اخبار ایران و جهان

…. تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

…. تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

فرو نشست دشت ها – زیست محیطی

khoshksali

چندی است که در روزنامه های ایران گزارش هائی سطحی در مورد خطرات میالغه آمیز پیرامون فرو نشست دشت ها مطرح می شود ، که بیشتر جنجال ژورنالیستی است تا خلق محتوای علمی و پژوهشی ، بیشتر هوچیگری و جنجال است تا توضیح و تبیین .

برداشتهای بی رویه از آبهای زیر زمینی طی نبم قرن اخیر نتیجه رشد بی برنامه صنعت ، کشاورزی ، رشد جمعیت و زندگی مصرفی در شهر ها است . سطح سفره آبهای زیر زمینی از چند متر به عمق چند صد متر رسیده است  . آب های زیر زمینی که قرن ها طول کشیده تا پر شوند ، طی چند دهه تخلیه و به مرز هشدار رسیده اند . هم زمان ، با تغییرات استراتژیک در الگوی های اقلیمی و آب و هوائی کره زمین ، خشک سالی های فراونی داشته ایم که مزید بر علت شده و بحران کم آبی را تبدیل به به بحران جدی بی آبی نموده و زندگی را تحت تاثیر منفی خود قرار داده است . مصرف بی رویه آب در منازل ، کشاورزی ، صنعت و غیره مرتبا افزایش پیدا میکد ، حال آنکه آب ورودی از طریق نزولات جوی یا تقریبا ثابت و یا در حال کاهش است . ما انسانهای «متمدن» آب های زیر زمینی را دریافت و بصورت آب و فاضلاب آلوده به طبیعت و زیر زمین بر میگردانیم و زیست بوم طبیعت را دچار صدمات و تغییرات مضر و غیر قابل برگشت مینمائیم .

به عنوان نمونه ، با علاقه مقالاتی را که در دسترس بود مطالعه کردم ، دریغ از ارائه یک توضیح علمی برای پدیده فرونشست دشت ها ! حتی بالاترین مقامات اشاره  های نا مربوطی داشته اند .

همه به درستی اذعان میکنند که پدیده فرونشست دشت ها واقعی و طبیعی بوده و نتیجه پائین رفتن سطح سفره آب های زیر زمینی طی دهه های اخیر است ، اما دریغ از ارائه یک تحلیل و توضیح علمی و ارائه رابطه ای علت-معلولی . لذا سعی میشود تا دلایل علمی ان که عمدتا فیزیکی هستند توضیح داده شود .

ابندا با هم یک آزمایش فیزیکی انجام میدهیم ، پیش از آن به چند تعریف پایه میپردازم : یک مکعب به ابعاد 10 در 10 در 10 سانتیمتر را در نظر بگیرید ، طبق تعریف حجم این مکعب یک لیتر است ، اگر این مکعب را با آب خالص پر کنیم ، طبق تعریف وزن آن یک کیلو گرم است ، وزن مخصوص اب 1 قرار داه شده و وزن مخصوص سایر اجسام با آن سنجیده میشود ، به عنوان مثال وزن مخصوص آهن 7,8 است ، یعنی یک لیتر آهن هفت کیلو و هشتصد گرم وزن داد ، وزن مخصوص جیوه 13,6 است ، وزن مخصوص چوب 0,9 است و روی آب شناور میشود . خوب حالا برویم سراغ آزمایشگاه :

یک مکعب از جنس سنگ (جنس زمین) به ابعاد 10 در 10 در10 سانتیمتر را در نظر بگیرید ، وزن مخصوص سنگ حدود 2,4 است ، این مکعب سنگی را از یک ترازوی فنری آویزان میکنیم ، ترازو رقم دو کیلو و جهارصد گرم را نشان میدهد . حالا سنگ را همانطور که از ترازو آویزان است به آرامی در یک ظرف آب فرومیبریم به طوری که تمام سنگ در آب قرار گیرد ، به عقربه ترازو نگاه میکنیم ، بجای 2,400 رقم 1,400 کیلو را نشان میدهد ! یعنی وزن سنگ حدود 40% کاهش پیدا میکند !

آزمایش دوم ، اینبار پس از وارد کردن سنگ به درون آب ، سنگ را ثابت نگهداشته و و ظرف اب را پائین میاوریم (تا پائین آمدن سطح سفره آبهای زیر زمینی را شبیه سازی کرده باشیم) ، در نتیجه مشاهده میکنیم پس از خارج شدن سنگ از آب  وزن آن از 1,400 به 2,400 کیلو اقزایش پیدا میکند . به عبارت دیگر کاهش سطح سفره آبهای زیر زمینی وزن آن بخش از حجم زمین را که بین سطح دشت و سطح سفره آبهای زیرزمینی قرار میگیرد ، چهل درصد افزایش میدهد ! این چهل در صد وزن اضافی نیروئی عظیم و نجومی است که فشار ناشی از آن موجب فشردگی زمین و در نتیجه فرونشست یک نواخت ویا نامتوازن تمام دشت میشود .

قانون ارشمیدس

به این پدیده قانون ارشمیدس میگویند : «هر جسم جامدی که وارد مایعی شود به اندازه وزن مایع هم حجم خودش از وزنش کم میشود» ، به عبارت دیگر اگر یک مکعب آهنی به ابعاد 10 در 10 در 10 سانتیمتر را وارد آب کنیم وزن آن از 7,800 به 6,800 کیلوگرم کاهش پیدا میکند . این قانون تنها توجیه علمی فرونشست دشت ها است ، این قانون را همه ما در دبیرستان آموخته ایم .

مقاله های سطح پائین و هیجانی تحت عنوان «سرطان زمین» یا «خطرناک تر از زلزله» و …. منتشر میشود و گاه نقل قول های نامربوطی از مقامات انتشار می یابد که بیشتر حرف و حدیث و بزرگنمائی است و نکته مهم اینست که در بیش از 99% موارد ، نشست زمین یکنواخت است ، یعنی تمام سطح زمین با هم در حد چند سانتیمتر در سال پائین میاید ، نشست هماهنگ ، همزمان و تدریجی سطح زمین اشکال چندانی ایجاد نمی کند ، خصوصا  اکنون که اکثر ساختمانها دارای فونداسیون بتن آرمه و پیوسته هستند . البته بعضی از نشست ها و ترک های موضعی میتواند دلائل شیمیائی و زمین شناختی داشته باشد ، مانند حل شدن لایه های محلول در اب و یا لایه بندی و دانه بندی های متفاوت در ساختار خاک نیز میتواند موجب نشست موضعی شود .

برداشت نفت و گاز از اعماق زمین نیز اثراتی در فرونشست دشت ها دارد ، منتهی چون این برداشت ها از عمق های زیاد صورت میگیرد نامحسوس تر و یکنواخت تر است .

خطر بزرگ نه نشست زمین ، بلکه فاجعه رو به اتمام آبهای زیر زمینی و مهم تر از ان ، آلودگی بی بازگشت آب و خاک است .

برای روشن شدن اثرات ناشی از قانون ارشمیدس به عنوان مثال ، سطحی معادل 10 متر مربع از زمین را در نظر می گیریم ، با فرض این که عمق سطح آب زیر زمینی در گذشته 20 متر و اکنون پس از نشست 200 متر باشد ، میزان سقوط سطح آب 180 متر خواهد بود و حجم زمینِ بالاتر از سطح آب 180 ضربدر 10 متر مساوی 1800 متر مکعب خواهد بود ، بنابراین طبق قانون ارشمیدس وزن این حجم از زمین که بیرون از آب است 1,800,000 کیلوگرم اضافه شده است . وقتی در سطح فقط ده متر مربع چنین نیروی عظیمی به قشرهای پائین تر زمین وارد میشود ، قطعا موجب نشست زمین خواهد شد . این نیروهای عظیم میتوانند منشاء نشست های الاستیک و پلاستیک در سطح کل دشت شوند .

اقداماتی مانند محدود کرردن برداشت از چاه ها با نصب کنتور و بستن و پلمپ کردن چاه های غیر مجاز صورت گرفته ولی مطلقا ناکافی است و در آتیه مشکلاتی خواهیم داشت . در دوره احمدی نژاد با انحلال سازمان مدیریت و برنامه ریزی و صدور دستورهای الابختگی اوضاع وخیم تر شد .

زندگی بشر حاصل دو فرآیند عمده است ، اول تضاد بین بشر و طبیعت ، که با غلبه بر پدیده هائی مانند سرما ، گرما ، سیل ، زلزله ، آتشفشان ، بیماریها و ….. مشخص میشود و دوم تضاد جوامع بشری با یکدیگر است که با پدیده هائی مانند جنگ ، کشتار ، انقلاب ، شورش ، قیام ، مبارزه و ….. مشخص میشود. در مورد اول ، بشر بیش از اندازه «موفق» بوده تا جائی که با غلبه کامل بر طبیعت ، نه تنها انواع جانداران و گیاهان را در معرض نابودی قرار داده ، بلکه اکوسیستم جا افتاده و پایدار کره زمین را نیز بطور خطرناک و غیر قابل برگشت مورد تعرض خود قرار داده است . در مورد فرایند دوم نیز باید گفت که بشر هیج گاه تا این سطح از توحش و بربریت سقوط نکرده است .

ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

حسین اربابی

telegram_majaleh
%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: