سياسی

فلاکت آدم ها

اول آگوست می توانست پیر بوردیو ۸۰ ساله شود به مناسبت سالروز تولد این جامعه شناس برجسته ترجمه ها و نوشته هائی از و درباره بوردیو منتشر خواهیم کرد

حسین میرزایی

این اثر پیر بوردیو، که می توان آن را یکی از آثار ویژه او نامید، با کارهای دیگراین جامعه شناس تفاوت دارد. ما این تفاوت راازنظر محتوایی، روشی وحتی از نظر شکلی با مطالعه سطور زیر در خواهیم یافت.

کتاب1461 صفحه ای» فلاکت آدم ها»(1) حاصل سه سال کار مداومی بوده که بیست و سه تن از همکاران نزدیک پی یر بوردیو زیر نظر مستقیم و پی گیرانه او به ثمر رسانده اند. اصل کار، سلسله مصاحبه هایی طولانی است، با نمونه ای بسیار گسترده از پایین ترین اقشار مردم کشور فرانسه، از کارتن خواب(2) ها گرفته تا ساکنان مناطق فقیرنشین شهرها و کارگران مهاجر، خرده کشاورزان، افراد پلیس، پرستاران، دانشجویان و …، متعلق به فضاهای تنشی و عسرت بار و دردآلودی که اززبان خود آن ها ترسیم می شود.  این کتاب تجربه هایی از جهان اجتماعی را که انسان های محروم ، هریک به نوعی وبه سبک خود زندگی می کنند، به نمایش می گذارد و مواضع پست و بی آینده این اعضای جامعه مرفه و پر آوازه کشوری پیشرفته را ترسیم می کند.
درد ورنجی که جامعه شناسی  بوردیو دراینجا به تصویر می کشد به » فلاکت شرایط  زندگی»(3) ناشی از کمبود امکانات و فقرمادی و مالی آدم ها منحصر نمی شود، بلکه به صورت های جدیدتر فلاکت که در آن آمال و امیال مشروع هر یک از آن ها در راه خوشبختی و شکوفایی شخصی، دائماً به موانعی برخورد می کند و با قوانینی روبرو می شود که اشخاص برای مقابله با آن ها آماده نشده اند،جلوه می کند. جامعه شناس این وضعیت دشوار را» فلاکت موضع «(4) می نامد و آن را که در خانه و مدرسه و بازار کار و رقابت های سخت اجتماعی و خشونت های شهری تولید و بازتولید می شود ، آشکار می سازد و سازو کارهایی که زندگی را دردناک و حتی غیر قابل زیست و تحمل می کند، به روشنی می کشد.
بوردیو  در مقدمه پر فروش ترین کتاب خود، فلاکت آدم ها، می نویسد: ما در اینجا شواهد زنده ای را که مردان و زنان درمورد زندگی خود به دست ما سپرده اند، انتشار می دهیم تا توجه همراه با فهم و درک خواننده را به آن ها جلب کنیم و آن ها را آگاهی بخشیده و به راه خود بکشانیم. او بر فهم هردونوع فلاکت پا می فشارد و خواننده را از داوری نسبت به آن ها منع می کند. او مایل نیست وی را دربرابر حجم عظیمی از اطلاعات درباره زندگی روزمره مردم به قضاوت بنشاند و یا ترحم او را برانگیزاند، بلکه کوشش دارد خواننده را عادت بدهد که تبعیض ها را ببیند و آن هارا » فهم » کند. وقتی ازبوردیو سؤال می شود هدفش از نوشتن این کتاب چه بوده است ،پاسخ مفصلی می دهد که بسیار آموزنده است. او می گوید از سال های 1930 همیشه نوعی تقابل میان دو نوع جامعه شناسی وجود داشته است: جامعه شناسی نوع اول به کلی ترین و عام ترین پرسش ها در باره گردش کار اجتماعی پاسخ داده است(جامعه شناسی کلان) در صورتی که جامعه شناسی نوع دوم به رفتارهای روزمره پرداخته است (جامعه شناسی خرد) و پیوسته چنین تصور می شده که موضوع این دو رویکرد جامعه شناختی  چنان تخصصی و ویژه اند که اولی چیزی برای گفتن درباره دومی ندارد.«گویی گفتمان جامعه شناختی درباره تحول کلی جهان اجتماعی جز به پدیده های کاملاً بیگانه نسبت به رفتار عاملان اجتماعی ( وقتی این رفتاردر حالت فردیت آن در نظر گرفته شود) نمی پردازد.» آن گاه ادامه می دهد :« کتاب مقدس مارکسیستی(5) ، دراین نوع نگاه، بی تقصیر نبوده است، هم آن بود که مولفه های جبری جهان اجتماعی را در کیسه زیر ساخت ها و حرکات بی فرجام را در کاسه رو ساخت ها می ریخت.اما منازعات به اصطلاح روش شناختی  هم در این میان نقش عمده بازی کرده اند،زیرا آن هایی که اهّم جامعه شناسی را درتعریف موضوع آن می دانستند و هر گونه مشروعیت پژوهش جامعه شناختی را- که ادعا  می کرد مسئله […] سازگاری عامل را با محیط زیست اجتماعی اش بهتر و بیشتر پردازش می کند- انکار می کردند، به این منازعات دامن می زدند» .
بوردیو پس از تسویه حساب خود با برخی از مارکسیست های دو آتشه و جامعه شناسان روش گرا، در مقدمه پاسخ خود به پرسش بالا ، شاید تحت تاثیر بحران های اجتماعی آن زمان و اوج گیری  موج راست افراطی در صحنه اجتماعی فرانسه، چنین ادامه می دهد : عالم سیاست در دهه های اخیر، رسالتی برای خود قائل شده است و آن این که تصمیمات خود را برپایه تحقیقات علمی بگیرد. به ویژه که با سقوط کمونیسم برنامه ریزی از بالا به هر شکل آن از اعتبار افتاده و جامعه شناسی «مورد خاص» و حتی «آسیب شناسی» مورد توجه قرار گرفته است. جامعه شناسی عمومی جهان اجتماعی، در نظرها انگ ایدئولوژی خورده و خطر آفرین شده است.
ما هنگامی بهتر به پاسخ بالا پی می بریم که بدانیم «صندوق بودجه های پژوهشی»(6) که با پول دولت ومردم برای حل پاره ای از مسائل ملی پر می شود، بار مالی کاوش های پر هزینه این کتاب را به عهده گرفته است. در این جا باید دانست که دولت فرانسه از بوردیو جهت بازاندیشی برنامه های آموزشی فرانسه دعوت به عمل آورده بود.(7)
به هر تقدیر، بوردیو در پاسخ به چرایی نگارش این کتاب می گوید کلی ترین منطق های اجتماعی می توانند رفتارها و نحله های فکری روزمره و همگانی را در نظر بگیرند. حتی باید در این کار تسریع به عمل آید تا هم در دام «نظریه گرایی» باقی نماند و هم پا را از تک نگاری ها و مطالعات موردی فراتر گذاشت.چنانچه بخواهیم موجودیت رایج را بفهمیم باید نزدیکی ودر هم تنیدگی  شرایط تولیدِفلاکت اجتماعی را با شرایط تولید صورت های متنوع سلطه سیاسی نشان بدهیم .
این جاست که بوردیو بر اهمیت روش کار خود در کتاب «فلاکت آدم ها» تکیه می کند و بر رفع اعوجاج در روش برقراری ارتباط با مردم، در کاوش ها ، پا می فشارد.
بوردیو عقیده دارد که با علم هم می توان کار سیاسی کرد. او در این کتاب و به طور کلی در آثار خود به خوبی نشان می دهد چگونه نظام سلطه، جهان اجتماعی را آن طور که شکل داده است از راههای مختلف بازتولید می کند و چگونه آن را طبیعی جلوه می دهد. این کار بوردیو بارها به او انتقاد شده و نسبت به تاثیری که پیام جامعه شناختی وی در جامعه فرانسه بر جای می گذارد تردید نشان داده شده است، اما چه کسی نمی داندکه نظریات این دانشمند دست کم به آن هایی که رنج های خود را فقط به خود مربوط می دانند و سلطه را امری بدیهی وتبعیض و تفاوت را امری طبیعی می پندارند، می فهماند که علت های اجتماعی موجب فلاکت آن هاست و به این ترتیب سبب می شود تا بر احساس تقصیر خود که بر اثر ناکامی ها درآنها رشد می کند، فائق آیند.
او با جفای جهان نولیبرالی بی رحم در می افتد و آن را قابل تغییر می داند و با این جمله معروف خود امید را در دل ها زنده می کند: «آن چه را که جهان اجتماعی ساخته ،جهان اجتماعی می تواند ،مسلح به همان دانش تخریب کند «(8).

،پاریس،1993.          Seuil  زیر نظر پیر بوردیو ، انتشارات La Misère du monde1-
2- Clochard  : به اشخاصی گفته می شود که بی پناهند و با تدابیر نا مشروع و یا به صورت دریوزگی زندگی می کنند و اغلب دائم الخمر هستند.
3- Misère de condition
4- Misère de position
5- Vulgate marxiste
6- Caisse des dépôts
7- بوردیو در سال های 1989 تا 1990 به سفارش دولت فرانسوا میتران ریاست کمیسیونی را که ماموریت  آن بازاندیشی محتوا های آموزشی کشوربود، به عهده داشت.
8- «Ce que le monde social a fait, le monde social peut, armé de ce savoir, le défaire…»

http://anthropology.ir