نظری, سرتیتر

لنین دربارۀ حکومت موقت انقلابی

lenin_201715

لنین

دربارۀ حکومت موقت انقلابی

دو بخش این کتاب تحت عنوانهای «اشارۀ پلخانف به تاریخ» و «فقط از پایین؟ یا هم از بالا و هم از پایین؟» ترجمۀ دو مبحث از مقاله‌ای هستند که لنین به نام «دربارۀ حکومت موقت انقلابی» در سال 1905 به رشتۀ تحریر درآورد. این مقاله نخستین بار در شمارۀ سوم نشریۀ «پرولتاری» منتشر گردید. لنین در این دو نوشتۀ خود ضمن بهره گیری از تجارب تاریخی مبارزات طبقاتی در آلمان و اسپانیا – که توسط مارکس و انگلس قبلا جمع بندی شده بودند – مواضع آنارشیستی منشویکها را دربارۀ انقلاب دمکراتیک افشا می کند و چگونگی برخورد اصولی پرولتاریا را به حکومت انقلابی موقت از طریق استقرار «دیکتاتوری دمکراتیک پرولتاریا و دهقانان» تشریح می نماید.

با پوزش از لغزشهای احتمالی، یادآوری می نماید که ترجمۀ حاضر بر اساس نسخۀ انگلیسی کلیات آثار لنین تدوین گردیده است.

اشارۀ پلخانف به تاریخ

سومین کنگرۀ حزب دربارۀ مسئلۀ دولت موقت انقلابی قطعنامه‌ای تصویب نمود. این قطعنامه موضعی را که ما در وپریود نوشته‌ایم بیان می دارد. حالا پیشنهاد ما این است که کلیۀ اعتراضات نسبت به موضعمان به تفصیل بررسی شود و اهمیت نظری حقیقی و مفهوم اجرائی قطعنامۀ کنگره از تمامی جهات روشن گردد. صرفاً از این لحاظ که موازین اصولی رعایت شوند، کار خود را با برخورد پلخانف نسبت به مسئله شروع می کنیم. عنوان مقالۀ پلخانف «دربارۀ مسئلۀ تسخیر قدرت» است. او «تاکتیکهایی را (مسلماً آنچه در وپریود مطرح شده است) که هدفشان تسخیر قدرت سیاسی توسط پرولتاریا» است مورد انتقاد قرار می دهد. هر کس که با وپریود آشنایی داشته باشد به خوبی می داند که مسئلۀ تسخیر قدرت در بحثهای این نشریه هرگز مطرح نگردیده و حتی به هیچ «تاکتیک تسخیری» در آنجا اشاره نشده است. پلخانف در پی جایگزین کردن یک موضوع ساختگی بجای موضوع واقعی است. برای پی بردن به درستی این ادعا فقط کافی است که جریان مباحثه را بخاطر آوریم.

این مسئله بار اول توسط مارتینف در کتاب معروف او موسوم به «دو دیکتاتوری» مطرح گردید. او اظهار می داشت که اگر حزب ما رهبری قیام را به دست می گرفت و قیام موفقیت آمیز می بود، مشارکت ما در دولت موقت انقلابی ناگزیر مطرح می گردید و ادامه می داد که مشارکت ما از نظر اصولی ناروا بود و تنها می توانست به فاجعه و بی اعتباری منجر شود.

ایسکرا از این طرح دفاع کرد. برعکس وپریود به مخالفت با آن برخاست و اعلام داشت که چنین نتیجه‌ای بسیار مطلوب است و شرکت سوسیال دمکراسی در دولت موقت انقلابی که معادل دیکتاتوری دمکراتیک پرولتاریا و دهقانان است، مجاز می باشد و اینکه بدون یک چنین دیکتاتوری جمهوری نمی تواند حفظ شود. به این ترتیب در پاسخ به مسئلۀ مطرح شده توسط مارتینف هر دو اردوی طرف دعوا از دو فرض مشابه حرکت کردند ولی به نتایج متفاوتی رسیدند. هر دو پذیرفتند که:

1- حزب پرولتاریا رهبری قیام را به عهده می گیرد.

2- قیام پیروز می شود و حکومت مطلقه سرنگون می گردد.

اختلاف دو طرف در ارزیابی از نتایج تاکتیکی بود که باید از این فرضیه‌ها گرفته می شد. آیا این بحث هیچگونه شباهتی به «تاکتیکهایی که هدفشان تسخیر(؟) قدرت است» دارد؟ آیا روشن نیست که پلخانف در پی طفره رفتن از ادامۀ مطلب مارتینف پیرامون مسئلۀ مورد بحث ایسکرا و وپریود می باشد؟ موضوع بحث این بود که آیا یک قیام پیروزمند، بخاطر آنکه شرکت در دولت موقت انقلابی را ایجاب می کند، خطرناک یا فاجعه آمیز است؟ موضوعی که پلخانف علاقه به بحث دربارۀ آن دارد این است که آیا هدف تاکتیکها باید تسخیر قدرت باشد یا خیر؟ ما معتقدیم آرزوی پلخانف (که فقط می توان آنرا آرزوئی در جهت پیچیده کردن ارائۀ مطلب مارتینف پیرامون آن مسئله دانست)، یک آرزوی محال باقی می ماند زیرا این موضوعی است که هیچ کس پیرامون آن بحث نکرده و نخواهد کرد.

اينکه اين تعويض صورت مسأله چه اهميت و جايگاهى در کل بحث پلخانف دارد، به روشنى در قضيۀ «اساتيد بلاهت» برملا ميشود. پلخانف نمی تواند از این اصطلاح که در وپریود بکار رفته است، بگذرد. او اینجا و آنجا به آن رجوع می کند و با جدیت و عصبانیت به خوانندگان اطمینان می دهد که وپریود به خود جرأت داده است که این صفت نه چندان خوشایند را به مارکس و انگلس نسبت دهد، و اینکه وپریود شروع به «انتقاد» از مارکس کرده و غیره. با توجه به اینکه هدف پلخانف اعادۀ حیثیت از مارتینف و «سرزنش کردن» وپریود است، کاملا درک می کنیم که او چقدر خوشحال می شد، اگر واقعاً وپریود مزخرفاتی نظیر آنچه که او به آن نسبت می دهد گفته بود. نکته اینجاست که وپریود چنین چیزی نگفته است و هر خوانندۀ علاقه مند به سادگی می توانست به پلخانف اعتراض کند که او یک مسئلۀ جالب اصولی را با یک موضوع بی معنی و جزئی درهم آمیخته است.

هر چند پاسخ گوئی به خرده گیریها، کار کسل کننده‌ای است، اما این جریان رسوای «اساتيد بلاهت» باید با طول و تفصیل توضیح داده شود. وپریود دلایلی به شرح زیر آورده: ما همه از رسیدن به جمهوری صحبت می کنیم. برای آنکه در واقعیت به آن برسیم، ما باید به حکومت استبدادی «با هم ضربه بزنیم» – مقصود از «ما» مردم انقلابی، پرولتاریا و دهقانان هستند. اما این تمام کار نیست. حتی کافی نیست که به حکومت استبدادی «ضربۀ نهائی را با هم بزنیم» یعنی کاملا دولت استبدادی را سرنگون کنیم. ما همچنین باید تلاشهای مذبوحانۀ اجتناب ناپذیری را که برای حفظ استبداد زخمی می شود «با هم دفع کنیم». در یک دورۀ انقلابی این «با هم دفع کردن» در واقع دیکتاتوری دمکراتیک انقلابی پرولتاریا و دهقانان و شرکت پرولتاریا در دولت انقلابی است. بنابراین آنهائی که در پی به وحشت انداختن طبقۀ کارگر با تصویر دورنمای چنین دیکتاتوری هستند – همانطور که افرادی مثل مارتینف و ل. مارتف در ایسکرای نو انجام داده‌اند – با شعار خودشان در مورد مبارزه برای استقرار جمهوری و تکمیل انقلاب در معارضه می باشند. آخر کار این افراد چنین دلیل می آورند که گوئی می خواهند مبارزه شان برای آزادی را محدود نموده، آنرا از زوائد بپیرایند – در یک کلام از قبل کوچکترین دستاوردها را اندازه گیری کنند یعنی یک نوع مشروطیت ناقص بجای جمهوری. وپریود گفت که چنین افرادی تز معروف مارکسیستی را که مربوط به سه نیروی انقلاب در قرن نوزدهم (و بیستم) است و سه مرحلۀ عمدۀ آنرا به ابتذال می کشانند. لب مطلب تز این است که مرحلۀ اول انقلاب محدود کردن استبداد است که بورژوازی را راضی می کند، مرحلۀ دوم استقرار جمهوری است که «مردم» یعنی دهقانان و خرده بورژوازی را در سطح وسیع راضی می کند و مرحلۀ سوم انقلاب سوسیالیستی است که فقط می تواند پرولتاریا را راضی نماید. وپریود گفت که «تصویر کمابیش درست است». ما در واقع مراحل صعودی را در پیش داریم که از نظر برنامۀ کار در سه دورۀ متفاوت طی می شود و طبقاتی که به بهترین نحو ما را در این صعود همراهی خواهند کرد در هر مرحله فرق می کنند. اما اگر ما این طرح صحیح سه مرحله‌ای مارکسیستی را به این ترتیب تفسیر کنیم که ما از پیش، قبل از اینکه هر گونه صعودی شروع شود، حتی یک قسمت بسیار کوچک، برای مثال یک پله شروع شود، باید همه جوانب آینده را بسنجیم و برای همراهی با این طرح به دنبال «طرح یک برنامۀ عمل در دورۀ انقلابی» باشیم، باید لقب اساتيد بلاهت را بپذیریم.

این بود خط فکری وپریود شمارۀ 14. و بر اساس همان نتیجه گیری برجسته شدۀ آخر بود که پلخانف تصمیم گرفت نیش خود را بزند، او فاتحانه اعلام داشت که وپریود مارکس را به بی فرهنگی متهم می کند، زیرا در موافقت با این طرح بود که مارکس خودش برنامۀ فعالیت خود را در دورۀ انقلابی طرح نمود!

به چه دلیل؟ به این دلیل که در سال 1850 وقتی که خلق انقلابی آلمان در مبارزۀ 49-1848 بخاطر اینکه نتوانست ضربۀ نهائی را به استبداد بزند شکست خورد، وقتی که بورژوازی لیبرال پس از کسب یک مشروطۀ ناقص به جبهه ارتجاع رفت، کوتاه سخن وقتی که جنبش انقلابی دمکراتیک آلمان فقط از اولین پله بالا رفته بود و برای تجدید قوا جهت صعود بالاتر در آنجا متوقف شده بود … آن موقع مارکس گفت که: صعود انقلابی بعدی بالا رفتن به پله دوم خواهد بود.

حتماً از این منطق به خنده افتاده‌اید. می توانیم بگوئیم در حقیقت منطق پلخانف را فقط اگر با دیدۀ اغماض بنگریم «دیالکتیکی» می یابیم. از آنجا که مارکس در شرایط معین مربوط به انقلاب دمکراتیک مشخصی گفت که صعود به اولین پله، صعود به دومین پله را در پی خواهد داشت، بنابراین فقط «منتقدین» مارکس می توانند لقب «بی فرهنگ» را به افرادی نسبت دهند که قبل از صعود اولین پله سعی می کنند ما را (در موقعیت قیامی که بطور استثنائی سازمان یافته و موفقیت آمیز است) با دورنمای وحشتناک اجبار به جهش دو پله در آن واحد بترسانند!!

نه واقعاً «انتقاد» از مارکس کار خوبی نیست … اما نقل قول کردن ناشیانه از مارکس هم چیز خوبی نیست. بدبختی مارتینف این بود که مارکس را تفسیر کرد و بدبختی پلخانف این بود که از مارتینف به دفاع برخاست.

هیچ خوانندۀ موشکافی نباید از آنچه گفته‌ایم اینطور استنباط کند که ما طرفدار «تاکتیکهایی با هدف» جهش بدون قید و شرط از روی یک پله بدون در نظر گرفتن رابطۀ متقابل نیروهای اجتماعی می باشیم. خیر، ما از چنین تاکتیکهایی جانبداری نمی کنیم. ما فقط به دنبال جلوگیری از تحت نفوذ قرار گرفتن پرولتاریا به وسیلۀ کسانی هستیم که قادر به صحبت راجع به جمهوری و انجام انقلاب هستند اما در عین حال خودشان و دیگران را با احتمال اینکه مجبور به شرکت در یک دیکتاتوری دمکراتیک شوند به وحشت می اندازند. ما در وپریود شمارۀ 14 خاطرنشان کردیم که بعد از موج انقلابی فعلی، ارتجاع مسلماً مستقر خواهد شد، اما هر چه حالا ما آزادی بیشتری به دست آوریم و هر چه قاطعانه نیروهای ضدانقلابی را در دورۀ احتمالی (و مطلوب) دیکتاتوری دمکراتیک سرکوب و نابود کنیم، ارتجاع کمتر می تواند دستاوردها را از ما پس بگیرد. ما همچنین در همان شماره خاطرنشان ساختیم که مسئلۀ این دیکتاتوری هیچ معنایی نخواهد داشت مگر اینکه یک جریانی از وقایع را در نظر بگیریم که در آن انقلاب دمکراتیک تا سرنگونی کامل استبداد و برپائی جمهوری بدون توقف در نیمۀ راه پیش رود.

حالا از مسئلۀ «اساتيد بلاهت»  می گذریم و به مفاد پیام تاریخی معروف (کمیتۀ مرکزی اتحادیۀ کمونیستی به اعضای کمیته در مارس 1850) که پلخانف از آن نقل قول می کند، می پردازیم. در این پیام فوق العاده جالب و آموزنده (که شایسته است بطور کامل به روسی ترجمه شود) مارکس در مورد شرایط سیاسی مشخص آلمان در سال 1850 بحث می کند. او احتمال یک طغیان سیاسی دیگر را نشان می دهد، اجتناب ناپذیر بودن انتقال قدرت به جمهوری خواهان – یعنی حزب دمکراتیک خرده بورژوازی – را در صورت وقوع انقلاب تأیید می کند و تاکتیکهای پرولتاریا را تجزیه و تحلیل می نماید. مارکس در بررسی تاکتیکهای قبل و بعد از انقلاب به و دنبال پیروزی دمکراتهای خرده بورژوا، روی لزوم ایجاد «یک سازمان مستقل مخفی و گستردۀ حزب کارگران» پافشاری می کند. او با قدرت زیاد برعلیه «تنزل آن به نقش زائدۀ حزب رسمی  بورژوا دمکراتیک» مبارزه کرده و بر اهمیت مسلح کردن کارگران، تشکیل یک گارد مستقل پرولتری و وادار کردن پرولتاریا به نظارت دقیق بر دمکراسی خائنانۀ خرده بورژوازی تأکید می کند.

در این پیام تاریخی هیچ عبارتی دربارۀ شرکت حزب کارگران در یک دولت موقت انقلابی یا دربارۀ دیکتاتوری دمکراتیک – انقلابی پرولتاریا و دهقانان وجود ندارد.

از اینجا پلخانف نتیجه می گیرد که مارکس «ظاهراً این فکر را که نمایندگان سیاسی پرولتاریای انقلابی می توانند با نمایندگان خرده بورژوازی کار کنند تا یک نظام اجتماعی جدید ایجاد نمایند غیرقابل تصور می دانست». منطق این استنتاج می لنگد. مارکس مسئلۀ شرکت حزب کارگران را در یک دولت موقت انقلابی مطرح نمی کند، اما پلخانف نتیجه گیری می کند که مارکس در مورد این مسئله بطور عام و در اصل به یک نتیجۀ کاملا منفی رسیده است. مارکس فقط از شرایط مشخص صحبت می کند و پلخانف بدون اینکه اصلا به مسئله در مشخص بودنش توجه داشته باشد یک نتیجۀ کلی از آن می گیرد. با وجود این کافی است برخی از عبارات این پیام را که پلخانف حذف کرده است بطور اجمالی بررسی کنیم تا معلوم شود که نتیجه گیریهای او به کلی غلط هستند.

این پیام تاریخی بر اساس دو سال تجربۀ انقلابی یعنی سالهای 1848 و 1849 نوشته شده است. مارکس نتایج این تجربه را به شرح زیر فرمول بندی می کند:«در همان زمان (یعنی در 1848 و 1849) سازمان محکم قبلی اتحادیه فوق العاده سست شده بود. قسمت اعظم اعضایی که مستقیماً در جنبش انقلابی شرکت داشتند، معتقد بودند که زمان اجتماعات مخفی گذشته و فعالیتهای علنی به تنهائی کافیست. اجتماعات و محفلهای جداگانه باعث می شد که تماسهای آنها با کمیتۀ مرکزی سست شده و به تدریج به حال رکود درآید. در نتیجه در حالیکه حزب دمکراتیک، حزب خرده بورژوازی، در آلمان خودش را بیشتر و بیشتر سازمان می داد، حزب کارگران فقط موقعیت محکم خود را از دست داد، حداکثر در مکانهای جداگانه برای مقاصد محلی متشکل باقی ماند، و به این ترتیب در جنبش عمومی کاملا تحت سلطه و رهبری دمکراتهای خرده بورژوا قرار گرفت.» مارکس در صفحۀ بعدی پیام تاریخی خود، اعلام می دارد:«در این لحظه که انقلاب جدیدی قریب الوقوع می باشد … فوق العاده اهمیت دارد که حزب کارگران … اگر نمی خواهد که دوباره مثل سال 1848 زائدۀ بورژوازی باشد، به سازمان یافته ترین، متفق القول ترین و مستقل ترین نحو ممکن عمل کند.»

به معنی این عبارات قاطع توجه کنید! بعد از دو سال انقلاب آشکار، بعد از پیروزی قیام توده‌ای در برلین، بعد از تشکیل یک مجلس انقلابی، بعد از اینکه بخشی از کشور آشکارا در حال شورش بود و قدرت بطور موقت به دست دولتهای انقلابی افتاده بود، مارکس شکست خلق انقلابی را ثبت می کند و سازمان حزبی را یک دستاورد برای دمکراتهای خرده بور‍ژوا و یک شکست برای حزب کارگران می داند. آیا کاملا روشن نیست که این امر به مفهوم یک شرایط سیاسی است که در آن طرح مسئلۀ شرکت حزب کارگران در دولت بیهوده می باشد؟ پس از گذشت دو سال از دورۀ انقلابی، موقعی که مارکس انقلابی ترین روزنامۀ حزب کارگران را نه ماه بطور علنی منتشر کرده بود، باید گفته می شد که تشکیلات حزب کاملا از هم پاشیده بود، که هیچ جریان مشخص پرولتری در راه نبود («برادری کارگران» استفان بورن[1] کاملا قابل اغماض بود)، و اینکه پرولتاریا نه تنها کاملا تحت سلطۀ بورژوازی، بلکه تحت رهبری آن نیز قرار گرفته بود! واضح است که روابط اقتصادی هنوز به شدت توسعه نیافته بود، عملا هیچ صنعت بزرگی وجود نداشت، هیچ جنبش کارگری مستقلی هم که اهمیت داشته باشد در کار نبود و خرده بورژوازی کاملا بر اوضاع مسلط بود. طبیعتاً در چنین شرایطی، فکر شرکت حزب کارگران در یک دولت موقت هرگز نمی توانست از نظر نویسنده‌ای که با شرایط مشخص سر و کار داشت مورد قبول واقع شود.

طبیعتاً مارکس در پیام تاریخی اش باید بدیهیاتی را در مغز اعضای اتحادیۀ کمونیستی فرو می کرد (از این اصطلاح عذر می خواهم)، که امروزه به نظر ما ابتدائی می رسد. او باید نیاز کارگران را برای نامزد کردن کاندیداهایشان در انتخابات بطور مستقل از بورژوا دمکراتها نشان می داد. او باید این عبارت پردازی دمکراتیک را که جدائی کارگران منجر به «شکاف» در حزب دمکراتیک می شود، رو می کرد (خوب توجه کنید! – شما فقط می توانید در چیزی شکاف ایجاد کنید که قبلا یکپارچه باشد و چیزی که از لحاظ ایدئولوژیکی هنوز متحد است). مارکس باید به اعضای اتحادیۀ کمونیستی هشدار می داد که با چنین عباراتی فریب نخورند. او باید از طرف کمیتۀ مرکزی اتحادیه قول تشکیل یک کنگرۀ حزب کارگران را در اولین فرصت با هدف تمرکز کلوبهای کارگران می داد، در سالهای انقلابی 49-1848 هنوز شرایط برای قبول ایدۀ تشکیل یک کنگرۀ جداگانۀ حزب کارگران مساعد نبود.

نتیجه واضح است: مارکس در پیام معروف حتی اشاره‌ای به این مسئله نمی کند که آیا در اصول برای پرولتاریا شرکت در یک دولت موقت انقلابی جایز هست یا نه؟ او منحصراً به شرایط مشخصی که در سال 1850 در آلمان حاکم بود، می پردازد. او یک کلمه راجع به شرکت اتحادیۀ کمونیستی در یک دولت انقلابی صحبت نمی کند، چرا که تحت شرایط حاکم آن زمان، ایدۀ چنین مشارکتی به نام حزب کارگران به منظور دیکتاتوری دمکراتیک نمی توانست مطرح باشد.

عقاید مارکس شامل موارد زیر باشد: ما یعنی سوسیال دمکراتهای سال 1850 آلمان، سازمان یافته نیستیم، ما در دورۀ اول انقلاب شکست خوردیم و کاملا به دنبال بورژوازی کشانده شدیم، ما اگر نمی خواهیم که دوباره پس از یک پیروزی احتمالی حزب خرده بورژوازی نیرومند که از نظر تشکیلاتی هم قدرتمند شده است به دنبالش بلنگیم، باید بطور مستقل سازماندهی کنیم – مطلقاً و تحت همه شرایط مستقل.

عقیدۀ مارتینف به شرح زیر است: ما سوسیال دمکراتهای 1905 روسیه در یک حزب مستقل متشکل شده‌ایم و می خواهیم در رأس افراد خرده بورژوا اولین حمله به قلعۀ تزاریسم را انجام دهیم. اما اگر ما حمله را خیلی خوب سازماندهی کنیم و با موفقیت به پایان برسانیم – اگر خدا یاری و حفظمان کند! – ممکن است مجبور به شرکت در یک دولت موقت انقلابی یا حتی در دیکتاتوری دمکراتیک شویم. اصل چنین مشارکتی غیرقابل قبول است.

آیا پلخانف جداً می خواهد ما را متقاعد کند که بر اساس نظرات مارکس مارتینف قابل دفاع است؟ پلخانف باید خوانندگان ایسکرا را بچه انگاشته باشد. تمام چیزی که می توانیم بگوئیم این است: مارکسیسم یک چیز است و مارتینفیسم یک چیز دیگر.

***

قبل از به پایان رساندن پیام تاریخی باید نظر نادرست دیگر پلخانف را هم روشن کنیم. او به درستی اشاره می کند که در مارس 1850 که پیام نوشته شده، مارکس معتقد بود که سرمایه داری در وضعیت زوال پیری است و انقلاب سوسیالیستی به نظر او «کاملا نزدیک» می رسید.

مارکس خیلی زود این اشتباه را تصحیح کرد، او در 15 سپتامبر 1850 از شاپر برید (شاپر خودش را با ویلیچ در اتحادیه در اقلیت دید و از آن کناره گیری کرد). شاپر تا آن حد در مقابل انقلابیگری بورژوا دمکراتیک یا اوتوپیسم تسلیم شده بود که گفت «ما باید فوراً قدرت را به دست آوریم، در غیر این صورت ما هم به خواب خواهیم رفت». مارکس پاسخ داد، این صحیح نیست که فقط میل و ارادۀ خود را بمثابۀ نیروی محرک انقلاب، بجای شرایط واقعی در نظر بگیریم. پرولتاریا ممکن است هنوز پانزده، بیست یا پنجاه سال جنگها و مبارزات بین المللی پیش رو داشته باشد «نه فقط برای تغییر شرایط ، بلکه برای تغییر خودتان (پرولتاریا) و مناسب شدن برای حکومت سیاسی». پلخانف بطور خلاصه این تغییر در نظرات مارکس را ذکر کرده و نتیجه گیری می کند که:

«آنها (مارکس و انگلس بعد از این «تغییر») می توانستند وظایف سیاسی پرولتاریا را با فرض اینکه سیستم دمکراتیک برای مدت نسبتاً طولانی متوقف شده بود، فرمول بندی کنند. اما درست به همان دلیل آنها با تأکید بیشتری مشارکت سوسیالیستها را در یک دولت خرده بورژوازی محکوم کردند».(ایسکرا شمارۀ 96)

استنتاج پلخانف کاملا نادرست است. این امر ما را دچار سردرگمی میان دیکتاتوری سوسیالیستی و دیکتاتوری دمکراتیک می کند که بخاطر آن بارها از مارتف و مارتینف انتقاد کرده‌ایم. مارکس و انگلس در سال 1850 بین دیکتاتوری دمکراتیک و دیکتاتوری سوسیالیستی، تفاوتی نمی گذاشتند و یا آنها اصلا از اولی ذکری به میان نیاوردند، چرا که سرمایه داری را در حالت ضعف پیری و سوسیالیسم را نزدیک می انگاشتند. و به همان دلیل در آن موقع بین یک برنامۀ حداقلی و حداکثری فرقی نگذاشتند. اگر لازمست که چنین تمیزی گذاشته شود (همانطوری که حالا همۀ ما مارکسیستها این فرق را قائلیم و با انقلابیگری بورژوا دمکراتیک  «سوسیالیست رولوسیونر» در مبارزه هستیم زیرا آنها این تفاوت را درک نمی کنند)، باید مسئلۀ دیکتاتوری سوسیالیستی و دمکراتیک جداگانه بررسی شود. گناه پلخانف که برخلاف این روش عمل می کند ناپیگیری است. او با انتخاب یک سری فرمولهای مبهم و کلی و صحبت عام راجع به «مشارکت سوسیالیستها در یک دولت خرده بورژوائی» از پاسخ صریح طفره می رود و مسئلۀ دیکتاتوری سوسیالیستی را بجای مسئلۀ دیکتاتوری دمکراتیک که بطور روشن، مشخص و دقیق ارائه شده است، قرار می دهد. او (مقایسۀ وپریود را ذکر می کنیم) موضوع شرکت میلران را در کابینه‌ای همراه با گالفیه در دوره درست قبل از انقلاب سوسیالیستی، با شرکت وارلین در یک دولت انقلابی همراه با دمکراتهای خرده بورژوا که از جمهوری دفاع کرده و آنرا حفظ کرده بودند مخلوط می کند.

مارکس و انگلس در سال 1850 فرا رسیدن سوسیالیسم را نزدیک می انگاشتند، به این ترتیب آنها به دستاوردهای دمکراتیک کم بها می دادند چرا که به زعم آنها نظر به پیروزی محقق حزب دمکراتیک خرده بورژوازی، این دستاوردها کاملا تحقق یافته بودند. بیست و پنج سال بعد یعنی در سال 1875، مارکس توجه ما را به سیستم غیردمکراتیک در آلمان با این عبارات جلب می کند:«استبداد نظامی که با اشکال پارلمانتاریستی آرایش شده است». سی و پنج سال بعد در سال 1885، انگلس پیش بینی کرد که در انقلاب آیندۀ اروپا قدرت در آلمان به دست دمکراتهای خرده بورژوا خواهد افتاد[2]. آنچه که از این منتج می شود کاملا عکس چیزی است که پلخانف سعی به اثباتش دارد. اگر مارکس و انگلس درک کرده بودند که سیستم دمکراتیک مجبور بود مدت نسبتاً طولانی ادامه یابد آنها اهمیت هر چه بیشتری برای دیکتاتوری دمکراتیک پرولتاریا و دهقانان، با هدف تحکیم جمهوری، قلع و قمع کامل بقایای استبداد و پاک کردن صحنه برای مبارزه جهت استقرار سوسیالیسم قایل می شدند. آنها با قوت هر چه بیشتر دنباله روهایی را محکوم می کردند که در آستانۀ انقلاب دمکراتیک قادر به ترساندن پرولتاریا با امکان یک دیکتاتوری دمکراتیک – انقلابی بودند.

پلخانف به موضع ضعیف خود که بر مبنای تفسیر غلط از آن پیام تاریخی می باشد واقف است. بنابراین او این احتیاط را می کند که اشارۀ او به تاریخ ادعائی برای از بین بردن موضوع نیست، گرچه او «بطور جامع» به نتایج بی قید و شرطی می رسد که مبنایش چیزی جز یک ارجاع نیست که هیچ ربطی به موضوع ندارد و حتی کوششی هم جهت بررسی مسئله‌ای که توسط وپریود بطور مشخص مطرح شده است، نمی کند. پلخانف می خواهد هم گرایش «انتقاد» از مارکس و هم نقطه نظر ماخ و آوناریوس را به وپریود نسبت دهد. اما این کوشش ما را به خنده می اندازد. موضع پلخانف حقیقتاً باید خیلی ضعیف باشد که نمی تواند برای تیرهایش در میان اظهارات واقعی وپریود هدفی پیدا کند، بلکه باید به دنبال هدفی باشد که همانقدر برای وپریود غریبه است که نسبت به موضوع بحث می باشد. بالاخره پلخانف مدرک دیگری رو می کند که فکر می کند «غیرقابل بحث» است. در واقع این مدرک (نامه‌ای از انگلس به توراتی که در 1894 نوشته شده) هم برای او ذره‌ای فایده ندارد.

بر اساس تفسیر پلخانف از این نامه (متأسفانه او تمام آنرا نقل قول نمی کند و نمی گوید که آیا منتشر شده و کجا منتشر شده)، به نظر می رسد که انگلس مجبور بود اختلاف بین انقلاب سوسیالیستی و انقلاب خرده بورژوائی را به توراتی نشان دهد. رفیق پلخانف! لازم نیست بیش از این گفته شود. توراتی یک میلران ایتالیائی است، یک برنشتاینیست که جیولیتی مقامی در کابینه‌اش را به او پیشنهاد کرده بود. توراتی دو انقلاب که از نظر محتوای طبقاتی کاملا با هم متفاوتند را با هم قاطی کرده است. او تصور می کرد که در جهت منافع فرمانروائی پرولتاریا حرکت می کند اما انگلس به او توضیح داد که در شرایط آن زمان ایتالیا در 1894 (یعنی چندین دهه بعد از صعود ایتالیا به «اولین پله»، بعد از فتح آزادی سیاسی، که پرولتاریا را قادر ساخت آشکارا بطور وسیع و مستقل سازماندهی کند!)، او یعنی توراتی، در کابینۀ حزب پیروزمند خرده بورژوازی، در واقع از منافع یک طبقۀ غیر پرولتری یعنی خرده بورژوازی حمایت و پشتیبانی خواهد کرد. در نتیجه چیزی که ما اینجا داریم یک مسئلۀ میلرانیسم است. بحث وپریود هم برعلیه این اشتباه گرفتن میلرانیسم با دیکتاتوری دمکراتیک است، اما پلخانف هیچ ذکری از بحثهای وپریود به میان نیاورد. این یک مثال مشخص از موضع نادرست است که انگلس مدتها قبل بخاطر آن به رهبران احزاب افراطی هشدار داده بود، یعنی موضعی که نمی گذارد آنها ماهیت واقعی انقلاب را درک کنند و ناخودآگاه منافع یک طبقۀ «بیگانه» را پیش می برند. بنام همۀ مقدسات! رفیق پلخانف این موضوع چه ربطی به مسئلۀ مطرح شده از طرف مارتینف دارد که از طرف وپریود هم تحلیل شده است؟ اگر این خطر وجود دارد که کسانی که اولین پله را رفته‌اند ممکن است پله دوم و سوم را با هم اشتباه بگیرند، آیا این خطر می تواند در خدمت توجیه ترساندن ما به کار گرفته شود؟ آن هم به این دلیل که چون ما در حال بالا رفتن از پله اول هستیم، چشم انداز این احتمال وجود دارد که مجبور به دو پله یکی شویم؟

خیر، «اشارۀ مختصر به تاریخ» پلخانف دقیقاً هیچ چیز را ثابت نمی کند. نتیجه گیری اصلی او که «شرکت در یک دولت انقلابی همراه با نمایندگان خرده بورژوازی خیانت به پرولتاریا خواهد بود» به هیچ وجه با اشاره کردن به وضعیت آلمان در 1850 یا ایتالیا در 1894 تأیید نمی شود، زیرا آن موارد با وضعیت روسیه در ژانویه یا مه 1905 تفاوت اساسی دارند. این مراجعات به تاریخ هیچ چیز به مسئلۀ دیکتاتوری دمکراتیک و دولت موقت انقلابی نمی افزاید. و اگر پلخانف می خواهد که استنتاج خود را نسبت به این موضوع ابراز کند، اگر او هر نوع مشارکت پرولتاریا در یک دولت انقلابی را در جریان مبارزه برای جمهوری، در جریان انقلاب دمکراتیک، از نظر اصولی جایز نمی داند، ما تعهد می نمائیم که به او ثابت نمائیم که این یک «اصل» آنارشیستی است که صریحاً به وسیلۀ انگلس محکوم شده است و این حقیقت را در مقالۀ بعدی خود نشان خواهیم داد.

فقط از پائین؟ یا هم از بالا و هم از پائین؟

در مقالۀ پیشین به تحلیل اشارۀ پلخانف به تاریخ پرداختیم و نشان دادیم که او از نکات اصولی عبارات مارکس که تماماً و منحصراً مربوط به شرایط مشخص آلمان در 1850 بوده است، نتیجه گیریهای کلی بیجائی می کند. آن شرایط مشخص کاملا روشن می کند که چرا مارکس در آن زمان مسئلۀ شرکت اتحادیۀ کمونیستی را در یک دولت موقت انقلابی مطرح نکرد و نمی توانست بکند. حالا ما به بررسی مسئلۀ کلی و اساسی جایز بودن چنین مشارکتی می پردازیم.

در وهلۀ اول موضوع مورد بحث باید بطور دقیق ارائه شود. در این رابطه خوشبختانه ما قادریم فرمولهایی را که از طرف دشمنانمان ارائه شده است، بکار ببندیم و به این ترتیب می توانیم از بحثهای مربوط به جوهر مشاجره پرهیز کنیم. ایسکرای شمارۀ 93 می گوید:«بهترین روش برای رسیدن به چنین سازمانی {سازمان دادن پرولتاریا به صورت یک حزب مخالف با دولت بورژوا دمکراتیک} توسعۀ انقلاب بورژوازی از پائین (تأکید ایسکرا) از طریق فشار پرولتاریا بر دمکراتهائی است که در قدرت می باشند!» ایسکرا ادامه می دهد که وپریود «می خواهد این فشار پرولتاریا بر انقلاب نه تنها «از پائین» جریان یابد، نه فقط از خیابان، بلکه همچنین از تالارهای مرمرین دولت موقت هم جریان پیدا کند.»

به این ترتیب موضوع به روشنی ذکر شده است. ایسکرا فشارهای از پائین را می خواهد، وپریود «هم از بالا و هم از پائین» را می خواهد. اعمال نفوذ از پائین به معنی فشار شهروندان به دولت انقلابی است. فشار از بالا، فشار توسط دولت انقلابی بر شهروندان است. بعضی ها فعالیتهایشان را به فشار از پائین محدود می کنند، دیگران با چنین محدودیتی موافقت نمی کنند و درخواست دارند که فشار از بالا مکمل فشار از پائین شود. در نتیجه موضوع به مسئله‌ای تنزل پیدا می کند که در عنوان مقاله ما آورده شده: فقط از پائین؟ یا هم از بالا و هم از پائین؟ بعضی ها فکر می کنند از نظر اصولی برای پرولتاریا درست نیست که در دورۀ انقلاب دمکراتیک اعمال نفوذ از بالا «از تالارهای مرمرین دولت موقت» اعمال شود. دیگران فکر می کنند که از نظر اصولی برای پرولتاریا اشتباه است که در دورۀ انقلاب دمکراتیک، اعمال نفوذ از بالا کاملا رد شود و شرکت در دولت موقت انقلابی تقبیح گردد. به این ترتیب مسئله این نیست که آیا اعمال فشار از بالا در یک شرایط مشخصی وجود دارد یا نه و یا اینکه تحت شرایط یک صف بندی مشخص نیروها قابل اجرا هست یا خیر؟ در حال حاضر ما هیچ شرایط مشخصی را بررسی نمی کنیم و از نقطه نظر کوششهای متعدد برای جانشینی یک مسئلۀ مورد بحث به جای یکی دیگر، ما مصراً از خوانندگان می خواهیم که این را در خاطرشان بسپارند. ما با مسئلۀ کلی اصول سر و کار داریم، خواه در دورۀ انقلاب دمکراتیک جایز باشد که از فشار از پائین به فشار از بالا برسیم و خواه جایز نباشد.

برای روشن شدن این مسئله، اول به تاریخچۀ نظرات تاکتیکی بنیان گذاران سوسیالیسم علمی مراجعه می کنیم. آیا در این تاریخچه روی مسئلۀ کلی جایز بودن اعمال فشار از بالا هیچ بحثی وجود نداشت؟ چنین بحثی بود و قیام تابستان 1873 اسپانیا موجب آن شد. انگلس درسهایی را که پرولتاریای سوسیالیست از آن قیام باید می گرفتند در مقاله‌ای تحت عنوان «باکونینیستها در عمل» به رشتۀ تحریر درآورد. مقالۀ او در سال 1873 در روزنامۀ سوسیال دمکراتیک آلمانی فولکشتاد[3] چاپ شد و در سال 1894 در جزوۀ انترناسیونال فولکشتاد مجدداً به چاپ رسید. ببینیم انگلس در ارزیابی خود به چه نتایج کلی رسیده است.

در 9 فوریه 1873 آمادئو پادشاه اسپانیا از سلطنت کناره گیری کرد. انگلس در مورد او به طنز می نویسد:«اولین پادشاهی که اعتصاب کرد». در 12 فوریه حکومت جمهوری اعلام شد ولی خیلی زود شورش کارلیستها در استانهای باسک را به دنبال داشت. 10 آوریل مجلس مؤسسان انتخاب گردید و در 8 ژوئن اعلام جمهوری فدرال کرد. در 11 ژوئن کابینۀ جدیدی توسط پی مارگال تشکیل شد. در کمیته‌ای که عهده دار نوشتن قانون اساسی بود جمهوریخواهان افراطی که به «سرسختها» معروف بودند، شرکت داده نشدند. و وقتی که در 3 ژوئیه قانون اساسی جدید اعلام شد، سرسختها دست به شورش زدند. بین 5 و 11 ژوئیه، آنها در سویل، گرانادا، الکوی، والنسیا و تعدادی دیگر از استانها برتری کسب کردند. دولت سالمرون که بعد از استعفای پی مارگال جانشین او شد بر ضد استانهای شورشی نیرو فرستاد. شورش بعد از یک مقاومت کمابیش شدید سرکوب شد. کادیز در 26 ژوئیۀ 1873 و کارتاگنا در 11 ژانویۀ 1874 سقوط کردند. بر اساس چنین واقعیتهای کوتاه تاریخی است که انگلس ارزیابی های خود را مطرح می کند.

در ارزیابی از درسهائی که از این وقایع باید گرفت انگلس ابتدا تأکید می کند که مبارزه برای جمهوری در اسپانیا یک مبارزه برای انقلاب سوسیالیستی نبود و نمی توانست باشد. او می گوید «اسپانیا کشوری است که آنقدر از نظر صنعتی عقب افتاده است که نمی تواند هیچگونه فکر آزادی کامل و فوری طبقۀ کارگر در آن کشور وجود داشته باشد. اسپانیا پیش از آنکه به آنجا برسد باید از مراحل گوناگون مقدماتی پیشرفت عبور کند و بر موانع متعدد مهمی فائق آید. جمهوری این فرصت را برای کشور به وجود می آورد که از این مراحل مقدماتی در کوتاه ترین زمان ممکن عبور نماید و به سرعت موانع را کنار زند. اما این فرصت فقط می توانست از طریق دخالت سیاسی فعال طبقۀ کارگر اسپانیا مورد بهره برداری قرار گیرد. تودۀ کارگران این را احساس کردند. آنها همه جا کوشش کردند تا در وقایع سهمی داشته باشند و به جای اینکه مثل گذشته طبقات حاکمه را برای عمل و توطئه به حال خود گذارند، از فرصت برای عمل استفاده کنند.»

به این ترتیب مسئله مبارزه برای جمهوری بود، مسئلۀ انقلاب دمکراتیک بود و نه سوسیالیستی. در آن زمان، مسئلۀ دست داشتن کارگران در وقایع خودش را در یک جنبۀ دوگانه نشان داد. از یک طرف باکونینیستها (یا «متحدین» – بنیان گذاران «اتحاد» برای مبارزه برعلیه «انترناسیونال» مارکسیستی) فعالیت سیاسی، شرکت در انتخابات و غیره را نفی می کردند. از طرف دیگر آنها مخالف شرکت در انقلابی بودند که هدفش آزادی کامل و آنی طبقۀ کارگر نبود، آنها مخالف هر نوع مشارکت در یک دولت انقلابی بودند. این جنبۀ دوم مسئله است که در رابطه با این بحث، ما توجه خاصی به آن داریم. اتفاقاً همین جنبه بود که موجب فرمولبندی تفاوت اصولی بین دو شعار تاکتیکی گردید.

انگلس می گوید:«باکونینیستها این ایده را که تمام عملیات انقلابی از بالا مضر است و اینکه هر چیز باید از پائین به بالا سازمان داده شده و اجرا شود، سالها تبلیغ می کردند».

پس این اصل «فقط از پائین» یک اصل آنارشیستی است. انگلس پوچی کامل این اصل را در دورۀ انقلاب دمکراتیک نشان می دهد. این اصل طبیعتاً و به ناچار ما را به این نتیجه گیری عملی می رساند که تشکیل دولتهای انقلابی خیانت نسبت به طبقۀ کارگر است. باکونینیستها دقیقاً همین نتیجه گیری را کردند و آنرا به یک اصل ترفیع دادند. این اصل را به این ترتیب بیان کردند که:«تشکیل یک دولت انقلابی چیزی جز یک فریب جدید و یک خیانت تازه به طبقۀ کارگر نیست».

در اینجا همانطوری که خواننده خواهد دید، ما با همین دو «اصلی» مواجه هستیم که ایسکرای نو به آنها رسیده است. یعنی 1- فقط عمل انقلابی از پائین در مقابله با تاکتیکهای «هم از بالا و هم از پائین» جایز می باشد، 2- شرکت در یک دولت موقت انقلابی خیانت به طبقۀ کارگر است. هر دوی این اصول ایسکرای نو اصول آنارشیستی هستند. جریان واقعی مبارزه برای جمهوری در اسپانیا شدت غیرعقلانی بودن و جوهر بینهایت ارتجاعی هر دوی این اصول را آشکار ساخت.

انگلس این واقعیت را با نشان دادن چند حادثۀ ضمنی از انقلاب اسپانیا روشن تر می کند. برای مثال، انقلاب در الکوی، یک شهر صنعتی نسبتاً نوبنیاد با 30000 نفر جمعیت به وقوع پیوست. قیام کارگران علیرغم رهبری باکونینیستها که در اصل نسبت به سازماندهی انقلاب بیگانه بودند پیروز شد. بعد از این واقعه باکونینیستها شروع به فخرفروشی نمودند که گویا آنها «بر اوضاع مسلط شده‌اند». انگلس می پرسد که این «استادان» چگونه بر «اوضاع» مسلط شدند. اول از همه آنها در الکوی یک «کمیتۀ رفاه» یعنی یک دولت انقلابی تشکیل دادند. توجه داشته باشید که این خودمرکزبینی متحدین (باکونینیستها) بود که فقط ده ماه قبل از انقلاب در کنگره شان در 15 سپتامبر 1872 چنین نتیجه گیری می کردند که «هر سازمان دارای قدرت سیاسی، به اصطلاح موقت یا انقلابی فقط می تواند یک حقه جدید باشد و برای پرولتاریا مثل کلیۀ دولتهای موجود خطرناک خواهد بود». انگلس بجای رد این عبارت پردازیهای آنارشیستی به یک اظهارنظر طنزآمیز بسنده می کند. اینها حامیان همان تصمیم بودند که خودشان را در میان «اعضای این قدرت دولتی موقت و انقلابی» الکوی می یافتند. انگلس همان سرزنشی را به این آقایان می کند که بخاطر «نهایت درماندگی، سردرگمی و بی ارادگی» که هنگام کسب قدرت از خود نشان دادند، استحقاق آنرا داشتند. انگلس می توانست با تحقیر یکسانی اتهامات ژاکوبینیسم را که برای ژیروندیستهای سوسیال دمکراسی آنقدر عزیز است پاسخ دهد. او نشان می دهد که در تعدادی از شهرهای دیگر، برای مثال در سن لوکاردو بارامدا (بندری نزدیک کادیز با 26000 نفر سکنه) «متحدین … اینجا هم برخلاف اصول آنارشیستی شان یک دولت انقلابی تشکیل دادند». او آنها را بخاطر اینکه «نمی دانستند با قدرتشان چکار کنند» مورد سرزنش قرار می دهد. انگلس با علم به اینکه رهبران کارگری باکونینیست در دولتهای موقت همراه با سرسختها یعنی همراه با جمهوریخواهان، نمایندگان خرده بورژوازی شرکت کردند، باکونینیستها را نه بخاطر شرکت آنها در دولت (که قاعدتاً بر طبق «اصول» ایسکرای نو باید بخاطر آن سرزنش می شدند)، بلکه بخاطر سازمان ضعیف، ضعف شرکت آنها، تبعیت آنها از رهبری محترم بورژوازی جمهوریخواه، آنها را سرزنش می کند. اینکه انگلس چرا با این شدت این افراد، یعنی کسانی که در دورۀ انقلاب سعی در به حداقل رسانیدن اهمیت رهبری «فنی» و نظامی داشتند را استهزاء می کند از اینجا روشن می شود که او رهبران کارگر باکونینیست را بخاطر آن سرزنش می کند که به عنوان اعضای دولت انقلابی، «رهبری سیاسی و نظامی» را به آقایان جمهوریخواه بورژوا واگذار کرده‌اند در حالیکه عبارات قلنبه و طرحهای کاغذی از اصلاحات «اجتماعی» به خورد کارگران می دهند.

انگلس همانند یک ژاکوبین واقعی سوسیال دمکراسی، نه تنها اهمیت عمل از بالا را درک می کند، او نه تنها شرکت در یک دولت انقلابی همراه با بورژوازی جمهوریخواه را همچون اصلی درست می داند بلکه او خواهان چنین مشارکتی همراه با مشارکت فعال و خلاق نظامی از طرف نیروی انقلابی است و آنرا وظیفۀ خود می داند که نظرات عملی و راهنمائی کنندۀ نظامی ارائه کند.

انگلس می گوید:«معهذا، حتی اگر شورش بدون بفکر شروع می شد، در صورتی که با قدری بصیرت هدایت می گردید شانس خوبی برای موفقیت آن وجود داشت. مبارزه اگر فقط به طریق شورشهای نظامی اسپانیا هم پیش می رفت، پیروز می شد. پادگان یک شهر برمی خاست، با رژه به شهر دیگر می رفت، پادگان شهر دوم را که قبلا روی آن کار تبلیغاتی انجام گرفته بود را همراه با خود می برد و مثل یک بهمن بزرگ می شد، شورشیان به طرف پایتخت می رفتند تا اینکه با یک نبرد پیروزمندانه و یا با پیوستن سربازانی که برای سرکوبشان آمده بودند به آنها، پیروزی به دست می آمد. این شیوه به ویژه در آن شرایط مشخص قابل اعمال بود. شورشیان مدتها بود در گردانهای داوطلبانه همه جا متشکل شده بودند، درست است که انضباط آنها رقت انگیز بود اما مسلماً به اندازۀ بقایای ارتش قدیمی اسپانیا که روحیه و انضباطش بطور عمده از میان رفته بود، رقت انگیز نبود. تنها نفرات قابل اتکاء دولت ژاندارمها بودند که اینها هم در سراسر کشور پراکنده شده بودند. بالاتر از همه مسئله این بود که از جمع شدن این ژاندارمها با هم جلوگیری به عمل آید که فقط می توانست از طریق قبول متهورانۀ تهاجم در میدان باز انجام شود. چنین جریان عملی خطر زیادی را دربر نمی گرفت، چرا که دولت فقط می توانست در مقابل داوطلبان به همان اندازه افراد بی انضباط قرار دهد. برای هر کس که مصمم به پیروزی بود راه دیگری وجود نداشت.»

به این طریق است که یکی از بنیان گذاران سوسیالیسم علمی در مواجهه با مسائل یک قیام و عمل مستقیم در دورۀ تحول انقلابی دلیل می آورد! گرچه شورش به وسیلۀ جمهوریخواهان خرده بورژوا شروع شده بود و گرچه پرولتاریا نه با مسئلۀ انقلاب سوسیالیستی روبرو بود و نه با آزادی سیاسی ابتدائی، انگلس به شرکت بسیار فعال کارگران در مبارزه برای جمهوری اهمیت زیادی داد، او از رهبران پرولتاریا خواست که تمام فعالیت خود را تابع احتیاجات کسب پیروزی در مبارزه‌ای که شروع شده بود، بنمایند. انگلس خودش به عنوان یک رهبر پرولتاریا حتی به جزئیات سازمان نظامی پرداخت، او مخالف استفاده از شیوه‌های قدیمی مبارزه توسط شورشهای نظامی موقعی که پیروزی آنرا طلب می کرد نبود، او اهمیت فوق العاده‌ای به عمل هجومی و تمرکز نیروهای انقلابی می داد. او به سختی باکونینیستها را بخاطر صدور حکم کلی از «آنچه که در جنگ دهقانی آلمان و در شورشهای مه 1849 آلمان یک زیان اجتناب ناپذیر بود یعنی حالت نفاق و جدائی نیروهای انقلابی، که همان سربازان دولتی را قادر ساخت که شورشها را یکی پس از دیگری سرکوب کنند» سرزنش کرد. نظر انگلس در مورد رهبری شورش، در مورد سازماندهی انقلاب و در مورد استفاده از نیروی دولتی انقلابی به همان اندازه از نظرات دنباله روانۀ ایسکرای نو دور است که آسمان از زمین فاصله دارد.

انگلس در جمع بندی از درسهای انقلاب اسپانیا، در وهلۀ اول اظهار داشت که «باکونینیستها به محض اینکه با یک وضعیت انقلابی جدی روبرو شدند، مجبور به انصراف از تمام برنامه‌های قبلی خود گردیدند». برای شروع، آنها مجبور به از هم پاشاندن اصل احتراز از فعالیت سیاسی و انتخابات بودند، اصل «لغو دولت». دوم آنکه «آنها از این اصل که کارگران نباید در هیچ انقلابی که هدفش آزادی فوری و کامل پرولتاریا نباشد شرکت کنند، دست برداشتند و خودشان در یک جنبش که آشکارا بورژوائی خالص بود شرکت کردند». سوم آنکه، بالاخره این نتیجه گیری دقیقاً به نکتۀ مورد بحث پاسخ می دهد:«آنها همان اصول مرامی را که تازه اعلام داشته بودند زیر پا لگدمال کردند – اینکه استقرار یک دولت انقلابی چیزی جز یک فریب جدید و خیانت تازه به طبقۀ کارگر نیست؛ آنها همین خیانت را کردند و خونسردانه در کمیته‌های دولت در شهرهای گوناگون – تقریباً همه جا – به عنوان یک اقلیت فاقد قدرت که از نظر سیاسی نیز توسط بورژوازی مورد بهره برداری قرار می گرفت شرکت کردند». «باکونینیستها در اسپانیا به ما یک درس خیلی ارزشمند دربارۀ اینکه چگونه می توان انقلاب نکرد» آموختند. آنان به وسیلۀ عدم قابلیتشان در رهبری شورش به وسیلۀ شکاف انداختن میان نیروهای انقلابی بجای تمرکز دادن به آنها، به وسیلۀ واگذاری رهبری قیام به بورژوازی و به وسیلۀ انحلال سازمان محکم و قوی بین الملل، این درس را به ما آموختند.

***

با جمع بندی از مطالب فوق الذکر به نتایج زیر می رسیم:

1- در اصل، محدود کردن عمل انقلابی به اعمال فشار از پائین و رد کردن ضرورت اعمال فشار از بالا، آنارشیسم است.

2- کسی که وظایف جدید دورۀ انقلاب و وظایف عمل از بالا را نمی فهمد، کسی که قادر نیست شرایط و برنامۀ چنین عملی را تعیین کند، هیچ نوع عقیده‌ای راجع به وظایف پرولتاریا در انقلاب دمکراتیک نمی تواند داشته باشد.

3- اين که براى سوسيال دمکراسى شرکت در يک دولت موقت انقلابى در کنار بورژوازى ابداً مجاز نيست، اين که هر شراکتى از اين دست خيانتى به طبقۀ کارگر است، يک اصل آنارشيسم است.

4- هر «وضعیت انقلابی جدی» حزب پرولتاریا را با وظیفۀ ارائۀ رهبری هدفمند برای قیام، سازماندهی انقلاب، تمرکز تمام نیروهای انقلابی، اقدام متهورانه به یک تهاجم نظامی و فعالانه ترین استفاده از نیروی دولتی انقلابی، مواجه می سازد.

5- مارکس و انگلس نمی توانسته‌اند تاکتیکهای ایسکرای نو را در شرایط انقلابی کنونی قبول کنند و هرگز هم قبول نمی کردند، زیرا این تاکتیکها چیزی از تکرار تمام اشتباهاتی که برشمردیم کم ندارد. مارکس و انگلس موضع عقیدتی ایسکرای نو را تفکر «عقب ماندگان» پرولتاریا و تکرار مکررات اشتباهات آنارشیستی می خواندند.

در مقالۀ بعدی وظایف دولت موقت انقلابی را بررسی خواهیم کرد.[4]

پرولتاری، شماره 2 و 3

3 و 9 ژوئن (21 و 27 مه) 1905

مجموعه آثار لنین، جلد 8

ترجمۀ اولیه از  س. نورگستر

توضیحات

Schapper*

  • *بیچاره انگلس! حیف كه او با ایسكرای نو آشنا نشد! او می توانست بفهمد كه ایدۀ «ژاكوبینی» كه می گوید یك قیام می تواند هدایت شود چقدر فاجعه آمیز، زیان آور، تخیلی، بورژوائی، از نظر فنی یكجانبه و از نظر دسیسه كاری محدود است!

1- استفان بورن Stephan Born (98-1824) – از رهبران جنبش کارگری آلمان، شرکت کننده در انقلاب 1848 و عضو اتحادیۀ کمونیستها.

2- لنین به اثر انگلس «تاریخچۀ اتحادیۀ کمونیستها» اشاره می کند.

3- فولکشتادDer Volksstaat  (دولت مردم) – ارگان مرکزی سوسیال دمکراسی آلمان که در لایپزیگ از 1869 تا 1876 به سردبیری ویلهلم لیبکنشت منتشر می شد. مارکس و انگلس با این نشریه همکاری می کردند.

4- مقالۀ سوم لنین با عنوان «دولت موقت انقلابی» هرگز منتشر نشد. لنین در مقالات «طرحی از یک دولت موقت انقلابی» و «ارتش انقلابی و دولت انقلابی» و کتاب «دو تاکتیک سوسیال دمکراسی در انقلاب دمکراتیک» به مسئلۀ اهداف دولت موقت انقلابی پرداخت.