایالات متحده به دیوان دادگستری بین‌المللی، یک پاسخ قانونی و مسالمت آمیز در چارچوب منشور سازمان ملل متحد به اقدام خصمانه و ستیزه جویانه ترامپ می‌باشد.

از سوی دیگر تا به حال تنها موارد معدودی بوده که حکم دادگاه لاهه اجرا نشده و در صورت رای دادگاه به نفع ایران، عدم اجرای حکم به انزوای سیاسی آمریکا منجر خواهد شد که هزینه سیاسی را برای واشنگتن افزایش خواهد داد. هزینه‌های که بویژه در دولت ترامپ تا کنون بدلیل تقابل آمریکا با متحدان اروپایی خود به اندازه کافی سنگین شده است و حال رای احتمالی دادگاه بین‌المللی نیز می‌تواند آن را سنگین‌تر کند.

AlwaghtFarsi