نظری

آنالوژی (قیاس)

analogi_ghyasپروفسور گئورگ کلاوس

برگردان شین میم شین

منتشر شده در دایره المعارف روشنگری

آنالوژی (قیاس)  به معنی تحت اللفظی به شرح زیر است:

الف

رابطه درست

ب

انطباق

ت

همترازی که اغلب با مفهوم تشابه یکی گرفته می شود.

پ

انطباق دو یا چند ابژکت بلحاظ داشتن خواص معینی .

مثلا  بلحاظ ساختار، فونکسیون و غیره.

1

آنالوژی ها (قیاس ها)  حاوی درجات مختلف اند و در درجه معینی می توانند به هویت (یکسانی) بدل شوند.

مراجعه کنید به هویت  در تارنمای دایرة المعارف روشنگری

2

کشف آنالوژی ها اولین مرحله شناخت قوانین طبیعت و جامعه است.

3

 امپدوکلس  (495 ـ 435 ق. م.)

از فلاسفه پیشاسقراطی

سیاستمدار، خطیب و شاعر

از این رو ست که در فلسفه و علوم آغازین یونان جستجوی آگاهانه آنالوژی ها (مثلا توسط امپدوکلس)روش مهمی برای کشف مجهولات بکمک پیوندهای معلوم محسوب می شد

4

بعدها ارسطو ـ در رابطه با بنیانگذاری زیست شناسی علمی ـ با استفاده از آنالوژی ها  (مثلا تشابه آلت تناسلی جانوران و غیره) به طبقه بندی جانوران اقدام  می کند.

5

اما از آنجا که در یونان باستان سمتگیری اصلی به بررسی عام و متد استقرا اختصاص می یابد، کار با آنالوژی بمثابه واقعیت امر و آنالوژی سازی بمثابه متد در نطفه خفه می شود.

6

در قرون وسطی در بحث راجع به متد و یا اسلوب، به آنالوژی، میدان وسیعی اختصاص داده می شود و دو فرم اصلی آنالوژی بویژه مورد بررسی قرار می گیرند:

الف

آنالوژی ابلاغی

ب

آنالوژی تناسب

7

·      در آنالوژی ابلاغی، رابطه «‪ x‬‬آنالوگ (‪y‬) است» وجود ندارد.

چون این آنالوژی متقارن  نیست.

8

آنچه آنالوژی  ‬‪x‬‫ ‬  با (‪y‬) را تشکیل می دهد، از کلیت (‪x‬) به کلیت (‪y‬) ابلاغ می شود.

9

اما این ابلاغ و اعطای خواص آنالوگ بوسیله ‫‪x‬‬ ‬ به (‪y‬)، هیچ رابطه آنالوژیکی را مجاز نمی دارد.

10

اسکولاستیک در آنالوژی ابلاغی، میان دو نوع زیر از آنالوژی تفاوت قایل می شود:

الف

آنالوژی ابلاغی داخلی

ب

آنالوژی ابلاغی خارجی

11

این تقسیم بندی وابسته به نام آنالوژی ئی است که x‬‫ ‬  ‬به (‪y‬) اعطا می کند و یا آنچه که بوسیله این نام مشخص می شود:

الف

مثال برای آنالوژی ابلاغی داخلی را تئولوژی رابطه اساسی میان خدا و انسان می داند:

خدا خیر «درخود» است و انسان، یعنی  x‬‫ ‬ ‬ تنها در وابستگی به خدا می تواند خیر باشد.

ب

مثال برای آنالوژی ابلاغی خارجی، صفت «پلید» است.

پلید مشخصه ای است که به چیزهای عینی ـ واقعی تعلق دارد.

ما ازاندیشه های پلید و یا احساس های پلید هم صحبت می کنیم که در رابطه شان با چیزهای پلید، پلید نامیده می شوند.

‫‪x‬‬ یعنی چیز پلید، اگرچه نام خود را به آنچه که ما اندیشه پلید می نامیم، منتقل می کند، اما خود محتوای پلیدی را تشکیل می دهد.

آنالوژی تناسب

  در آنالوژی تناسب، x‬‬ و (‪y‬) در رابطه دیالک تیکی با هم قرار دارند.

آندو با هم در آن واحد هم انطباق (هویت، یکسانی)  دارند و هم تفاوت.

‫ 

بنابرین، آنالوژی تناسب به رابطه آنالوژیکی دو مناسبت مربوط می شود.

از این رو ست که با اتکاء بر برخی روابط هندسی،صفت «تناسب»انتخاب شده است.

اسکولاستیک با آنالوژی تناسب(به همان سان که در عرصه های منطقی و معرفتی ـ نظری دیگر)در پی مرتفع ساختن تضادهای درونی تئولوژی (فقه) و تضادهای موجود میان تئولوژی،  فلسفه و غیره، به تکامل تجزیه و تحلیل تئوریکی آنالوژی کمک بزرگی رسانده است.

1

تصریح واقعی مفهوم آنالوژی در سیبرنتیک صورت می گیرد:

آنالوژی برای سیبرنتیک، رابطه ای اساسی محسوب می شود.

2

همزمان با مفهوم آنالوژی،مفهوم تشابه نیز (که در درجه پایین تری نسبت به آنالوژی قرار دارد) مورد تدقیق قرار می گیرد.

3

در سیبرنتیک، اصطلاح آنالوژی برای نامگذاری واقعیات امور مختلفی بکار می رود که بلحاظ مفهومی مورد تفاوت گذاری قطعی قرار می گیرند.

آنالوژی ساختاری

1

آنالوژی ساختاری به معنی انطباق کامل (و یا تا حدودی کامل)ساختار دو سیستم بکار می رود.

2

آنالوژی ساختاریجامه عمل پوشیدن مادی مشخص سیستم های مورد نظر را مورد صرفنظر قرار می دهد.

3

 مدل اتمی بور

 آنالوژی مدل اتمی بور با منظومه شمسی را می توان ‫آنالوژیساختاری نامید.

 منظومه شمسی

 

4

·     آنالوژی ساختاری ساده زمانی مطرح می شود که میان دو چیز رابطه هندسی تشابه وجود داشته باشد.

5

رابطه «‪x‬‬ مشابه با (‪y‬) است»، رابطه ای انعکاسی، متقارن و انتقالی است.

این رابطه، مفهوم هیئت  را تشکیل می دهد.

6

ایزومورفی

مفهوم تشابه در ریاضیات (بر مبنای هندسه)به طرق مختلف وسعت می یابد.

اگر دو سیستم تنها بلحاظ نوع عناصرشان با هم تفاوت داشته باشند، ولی نه بلحاظ تعداد و نحوه پیوندشان، چنین تشابه گسترده را ایزومورفی (همشکلی) می نامند.‬

آنالوژی فونکسیونی

آنالوژی فونکسیونی  بمراتب مهمتر از آنالوژی ساختاری است.

‫‪ ‬‬

مراجعه کنید به دیالک تیک ساختار و فونکسیون  در تارنمای دایرة المعارف روشنگری  

1

آنالوژی فونکسیونی زمانی مطرح می شود که دو سیستم هم بلحاظ نوع عناصرشان و هم بلحاظ ساختمان ساختاری شان با یکدیگر تفاوت داشته باشند.

اما بلحاظ فونکسیونی که آندو به انجام می رسانند، با هم انطباق داشته باشند.

2

اگر دو سیستم سیبرنتیکی بلحاظ فونکسیون، آنالوگ (قابل قیاس) باشند، آنگاه می توان یکی را با دیگری جایگزین ساخت.

به عبارت دیگر یکی بمثابه مدل سیبرنتیکی دیگری محسوب می شود و تحلیل رفتاری، آزمایشات و غیره در یکی از آندو سیستم را نیز می توان بوسیله تحلیل رفتاری، آزمایشات و غیره در سیستم دیگر جایگزین ساخت. ‬ 

3

نه در آنالوژی ساختاری و نه در آنالوژی فونکسیونی، آنالوژی بطورکلی وجود ندارد.

بلکه همیشه فقط آنالوژی ئی وجود دارد که به فونکسیون های معینی نسبت داده می شود.

4

از این رو در آنالوژی ساختاری (یعنی تشابه) نیز مسئله خواص آنالوگ ماهوی و غیرماهوی مطرح می شوند.

5

این امر در استفاده از آنالوژی در عرصه استنتاجات تقلیلی و قبل از همه در استنتاج قیاسی (آنالوژیکی) نقش مهمی بازی می کند.

مراجعه کنید به تقلیل در تارنمای دایرة المعارف روشنگری

6

دستیابی به حد آنالوژیکی و یا حد تشابه اصولا امکان پذیر است:

الف

اگر قرار باشد که دو سیستم ‪S1‬‬ و (‪S2‬) آنالوگ و یا قابل قیاس باشند، دلیل این امر باید در انطباق خواص ساختاری و یا فونکسیونی (‪P1‬) معین آنها باشد.

ب

ماهوی و یا غیرماهوی بودن خاصیتی را می توان با نسبت دادن یک وزن ‪wj‬‬ بدان تعیین کرد.

ت

آنگاه رابطه زیر صدق خواهد کرد:

P1مساوی است با مجموعه (‪wj‬) ضربدر (‪pj‬)

مجموعه ‪wj‬‬ مساوی است با 1.‪ 

‫  ‬‪pjیعنی حواص بنیادی سیستم.

به عبارت دیگر، خواصی که نمی توان آنها را در داخل سیستم به خواص ساده تر تقلیل داد.

7

برای این که دو سیستم بتوانند قابل قیاس  و یا متشابه با هم باشند، باید مجموعه های ‪M1‬‬  و (‪M2‬) نسبت به خواصی که از این طریق کسب کرده اند (دیستیونکت) باشند و پیش شرط دیگر عبارت است از قابل اندازه گیری بودن این دو مجموعه.

8

کاربست سیستماتیک مفهوم آنالوژی در سیبرنتیک و امکان اجرای استنتاجات آنالوژیکی (قیاسی)  در حوزه منطق استعمالی و یا در حوزه متدئولوژیعمومی علوم، مبتنی است بر این حقیقت امر که میان اشیاء واقعیت عینی، آنالوژی هائی وجود داشته باشند.

9

این امر در عرصه علوم طبیعی دیری است که معلوم گشته است.

10

اکنون این نظر در علوم اجتماعی نیز برای خود جا باز می کند.

11

کشف ساختارها و فونکسیون های قابل قیاس در عرصه های مختلف واقعیت اجتماعی با استفاده درخور از مفهوم سازی سیبرنتیکی بطور چشمگیری تسهیل شده و می تواند در مدت کوتاهی به غنای چشمگیر اسالیب (متدهای) پژوهش و توضیح منجر شود.

12

برای مثال می توان به کاربست سیستماتیک مدل ها اشاره کرد که اوضاع و احوال اجتماعی را در ماشین های محاسبه الکترونیکی نمودار می سازند.

مراجعه کنید به مدل در تارنمای دایرة المعارف روشنگری     

13

به یاری مفهوم سازی سیبرنتیکیدر حول وحوش آنالوژی می توان با تعمیم فلسفی به نظرات عمیقتری در باره ماهیت آنالوژی دست یافت و شناخت دیالک تیک ماتریالیستی را که آنالوژی را حاکی از وحدت تضادمند دیالک تیکی هویت ها می داند، دقت و ژرفای بیشتری بخشید.

پایان