گوناگون, تاریخی

پابلو نرودا سنگ‌های شیلی صدای شعرش را می‌شناسند پابلو نرودا سنگ‌های شیلی صدای شعرش را می‌شناسند

ریكاردو نفتالی وقتی در 15 سالگی فهمید كه شعر هیچ وقت از وجود او جدا نمی شود و او تا پایان عمرش یك شاعر خواهد بود، به یاد «یان نرودا» شاعر اهل چك، اسم نرودا را برای خودش انتخاب كرد. شاید او می توانست حدس بزند كه این اسم سال ها به یمن وجود اشعار او در دنیا زنده بماند و با مردم مختلف ارتباط برقرار كند، اما مسلما از اطرافیان او كسی نمی توانست باور كند، پسركی كه در نوزادی مادرش را از دست داده، روزی یادآور شیلی در ذهن بسیاری از مردم جهان شود.12 ژوئن (23 خرداد) پابلو نرودا 106 ساله شد. او از زمانی كه وجود شعر را در درونش حس كرد تا واپسین روزهای زندگی اش شعر گفت و با شعرش، تاریخ، سیاست، فرهنگ و عشق سرزمینش را جاودان كرد.با كودتای شیلی كه علیه رئیس جمهور مردمی این كشور و دوست نرودا، سالوادور آلنده رخ داد و به كشته شدن گروه وسیعی از مبارزان این كشور منجر شد، همه دردها در جسم و روح پابلو نرودا پدیدار شد و سرطانی كه در وجودش داشت او را در بیمارستان بستری كرد. با نابودی انقلاب مردمی شیلی و در نهمین روز پیروزی كودتاگران، چشم های نرودای 69 ساله هم برای همیشه بسته شد.با این حال خیلی ها، از خود شیلیایی ها گرفته تا طرفداران بی شمار او در هندوستان، می گویند نرودا هنوز زنده است. شیفتگان شعر او آنقدر زیادند و به عشقشان آنقدر پایبند كه او را در هر قدمی كه برمی دارند با خودشان حس می كنند و مرگش را باور ندارند.

نرودا بدون شك یكی از آن چهره هایی است كه جهان هیچ وقت فراموشش نمی كند و قاره بزرگ آمریكای لاتین به داشتن او می نازد. نرودا هرچند در ظاهر مرد سیاست بود و از 20 و چند سالگی در كنسولگری كشورش حضور داشت و مراسم تشییع جنازه اش به بزرگ ترین تظاهرات مردمی علیه كودتاگران و دار و دسته پینوشه بدل شد، اما همیشه یك شاعر بود.او در سال های تبعیدش هم یك شاعر ماند و در سال هایی كه دوباره به كشورش برگشت و حتی در انتخابات ریاست جمهوری هم شركت كرد، باز یك شاعر بود. او با شعرش نه تنها عشق و شور را به مردم سرزمین داغ و تبدار لاتین ارائه می كرد كه موجب تحول ساختار شعر اسپانیایی هم شد.او توانست چاپ شدن اولین شعرش در یك روزنامه را وقتی فقط 17 سال داشت، تجربه كند و 2 سال بعد یعنی در سال 1923 نخستین كتاب شعر او با نام «شفق» منتشر شد. نرودا هنوز 20 سال نداشت و در حال تحصیل در دانشسرای عالی سانتیاگو بود كه انتشار دومین مجموعه شعرش با عنوان «بیست شعر عاشقانه و یك غمنامه» منتشر شد و او را به مردم شناساند. او خیلی اتفاقی و با توصیه یكی از آشنایان پرنفوذ به عنوان كنسول به رانگون در برمه اعزام شد و بعد از كلمبو و جاوه سردر آورد. او سال ها وابسته سفارت شیلی در سنگاپور، بوئنوس آیرس، بارسلونا، مادرید، پاریس، مكزیكو و… بود.در همین دوره بود كه مجموعه «اقامت روی زمین» سروده شد. در طول این دو دهه كه او به عنوان كنسول شیلی در كشورهای مختلف آمریكای جنوبی حضور داشت، به اهمیت شعر و نقش آن در مبارزه سیاسی مردم آمریكای لاتین آگاهی یافت و به شكل های مختلف و با استفاده از زبان شاعرانه به مردم یادآوری می كرد كه این دوران تاریك ماندنی نیست.او در سال 1936 كه آتش جنگ داخلی در اسپانیا شعله ور بود، در این كشور حضور داشت و از نزدیك شاهد مبارزات مردم در برابر فاشیست ها بود. با این حال او فقط یك تماشاچی نماند و از آنجا كه به عنوان كنسول شیلی در اسپانیا حضور داشت، از همه اهرم هایی كه داشت، استفاده كرد تا مبارزانی را كه جانشان در خطر بود با مهاجرت، از دست دار و دسته فرانكو نجات بدهد.

با وجود این كه همین تلاش ها باعث شد تا مقام او را بگیرند، اما همنشینی با لوركا، آلبرتی، میگوئل هرناندز، لوئیس سرنودا، لئون فیلیپ و… جای خاصی در زندگی او پیدا كرد و همه این تجربه ها از جمله اعدام لوركا، زندانی شدن هرناندز و مرگ او در زندان و سوزاندن خانه رافائل آلبرتی در مجموعه ای با عنوان «اسپانیا در قلب من» در سال 1936 تصویر شد. یكی از مشهورترین اشعار او با عنوان «چند چیز را توضیح می دهم» كه در همین مجموعه است، از همه خشمی كه او از فرانكو داشت، ریشه گرفته و در قالب كلمات جاری شده و بعد آنچنان قدرت یافت كه ورد زبان مردم در جنگ های داخلی شد.این شاعر مردمی سال 1945 وارد عرصه های جدیدتری در كار سیاسی شد و به پشتوانه حمایت و مبارزات كارگری و دهقانی، توانست وارد مجلس سنای شیلی شود. با این كه او در همین سال جایزه ملی ادبیات شیلی را برای اشعار زیبایش گرفت اما 3 سال بعد به خاطر یك سخنرانی آتشین و محكوم كننده با عنوان «من متهم می كنم» از مقام سناتوری بركنار و دستور بازداشتش صادر شد.سنگ های كوه های آند اما در برابر شعر او سرخم كردند و او با خروج غیرقانونی و پنهانی از مرزهای كوهستانی كشور، توانست جانش را نجات بدهد. حكم بازداشت او 3 سال به قوت خود باقی ماند و با لغو این حكم از سوی دولت، او در سال 1952 به سانتیاگو برگشت و كار سیاسی و ادبی را با هم دنبال كرد.

شعر او واسطه عشق خیلی از هموطنانش شد و خیلی از لاتین تبارها با اشعار او یاد گرفتند كه چطور سرزمین مادری و برادرانشان را دوست داشته باشند. عاشق های جوان هم شعرهای او را باهم می خواندند و آنها را حفظ می كردند…در دهه 1960 او در كنار دیگر روشنفكران دنیا به انتقادهای شدید از دولت آمریكا به خاطر جنگ ویتنام پرداخت و شعرهای زیادی در این باره سرود.نرودا درسال 1969 از سوی حزب كمونیست شیلی برای ریاست جمهوری نامزد شد، اما به نفع دكتر سالوادور آلنده از این نامزدی استعفا كرد و تمام تلاشش را در حمایت از آلنده به كار بست. پس از پیروزی آلنده، او ابتدا وزیر علوم و بعد از آن سفیر شیلی در پاریس شد. حضور او در پاریس، آن هم در زمانی كه همه دنیا به خاطر آلنده چشم به شیلی دوخته بود و شعرهای نرودا دهان به دهان می گشت، اروپایی ها را چنان به وجد آورد كه در سال1971 جایزه ادبیات نوبل را به او تقدیم كردند. پس از گابریلا میسترال، شاعر شیلیایی كه اولین چهره لاتین جهان است كه سال 1945 موفق به دریافت جایزه نوبل ادبی شد، اسم نرودا به عنوان دومین برنده آمریكای لاتین در تاریخ ثبت شده است.همه این موفقیت ها از آنجا می آمد كه نرودا قدرت اثرگذاری شعر را باور داشت و همین شعرها در میدان های شهر، در خیابان ها و كارخانه ها، در سالن های همایش، تئاترها و… زبان به زبان می چرخید.شاعر محبوب كه در شهر كوچكی به نام «تموكو» به دنیا آمده بود، به همین دلیل از كودكی با طبیعت پیوند داشت و باران های سهمناك جنوبی از همان زمان در روح او و بعد در شعرش جاری شد. نرودا در همه عمرش در جستجوی دوستی و عشق بود و دلش می خواست كوله بار سنگین تنهایی روی دوش كسی سنگینی نكند. اما وقتی احساس كرد شعرش در غم غوطه ور است، از باران های سیل آسا فرار كرد و به سمت سرزمین های خورشیدی رفت. همه سرگشتگی و رنگی را كه «ونگوگ» با خورشید كشف كرد، نرودا در قالب شادی و قدرت وارد شعرش كرد. نرودا در دوره ای زندگی می كرد كه همه جهان در جوش و خروش بود؛ از یك سو، استعمارگران و نیروهای نظامی می خواستند قدرتی را كه سال ها بی سرو صدا در اختیار داشتند، این بار به زور سرنیزه حفظ كنند و از سوی دیگر، مردم درك كرده بودند كه فردا مال آنهاست. یك شاعر پرشور در این شرایط طبیعتا در كنار مردم قرار می گیرد و شعرش را به آنها تقدیم می كند و این همان كاری بود كه دون پابلو انجام داد و به صدای مردم تبدیل شد.

«شعر حماسی شیلی» یا «شعر مردم» مجموعه شعری كه در 15 بخش سروده شده و در سال 1950 منتشر شد، شامل مهم ترین شعرهای سیاسی نروداست. در این مجموعه او تجربه خود را از بودن در كنار كارگران معادن شیلی تا مبارزات انتخاباتی استان های مختلف بیان كرده است. همین كارگران بودند كه او وقتی به دلیل فعالیت سیاسی تحت تعقیب بود، به او كمك كردند تا از خانه ای به خانه دیگر برود و بتواند از چشم دشمن مخفی شود. وی در مجموعه «12 ترانه» هم به رنج های انسانی می پردازد.او در كتاب خاطراتش با عنوان «یادها و یادبودها» كه یك هفته پیش از مرگ، نوشتن آن را به پایان برد، از همین تجربیات استثنایی و بودن در كنار مردم و رهبران دنیا سخن گفته است.در این كتاب گروهی از چهره های تاثیرگذار قرن 20 كه شیفته اشعار او و نیز توانایی اش در مبارزه سیاسی بودند، حضور دارند از نهرو، مائو، چوئن لای و فیدل كاسترو گرفته تا همه چهره های بزرگ ادبی كه در دهه 30 تا 70 جهان را تحت تاثیر قرار دادند.«یادها و یادبودها»، «هوا را از من بگیر خنده ات را نه»، «صد شعر عاشقانه»، «پایان جهان» و «چكامه ها» از جمله كتاب های نروداست كه به زبان فارسی ترجمه شده است.

خنده ات را نگیرنان را از من بگیر، اگر می خواهی، هوا را از من بگیر، اما؛ خنده ات را نه.گل سرخ را از من مگیر سوسنی را كه می كاری، آبی را كه به ناگاه در شادی تو سر ریز می كند، موجی ناگهانی از نقره را كه در تو می زاید.از پس ِ نبردی سخت باز می گردم با چشمانی خسته كه دنیا را دیده است بی هیچ دگرگونی، اما خنده ات كه رها می شود و پرواز كنان در آسمان مرا می جوید تمامی درهای زندگی را به رویم می گشاید.عشق من، خنده تو در تاریك ترین لحظه ها می شكفد و اگر دیدی، به ناگاه خون من بر سنگفرش خیابان جاری است، بخند، زیرا خنده تو برای دستان من شمشیری است آخته…