سياسی

فراز و ظهور «نومانكلاتور»ها در ايران

نويسنده: غلامحسين دواني *

نومانکلاتور واژه اي روسي به معني «فهرست افراد خاص» يا طبقه جديد که ميلوان جيلاس، تئوريسين برجسته مارکسيست در کتاب معروفش به نام «طبقه جديد» و سپس ميکاييل و سلنسکي کتاب «نومانکلاتور» را درباره همين افراد منتشر کرد. براساس مصوبات کنگره نهم حزب کمونيست (1920) مقرر شده بود کميته هايي حزبي براي افزايش اقتدار و به کارگماري افراد خودي همه ساله فهرست هايي را شامل افراد واجد شرايط پست هاي مديريتي و نظامي تهيه و به رهبران ارايه دهند که اين فهرست همان «نومانکلاتورها» بودند. نومانکلاتورها به معني افرادي سازمان يافته در دارودسته هاي متفاوت با يک ويژگي خاص که همانا قبضه قدرت اقتدارگرايانه با مالکيت انحصاري نه تنها بر حوزه صنعت و خدمات بلکه بر تمامي مواهب و منابع طبيعي و غيرطبيعي است. اينان که همگي از کادرهاي بالاو رهبران حزب و مديران بنگاه هاي اقتصادي بودند به ويژه از سال هاي 1930 از دستمزدهاي بالا، استراحتگاه هاي ييلاقي (داچاد)، امتيازات غيرنقدي (جنسي)، خريد از فروشگاه هاي ويژه و خدمات درماني خاص برخوردار شدند. درواقع جانشينان همين ها بودند که بعدها در فرآيند سقوط اتحاد جماهير شوروي دست به غارت اموال دولت و مردم تحت عنوان کمونيسم زدايي و خصوصي سازي زدند به طوري که جوانکي 28ساله به نام «خودروکوفسکي (از رهبران بخش جوانان حزب کمونيست و بخش مافياي جنايي مالي روسيه) با تملک منابع نفتي روسيه، تراست نفتي ميلياردي اي به نام «يوکاس» را به وجود آورد که در تاريخ جهان چنين سرعتي بي نظير بود- مقايسه کنيد با جوانک هايي که در دوره دولت پاک مثل ب، ز و… ظهور کردند- بررسي ظهور طبقه جديد در ايران نشان مي دهد عده اي با نفوذ در انقلاب به همراهي عده اي از انقلابيون، از سال هاي جنگ از همان شب هاي بمباران و شهادت جوانان کشور، با احتکار چراغ قوه و با استفاده از رانت هاي دولتي اقدام به واردات کالاو صادرات عتيقه جات، فرش، کالاهاي لوکس مصادره اي و… شروع به زراندوزي کردند و از فرداي پايان جنگ موضوع تقسيم مجدد ثروت در محافل اينان مطرح بوده است. تشابه زيادي در فرآيند ظهور نوکيسه گان ايراني و نومانکلاتورهاي روسي وجود داشته که نقطه مشترک آنان سرمايه داري دولتي همراه با اقتدارگرايي، چنگ انداختن به منابع دولتي از طريق رانت و کنترل گذرگاه هاي ورود و خروج کالاو محصولات چه از طريق «گمرک»و چه از طريق اسکله هاي خاص بوده که تاسيس مناطق آزاد تجاري و مناطق ويژه صنعتي- تجاري سرعت اين فرآيند را به مراتب افزايش داد. اينان هوشمندانه قدرت سياسي -اقتصادي را از طريق «فهرست خودي ها» به کار گرفتند. مروري بر خاطرات مسوولان ارشد و نوشته هاي رسانه هاي جمعي از سال هاي 1365 نشان از وجود چنين علايمي دارد. دستيابي به معاملات سوآپ نفت، قاچاق نفت، گازوييل و قير که از طريق افراد مرتبط با نهادهاي خاص صورت گرفته و با اين منابع گزاف مي توانستند افراد ذي مدخل کشوري و محلي را جذب و يارگيري و فرآيند دارودسته سازي (Clientelisme) را تسريع کنند. اين فرآيند به ويژه پس از پايان دوره جنگ و شروع دوره سازندگي که بحث توسعه اقتصادي در اولويت محض قرار گرفته در پشت شعار «فساد روغن چرخ توسعه است» و همچنين خودکفايي مالي بودجه اي وزارتخانه ها و نهاد هاي خاص به عنوان «شاه کليد» نومانکلاتورها براي دستيابي به تمامي منابع اقتصادي شد، به طوري که نهادهايي که اساسا در هيچ کشور پيشرفته اي به دليل خاصي وارد حوزه کسب و کار نمي شوند، در ايران به کسب وکار مشغول شدند که همين امر باعث تسريع در زادو ولد نومانکلاتورها (آقازاده- عروس خانم) شد به طوري که بخش قابل توجهي از نومانکلاتورهاي ايراني در ساخت و سازهاي مناطق خاصي از کشور، خريدوفروش تراکم سيار، تاسيس شبکه هاي آموزش غيرعالي و کاملاانتفاعي، داروخانه هاي تک نسخه اي، تحصيلات ترددي و مکاتبه اي، ماشين هاي وارداتي لوکس (حتي از طريق سرقت از مناطق در محدوده جنگ آمريکا و عراق و جنگ کويت)، کنترل بازار ارز، طلا، سهام و… وارد شدند. تاثير تحولات زراندوزي به تدريج در رفتار و طرز لباس پوشيدن نومانکلاتورها هويدا شد و پيکان سواران ديروز، حالاديگر با انتقال محل سکونت به مناطق شمال شهر و سوارشدن بر ماشين هاي لوکس با راننده و محافظ و اعزام فرزندان (آقازاده ها و عروس خانم ها) به خارج کشور به هر طريق و دست يازيدن به مدارک دانشگاهي که بعضا وجود خارجي هم نداشتند و استفاده از عناوين دکتر و مهندس به جاي حاج آقا شتاب گرفت. از ديگر علايم اين دوران تاسيس شتابزده ده ها بانک، موسسه مالي- اعتباري در پس شعاير مذهبي و با استفاده از اسامي قابل احترام جامعه مذهبي بود که با ظهور دولت پاک بر بستر دولت اصلاحات، فرزندان نومانکلاتورهاي قديمي يا نسل نويي که مدعي سهم بري کمتري از غنايم شده بودند با شدت در فرآيند خصولتي مردن اقتصاد و چنگ اندازي بر همه امکانات سياسي- اقتصادي تلاش کردند يک انحصار ويژه در سايه «امنيت ق
ايي» به وجود آورند که حاصل آن ظهور افرادي با شناسنامه جمشيد، شهرام، بابک، به جاي اسامي سنتي بود. گسترش شبکه هاي تجاري، صرافي ها، پاساژها، سام سنتر و هايپراستار و برند هاي بين المللي با وجود تحريم، برگزاري مجالس عزا و عروسي در باغ ها و سالن هاي تازه تاسيس، همه و همه مويد تغييرات اساسي رفتار اقتصادي نومانکلاتورها شد به طوري که حتي عده اي از مداحان سنتي نيز با تکنيک هاي جديد پشت جبهه و بعضا نقش سخنگوي رسانه اي آنان را عهده دار شدند.

*حسابدار خبره

روزنامه شرق