اخبار ایران و جهان

گزارشی از زندگی آبادانی‌ها در کنار دود و دودکش و مشعل های نفتی

doode_abadan
سلامت نیوز: روز با صدای ممتد و خراشیده فیدوس شروع می شود و با صدای فیدوس، تمام. آبادانی ها صبح شان را با همین صدا کوک کرده
اند، صدایی که از لای دودکش ها و فِلرها می گذرد، به مخازن آب و تصفیه می رسد، برج های تقطیر را رد می کند و راهش را به دیگ های بخار باز می کند و از آنجا، از هر دریچه ای که بتواند با فشار به بیرون سرریز می شود. صدا، صدای بیدارباش است برای کارگران شرکت نفت؛ از نزدیک به ١٠٠ سال پیش و به همین اندازه هم برای اهالی آبادان، فیدوس زنگِ زندگی است. شهر بوی گیس می دهد به گزارش سلامت نیوز، روزنامه شهروند در ادامه نوشت: آتشِ مشعل های فلزی دودگرفته، هر روز از پشت پنجره، برای آبادانی ها دست تکان می دهد و دودکش ها به آنها سلام می کنند. درخیابان، دود مخازن، به آغوش می کشاندشان و پودرهای کاتالیز، دستی بر سرورویشان می کشند. آبادانی ها حالا بیشتر از ١٠٠ سال است که این سلام و احوالپرسی ها را پاسخ می دهند و از ٢٨ سال پیش، آن را به جان می خرند و هرلحظه، بوی گیس را می بلعند و گرد کاتالیز را از موزاییک های حیاط و شیشه پنجره شان می تکانند و روی بدن های خشکیده شان، پماد می مالند. آبادانِ آنها، آبادانِ قشنگشان، شهر نخل ها و خاطره ها و اولین ها، دیگر هیچ وقت، به سال های قبل جنگ برنگشت. آبادانی ها حالا، ٢٨ سال بعد ازجنگ، از سردردهایشان می گویند، از بویی که سطح شهر می پیچد و از زندگی های نفتی شان. رحمان شرکت نفتی است؛ مثل خیلی از آبادانی های قدیم. سال ٨٣ ازبخش تعمیرات و واگذاری منازل بازنشسته شد، درست ٢٩ سال و ١٠ماه و ١٢روز از آن روز می گذرد؛ رحمانِ ٥٧ساله، آن روز را و سال های قبل از آن را خوب یادش است: جنگ که شد، خیلی از آبادانی ها رفتند، یکی از آنها خودِ من. ٨ سال به مشهد کاریابی شدم، سال ٦١ رفتیم و سال ٦٩ برگشتیم، وقتی برگشتیم، دیدیم که این کجا و آبادان کجا. خیلی از بومی ها رفته بودند و مهاجران جایشان را گرفته بودند. یک وضع بدی پیش آمد. فکر می کنم بدبخت ترین آدم های روی زمین خود ما هستیم. هرچه پدرانمان در آبادان جمع کردند، یک شبه از بین رفت. ما با لباس های تنمان از شهر بیرون رفتیم و وقتی برگشتیم، غیربومی ها آمده بودند. آبادانی ها درد زیاد دارند: این بوی گاز دارد ما را خفه می کند، بوی گاز و کاتالیز است، اینها همه سرطانزاست، اینها همه سم است که ما نفس می کشیم، زن و بچه هایمان همه مریض اند. خیلی از جوان های آبادان از این شهر کوچ کرده اند، می روند شهرهای دیگر کارگری، این جا که کار نیست. رحمان اینها را می گوید و از وضع بیکاری دراین شهر می گوید: این جا جوانان مشکل کار دارند، شرکت نفت، بومی ها را خیلی به کار نمی گیرد، یکی مثل پسر من که ٣٠ساله است و فوق لیسانس برق دارد، با معدل بالای ١٩، هرچه تقاضای کار می کند، پیدا نمی شود، این فقط وضع پسرم نیست. این جا بیکاری زیاد است . آبادانی ها سهمی از این همه ثروت ندارند آبادانی ها از بیکاری گلایه دارند اما اسفندیار دایم الذکر که مدیرعامل شرکت پالایش نفت آبادان است، این گلایه را قبول نمی کند: تمام هم و غم ما، آبادانی ها هستند، درصورتی بومی ها به کار گرفته نمی شوند که تخصص مورد نیاز را نداشته باشند. و وعده می دهد: درفاز دوم پالایشگاه نفت، ما تمام تلاشمان را کرده ایم که آبادانی ها را به کار بگیریم. از آن طرف فرشید خاییز، مدیرمنابع انسانی شرکت پالایش نفت آبادان هم توضیحات خودش را اضافه می کند: آمار ما نشان می دهد از ٢٧٠ هزار نفر جمعیت آبادان، ٨ هزارو١٥٠ نفر درپالایشگاه کار می کنند، ٨ هزار نفری که سرپرست خانواده هستند. ١٥ درصد امتیاز درهمه استخدام ها برای بومی هاست. در رقابت برابر، بومی ها هستند که استخدام می شوند. رحمان که سه فرزند دانشجو دارد، این توضیح ها را خوب می داند اما سری تکان می دهد. او هم مثل خیلی از آبادانی ها، از وضعیتی که درشهر است و از ١٠، ١٢ سال پیش که تبدیل به منطقه آزاد اروند شد، ناراحت است: منطقه آزاد برای ما جز بدبختی چیز دیگری نیاورد، نرخ خانه ها را بالا برد، پولدارها آمدند زمین ها را خریدند، کرایه خانه و مواد غذایی گران شد، تصور کن، گوجه و سیب زمینی این جا دو، سه برابر اهواز است. مردم درآمدشان پایین است. باز خدا را شکر که من حقوق بازنشستگی می گیرم. دلش می گیرد وقتی از مشکلات شهرش می گوید: آبادانی ها سهمی از این همه ثروت ندارند، خانه ما ١٠٠متر با پالایشگاه فاصله دارد، چند شب پیش، بوی گازی می آمد که نگذاشت تا صبح بخوابیم، شهر وسط پالایشگاه است، دور تا دورش خانه است، قبلا فیلترها کیفیت داشت، بو را می گرفت، الان ولی این طور نیست. مردم آبادان گرفتار سرطان شده اند. این سم کاتالیز که از پالایشگاه می آید، می ریزد درحلق مان. ناراحتی پوستی گرفته ایم. سرطان گرفته ایم. مدیرعامل شرکت پالایش نفت آبادان برای این بو هم توضیحی می دهد: این بو همیشگی نیست، بعضی وقت ها وزش باد، آن را به سمت خانه ها می برد. ما درپروژه فاز دو پالایشگاه، بخش های قدیمی را به طورکلی جمع می کنیم و پالایشگاه نو می شود. البته چهار سال دیگر. او این را هم می گوید که: محیط زیست به طور مرتب بر روند کار پالایشگاه، نظارت دارد و همه چیز را استاندارد تشخیص داده. موزه ها، توریست را به شهر می آورد رحمان دستش را نشان می دهد که پوست پوست شده. عینکش را روی صورت آفتاب گرفته اش جابه جا می کند و می رود. جاسم ، شهروند دیگری است و به قول خودشان شرکت نفتی نیست. او هم حرف های رحمان را می زند و از فاضلاب شهر می گوید: آب این جا شور است، از بس که سد زدند. تمام فاضلاب های شوشتر و دزفول و اهواز به بهمن شیر و کارون سرریز می شود. بعضی وقت ها دست و صورتمان را که می شوییم، بوی فاضلاب می دهد. خانه همه آبادانی ها، دستگاه آب شیرین کن با ٥، ٦ فیلتر دارد. می گوید شهر بوی گیس می دهد. منظورش همان گاز است. کنار اسکله اروندرود ایستاده و می بیند افرادی از شرکت نفت برای پروژه شهر موزه کردن آبادان، حرف می زنند. از برنامه وزارت نفت خبر دارد، برنامه ای که می خواهد نشانه های نفتی شهر را که یادگار جنگ است، تبدیل به موزه کند: این طرح عالی است، اگر اجرا شود، پای توریست ها به شهرمان باز می شود. به اقتصادمان کمک می کند. از آن طرف ناصر ایستاده. ٥ سال به بازنشستگی اش در شرکت نفت باقی مانده. پیراهن قهوه ای اش را مرتب می کند. دست ها را در جیب می گذارد، می ایستد. باد سردی می وزد: آبادانی ها سهم شان را از نفت نگرفته اند. انتظار داشتند که حداقل بعد از جنگ به آنها برسند. آبادان در جنگ مصیبت های زیادی دید، اما بومی ها کمترین انتظاری که دارند این است که به آنها رسیدگی شود. ما در شهری سرطانی زندگی می کنیم. محمود ١٢ سال است که هزینه درمان همسر مبتلا به سرطانش را می دهد: زنم سرطان سینه دارد. خیلی ها گرفتار این بیماری اند. این دودی که ما نفس می کشیم، مریض مان می کند. هر روز بوی نفت و گاز در مشام مان است. می گوید آبادانی ها ناامید شده اند. او هنوز هم که هنوز است با صدای فیدوس از خواب بیدار می شود: قبلا در روز چهاربار فیدوس را می زدند، یکی برای بیدارباش، یکی برای حضور در محل کار، سومی برای شروع کار و چهارمی، پایان کار. قبلا ساعت ٦ صبح این زنگ را می زدند. تابستان ها تا ٢ ظهر کار می کردیم، زمستان ها ٧ صبح تا ٤ بعد از ظهر. الان یک بار فیدوس را ساعت ٧ صبح می زنند، یکی را هم ساعت ٦ بعد از ظهر. فیدوس اسم زنگشان است. محمود می گوید جوان که بود و پالایشگاه ١٨ هزار شاغل داشت، صدای فیدوس از سه دستگاه خارج می شد. حالا که دو، سه هزار نفر شاغل هستند، تنها یک دستگاه فیدوس را می زند و فقط ساکنان شهرک سازمانی بریم آن را می شنوند و نه کل شهر. او حالا ٥٥ ساله است. آبادانی ها همه انتظارشان از پالایشگاه است اکبر نعمت الهی که مدیر طرح موزه های صنعت نفت است می گوید که دیگر نیازی به زدن آژیر فیدوس نیست، قبلا ساعت نبود و مردم با همین صدا بیدار می شدند، حالا همه ساعت های شان را کوک می کنند. او از مشکلات آبادانی ها باخبر است. آخر هفته ای که گذشت، تیم خبری را برای بازدید از پروژه های موزه ای وزارت نفت را با خود به آبادان همراه کرد. پروژه ای که قرار است نشانه های نفتی جنگ را تبدیل به موزه کند. او می گوید این طرح برای شهروندان آبادانی اهمیت ویژه ای دارد: پالایشگاه آبادان یک ماهیت نوستالژیک برای آبادانی ها دارد، در عین حال هم، همه توقعشان از پالایشگاه است. هر اتفاقی که در شهر می افتد، آنها انتظارشان از فرمانداری و شهرداری نیست، از پالایشگاه است. شاید قبلا همه مسئولان شهری را مدیران پالایشگاه منصوب می کردند، اما حالا نه. آبادانی ها یک زمان همه چیز داشتند، الان ندارند و این اذیت شان می کند. حال آبادانی ها را فقط خودشان می دانند؛ خودشان، مثل کمال دشتی که حالا هماهنگ کننده موزه های نفت آبادان است: آبادانی ها یک مقدار در گذشته زندگی می کنند. آنها قبلا خیلی چیزها داشتند و حالا ندارند. آبادان سکوی پرتاب برای ایران بود اما خودش جا ماند. بعد از جنگ خیلی ها برنگشتند، روستانشین ها جای شهرنشین ها را گرفتند. از آن طرف، ساسان صوفی هم که مدیر طرح و پروژه های موزه های آبادان است و سال ها به این شهر رفت و آمد داشته، می گوید: پالایشگاه وسطِ شهر نبود، آن قدر ساخت وساز کردند که افتاد وسط شهر. آبادان شهر نخستین هاست، انگلیسی ها خیلی چیزها با خودشان به آبادان آوردند. حالا اهالی خودشان را با آن زمان مقایسه می کنند. او می گوید مردم خیلی مشکلات دارند: سیستم فاضلاب اینجا خیلی قدیمی است و دیگر جوابگوی این جمعیت نیست، از ساختمان هایش فقط استفاده شد و حالا خراب شده اند. آبادانی ها مشکل آب و هوا و خاک را با هم دارند و با آلودگی شیمیایی زندگی می کنند. کارگران آرتیزین اسکول را مرمت می کنند محوطه ورودی آرتیزین اسکول گِلی است، باران زده و مسیر را برای ورود به این آموزشگاه حرفه ای سخت کرده است. تابلوی سفیدی که سوار نرده هاست، سال ٢١٣١ را زمان تأسیس آن ثبت کرده. حالا قرار است این آموزشگاه ٠٨ ساله، با ٧ هزار مترمربع زیربنا، تبدیل به موزه شود، موزه آرتیزین اسکول . آموزشگاهی که به گفته مسئول موزه های صنعت نفت، تنها ٣ نمونه از آن در دنیا وجود دارد، یکی در واشینگتن دی سی، دیگری در نیوهمپشایر انگلیس و سومی در آبادان: این آموزشگاه از سوی رئیس وقت پالایشگاه نفت آبادان که انگلیسی بود، ساخته شده. در این آموزشگاه، قسمت های مختلف برق، مکانیک، تراشکاری و … فعال بوده و حرفه آموزان را برای ورود به پالایشگاه نفت آماده می کرد. صوفی اینها را می گوید و اشاره به زمانی می کند که پس از سال ها درِ این آموزشگاه را باز کرده اند: زمانی که وارد این آموزشگاه شدیم، کف آن را دو سانت خاک گرفته بود. تمام تجهیزات آن در انبارها خاک می خورد. همه را به این مکان منتقل کردیم، رنگ آمیزی شدند و در این سالن قرار گرفتند. سالن اصلی آموزشگاه پر از دستگاه های عجیب و غریب و رنگی است. دستگاه هایی برای آموزش حرفه های مختلف به کسانی که پایان دوره، تبدیل به کارگران ماهری می شدند. این آموزشگاه را هم انگلیسی ها ساخته بودند. فرید خاییز که مدیر منابع انسانی شرکت پالایش نفت آبادان است، به حاشیه های راه اندازی این موزه اشاره می کند: خیلی ها چشم به این آموزشگاه دوخته بودند تا آن را از پالایشگاه بگیرند، اما درنهایت خودمان برای راه اندازی و تبدیل آن به موزه، آستین ها را بالا زدیم. قاسم حدیده، مرد سیه چرده درشت اندامی است. او با آن کت کرم رنگ، از این طرف به آن طرف می رود و در تلاش است تا کاربری تجهیزات را توضیح دهد. او جزو همان تیمی است که این ابزارها را از مرگ نجات داده و حالا رئیس راه اندازی موزه های کارآموزان آبادان است: خیلی از تجهیزات قبل از این که ما آنها را پیدا کنیم، فروخته شده بود، حتی خبر داریم که برخی از آنها کیلویی ٠١ ریال فروخته شد، درحالی که قدمت شان به ٢ ٧سال پیش برمی گردد، همه شان هم انگلیسی هستند. به گفته حدیده، همه این تجهیزات ثبت موزه ای شده اند و حالا داخل ساختمان اصلی آموزشگاه قرار گرفته اند: ما تمام این تجهیزات را از میان ضایعات پیدا کردیم، یکی یکی آنها را تمیز کردیم و رنگ زدیم، آن قدر خاک گرفته بودند که تمام بدنمان دانه زد. کمی آن طرف تر، اتوبوس های درب و داغانی روی آسفالت ولو شده اند. حدیده می گوید اینها باس اسکول هستند و فرزندان انگلیسی ها را به مدرسه می بردند: ما همه این اتوبوس ها را بازسازی کردیم، تعدادی به اهواز منتقل شده بود که همه را برگرداندیم به آبادان. البته خیلی از آنها هم فروخته شده بودند و ما همان ها را از ضایعات خریدیم. حدیده سه سال دیگر بازنشسته می شود. دیو شاهنامه موزه می شود شبیه هیولاست، از خیلی دورتر، از اسکله و اروند می شود شمایل آن را دید. اکوان نام یکی از دیوهای شاهنامه است که شهرتش به بلند کردن اجسام سنگین است. حالا این جرثقیلی که به گفته صوفی، از جنگ جهانی دوم بازگشته، اکوان است: این جرثقیل برای جنگ جهانی دوم است. قبلا ١٠٠ تن را می توانست بلند کند، اما انگلیسی ها که خبر از پیشرفت جنگ داشتند و می دانستند که آلمان درحال حمله به روسیه است، آن را برای بلند کردن ٢٠٠ تن آماده کردند. این جرثقیل نزدیک به ١٠٤ لوکوموتیو ١٠٠ تنی، ٣٢٠ هواپیمای بمب افکن و ١١٤ هواپیمای شکاری را زمین می گذارد، حالا همین جرثقیل لوکوموتیودار، ناجی جنگ جهانی دوم است. صدای صوفی با صدای وزش باد میان سازه های فلزی و خاکی که از روی زمین بلند می شود، در هم آمیخته، نامفهوم است. او درست زیر پایه های جرثقیل ایستاده و با دست این طرف و آن طرفش را نشان می دهد: جرثقیل ثبت ملی شده اما می خواهیم آن را ثبت جهانی هم کنیم. متاسفانه در جنگ ایران و عراق، بخش هایی از آن کنده شده و نیاز به مرمت دارد. کارخانه سازنده اکوان هنوز در انگلیس فعال است و جرثقیل های لوکوموتیودار می سازد. سازه این جرثقیل پرچی است که در اروندرود غرق شده بود. به گفته صوفی، قرار است این جرثقیل تبدیل به یک موزه مستقل شود و یک هواپیمای فوکر ٢٧ که در اهواز است و نخستین بار به این شهر پرواز داشته، به آبادان منتقل شود و در کنار جرثقیل قرار گیرد. موزه بنزین خانه در قلب شهر مسیر برای رسیدن به موزه بنزین خانه از وسط شهر آبادان کوتاه است؛ تنها چند دقیقه کافی است تا به ساختمان ٩٠ساله رسید. ساختمانی که انگلیسی ها سال ١٩٢٧ آن را ساختند و نخستين بنزین خانه آبادان نام گرفت. موزه ای با آجرهای سفت و سخت لندنی و بغدادی و یک ورودی باریک و چراغی که روی سردرش نشسته و محوطه را روشن کرده. این جا نخستين بنزین خانه ای است که در ایران ساخته شده و از بهمن ماه سال ٩٤، درش به روی همه باز است. از آن زمان خیلی ها برای بازدید از این ساختمان و پمپ بنزین هایی که خارج از محوطه ردیف شده اند و سیر تحول را از ٩٠ سال پیش نشان می دهند، می آیند. سال های اولی که این بنزین خانه راه افتاد، تنها سوخت را توزیع می کرد، بعدها با ورود خودرو ناچار شدند كه بنزین را هم به فرآورده های توزیعی شان اضافه کنند. پمپ های این بنزین خانه در انگلیس ساخته شده بود. آن زمان یک حباب یا یک استوانه بزرگ بر روی پمپ قرار می دادند، مردم برای خرید بنزین می آمدند و مامور بنزین خانه هم بنزین را با پمپ دستی می کشید و در ظرف ها می ریخت. پیمانه های حلبی در شکل های مختلف، داخل ساختمان روی حلبی های مربعی و مستطیلی شکل چیده شده اند، آنها پیمانه های ٢٠ لیتری و ٥ لیتری و… هستند. دور تا دور اتاقک با دیوارهای سفید که از تمیزی برق می زند، پر از عکس های قدیمی است که صف بومی های آبادان، برای گرفتن نفت و فرآورده های نفتی را به تصویر می کشد. بعدها بنزین خانه آبادان، تبدیل به مرکز تعمیرات ماشین های انگلیسی شد و در کنارش، سوخت را هم توزیع می کرد. با گذشت سال ها، به تدریج کاربری بنزین خانه تغییر کرد و درنهایت با تبدیل شدن به انبار، کاربری اش را از دست داد و در اختیار شرکت های پخش نفت قرار گرفت. ساختمان بنزین خانه با آجرهای بغدادی و لندنی ساخته شده، آجرهای سنگین و فشرده با عمر طولانی. اما به گفته عبدالهی، مدیر طرح موزه های صنعت نفت، افرادی در شرکت های پخش نفت مرمت آن را به عهده گرفته بودند اما به جای مرمت آن را تخریب کردند؛ چرا كه مرمت با بتن و آجرهای سه سانتی انجام شد. همین هم شد تا آجرهای قدیمی از بین بروند. عبدالهی می گوید: درِ ساختمان بنزین خانه برای مدت طولانی بسته بود. بخش موزه های وزارت نفت از زمانی که تصمیم گرفت تا این مکان را به عنوان موزه راه اندازی کند، برای مرمت دوباره آن وارد عمل شد و درنهایت پس از بررسی های فراوان تنها یک کتاب پیدا کردیم که نقشه شهر آبادان در آن بود و نشان می داد که این ساختمان پمپ بنزین بوده است. بر اساس همان عکس ها هم مشخص شد که آجر سه سانتی هایی که برای مرمت این ساختمان به کار رفته، بیشتر آن را تخریب کرده، به همین دلیل تمام آجر سه سانتی ها کنده و بتن های پشت آن هم برداشته شد. آجرهای مشابه در دیگر انبارهای نفت پیدا شد و جای آجرهای ریخته شده را گرفت. خروج تلمبه خانه شماره ٣ از مدار از دور هم می شود دود سفیدی که از میان دریچه باریک دودکش ها به هوا فوت می شود را دید. دودکش های تلمبه خانه شماره ٣ آبادان هنوز کار می کند. ساختمان تلمبه خانه نه فقط خودش قدیمی است که یکی از قدیمی ترین تلمبه خانه های مجموعه پالایشگاه آبادان هم به شمار می رود. تلمبه خانه ای که آب خام خود پالایشگاه را تأمین می کند. آب خام، همان آب مصرفی غیرخالص است. دودکش ها و دیگ های بخار همه پرچی است و نشان می دهد که حداقل ٩٠ سال پیش آنها را ساخته اند. این سومین تلمبه خانه ای است که انگلیسی ها ساخته اند و به زودی از مدار خارج می شود. تلمبه خانه ای که به گفته آقای سعودی، قبلا ١٩ کارگر داشته و حالا نزدیک به ٨ نفر در آن فعالند: خیلی از دستگاه ها کاربری شان را از دست داده اند. سعودی مسئول این تلمبه خانه است. حالا به گفته مسئولان پالایشگاه نفت، تلمبه خانه جدیدی در حال ساخت است؛ آن جا که راه افتاد، تلمبه خانه شماره ٣ هم به تاریخ می پیوندد و تبدیل به موزه می شود: این جا یکی از واحدهای میراثی است. قرار است دو واحد تصفیه آب در داخل پالایشگاه به نام دریاچه بهار که تلمبه خانه شماره ٦ است، ایجاد شود. با راه اندازی آن واحدها در سال ٩٦، برداشت آب از اروند رود کم می شود. هر چند که از سال ٨٦ به تدریج میزان آب برداشتی از رودخانه کم شده بود. سعودی اینها را اضافه می کند و ادامه می دهد: هنوز این تلمبه خانه کار می کند، اما دیگر کاربری قدیم را ندارد. به گفته او، حالا تلمبه خانه های ٣ و ٤ به دلیل فرسودگی کاربری شان را از دست داده اند. تلمبه خانه های یک و دو هم داخل پالایشگاه، جا خوش کرده اند. تلمبه خانه آب را از اروند رود می گیرد و تصفیه می کند و می فرستد برای پالایشگاه: در گذشته این تلمبه خانه نقش اساسی در تأمین آب خام پالایشگاه داشت، اگر کار این جا می خوابید، کل پالایشگاه هم می خوابید. این توضیح فرشید خاییز، مدیر منابع انسانی شرکت پالایش نفت آبادان است. کمال دشتی هم از قدیمی های پالایشگاه نفت آبادان است که از نزدیک با کار این تلمبه خانه آشناست. او حالا هماهنگ کننده موزه های نفت آبادان است: این جا روزانه هشت میلیون گالن لیتر آب از اروند رود برداشت می شد، هر واحدی بنا به نیازش از آب استفاده می کرد. روزانه هشت میلیون گالن لیتر آب برداشت از اروند رود زیاد نیست؟ این برداشت آب زیاد نیست، چرا که یک سیکل گردشی است، آب برداشت می شود، بخار می شود، بعد ابر می شود و دوباره پایین می آید. این توضیح دشتی از بالا نبودن برداشت آب از اروندرود است: فعالیت این تلمبه خانه و حتی پالایشگاه نفت آبادان، در محیط زیست می توانست تأثیر داشته باشد، در گذشته شرکت های کمتری بودند که پسابشان را به داخل اروند می ریختند، اما آن زمان آلودگی اش احساس نمی شد، اما حالا مثل قبل نیست، همه پسابشان را داخل اروند خالی می کنند و باعث شده تا آسیب به محیط زیست مشهود شود. طبقه سوم تلمبه خانه پشت بامش است، از آن بالا، دودکش های دیگ بخار و فِلرهای پالایشگاه نفت پیداست که با چه شدتی مشغول به کارند. آتشی که بر سر مشعل هاست، نشان پالایشگاه است: اینها قبلا وسط شهر نبود، این قدر ساخت وساز کردند که اینها هم افتاد وسط شهر. سعودی این توضیح را می دهد. از آن بالا اروند رود پیداست، چند قدم بیشتر برای رسیدن به آن راه نیست: از این طرف اروند تا آن طرفش، با قایق تنها ٧ تا ١٠ دقیقه راه است. اینها را یکی از کارکنان تلمبه خانه می گوید. با دست سمت راستش را نشان می دهد: آن جا بصره است. این هم جاده ای است که به فاو می رسد. آن جا روستایی ها زندگی می کنند. یدک کشی آب را می شکافد و جلو می رود. برای ما که برای بازدید از موزه های نفتی به آبادان آمده ایم، دست تکان می دهند و بوق های ممتدی می زنند. آنها با مرز شط فاصله دارند. کارگران تلمبه خانه، جمعه ها از این بالا، ساکنان شهرک های جنوب عراق را می بینند که آن سمت اروند، کنار شط العرب می نشینند و ماهیگیری می کنند. نشانه های نفتی در پارک موزه دریایی آبادان سازهِ فلزی چسبیده به اروند اسکله است؛ اسکله ای زنگ زده که مسیرش صاف نیست، قطع و وصل می شود. این جا قرار است موزه دریایی شود؛ موزه ای که از اسکله شماره یک شروع می شود و تا شماره ٠١ ادامه دارد. مسافت نزدیک به ٠٥٤١ متر است. جنگ که شد، بخش هایی از آن خراب شد. یادگار گلوله ها تنها بر تن اسکله نیست، دیوارهای تلمبه خانه هم که در فاصله کمی از حمله عراقی ها قرار داشتند، پیکرشان زخمی است؛ زخمی از گلوله هایی که به بدن سختشان خورده، سوراخشان نکرده، اما حفره هایش، یکی دو سانتیمتر، عمق دارد. به گفته مسئولان موزه صنعت نفت، حداقل سه سال زمان می خواهد تا این مسیر مرمت شود و تابلوی موزه به در ورودی آن که به سمت اروندرود باز می شود، زده شود: این جا محل بازی بچه ها می شود، این جا استراحت بازدید کنندگان، این جا نیمکت می زنیم، این جا… این جا… ساسان صوفی، در یک روز ابری، بالای پل آهنی ایستاده و این توضیح ها را می دهد. او مدیر طرح و پروژه های موزه های آبادان است که تیم خبری از تهران آمده را همراهی می کند: این جا بزرگترین اسکله دنیاست، قرار است به پارک موزه دریایی تبدیل و درهایش به روی مردم باز شود. قرار است این پارک موزه در سه فاز اجرا شود و هر سال یک فاز آن به بهره برداری برسد، البته همه اینها بستگی به بودجه ای دارد که در اختیار ما قرار می دهند. منظور او از ما همان وزارت نفت است. او به میله های انگلیسی ساز تکیه می زند و ادامه می دهد: سالن اصلی این پارک موزه، ٧،٦ هزار مترمربع است. این جا سالن های مختلفی خواهد داشت تا مردم برای بازدید از این سایت جذب شوند. نکته قابل توجه این است که در این پروژه تلاش می شود تا تمام المان ها، نفتی باشد. قرار نیست یادگارهای جنگ از میان برده شود. به گفته صوفی، تنها نرده کشی های این موزه، ٤ کیلومتر است. برآورد او از اعتباری که باید به این بخش داده شود، ٤٥ میلیارد تومان است: نباید به این پول ها، به عنوان هزینه نگاه کرد. اینها بعدا تبدیل به درآمد می شود. صوفی می گوید که سازمان میراث فرهنگی نمی تواند خیلی در هزینه ها کمک کند: سازمان میراث فرهنگی به ما گفته در این پروژه ٠٢ میلیون تومان کمک می کند، درحالی که صحبت میلیاردها تومان است. با این پول نمی شود حقوق کارکنان را داد. او از تمایل نداشتن وزارت نفت برای استفاده از بخش های خصوصی در این پروژه می گوید: می توانیم سرمایه گذار وارد این پروژه کنیم، اما فعلا وزیر نفت گفته که خودمان کار را شروع کنیم و نمی خواهیم با بخش های دیگر شراکتی داشته باشیم. اکبر نعمت الهی، مدیر طرح موزه های صنعت نفت، همان جا ایستاده و اشاره ای به وضع اسکله دریایی می کند: این اسکله در گذشته برای صادرات و واردات تجهیزات پالایشگاهی استفاده می شد. او اینها را می گوید و به جرثقیلی که مقابلش قرار دارد، نگاه می کند. آن جا جرثقیل اکوان است. در فاصله کمی از جرثقیل، سفینه های نجات ردیف شده اند. سفینه های گردی که حالا بعد از چند دهه، نارنجی شده اند. سفینه ها، چند قدم آن طرف تر از بشکه های آبی همجوار اروندرود، فاصله دارد. شبیه سفینه های فضایی اند با دری که روی ٢٢ صندلی کوچک باز می شود و از آنها برای یک هفته زندگی، استقبال می کند. حالا ٦ سفینه دریایی در کشور پیدا شده و همه آنها قرار است کنار اروند آرام بگیرند و جزو پارک موزه دریایی باشند: این سفینه ها برای کارکنان دریایی ساخته شده اند تا زمانی که حادثه ای رخ می دهد، آنها وارد این سفینه ها شوند. در این سفینه به مدت یک هفته امکان زندگی وجود دارد. از این سفینه ها، ٢ عدد در آمستردام، یکی در نروژ و ٤ عدد هم در انگلیس و ٦ عدد هم در آمریکاست. ایران هم ٦ سفینه نجات دارد که در تهران، خارگ و آبادان هستند. نمایش عمومی مخازن نفتی پیچ پالایشگاه نفت آبادان تمام نمی شود که از دور، دو سازه آجری نمایان می شود. اینها مخازنی است که با پیکرهای زخمی از جنگ، در گوشه ای از پالایشگاه به حال خود رها شده اند. آثار گلوله بر سر و رویشان پیداست. بخش هایی از سازه، فرو ریخته و دیواره آهنی زیرینش که حالا قهوه ای سیر است، نمایان شده. نعمت الهی می گوید که این مخازن هم در گروه موزه ها قرار می گیرند، مخازن قدیمی و پرچی پالایشگاه: اینها ٦ مخزنی هستند که از مدار خارج شده اند. پس از پایان جنگ، به این شکل درآمده و رها شده اند. حالا همین ها در بخشی از پالایشگاه که قدیمی است، تبدیل به موزه می شود. نعمت الهی می گوید، حداقل ٤ سال زمان لازم است تا این مخازن مرمت شوند و محوطه اش برای رفت و آمد آماده شود: اینها همه آثار جنگ است و به همین صورت هم باقی می ماند. تنها بخش هایی از آن مقاوم سازی می شود. نرده های آهنی به شکل پله، قله مخزن هاست. از آن بالا، ترافیک لوله هایی که رشته ای در کنار هم قرار گرفته اند یا دودکش ها و مشعل هایی که ریشه شان در خاک است، منظره عجیبی شده. آن جا شبیه قبرستان آهن است. کمی جلوتر کارگاه ریخته گری است. کارگاهی که باد در آن جولان می دهد و درهای نصف و نیمه آهنی اش را می لرزاند. آن جا، درست کنار در ورودی این کارگاه، نخستین آسانسور ایران، محکم پاهایش را در زمین کوبیده. آسانسور قدیمی که جز تکه های آهن چیزی از آن نمانده. حالا این مجموعه هم موزه می شود.

 

telegram_majaleh
%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: