نظری

سیر و سرگذشت سوسیالیسم تخیلی بخش دوم

سیر و سرگذشت سوسیالیسم تخیلی
دایرة المعارف روشنگری
بخش دوم
ش. میم بهرنگ
سوسیالیسم و کمونیسم تخیلی
فصل اول
بخش دوم
تئوری های کمونیستی مستقیم

در قرن هجدهم میلادی در فرانسه[1]

ژان مسلیه (1664 ـ 1729)
کشیش کاتولیک فرانسوی که قبل از لامتری (نویسنده «انسان بمثابه ماشین»)، از موضع ماتریالیستی و آته ئیستی قاطع به انتقاد رادیکال از کلیسا و مذهب پرداخت.
نوشته های بطور مخفی دست به دست می شد و تأثیر ژرفی بر روشنگری فرانسه در قرن هجدهم باقی گذاشت.
وصیت نامه او در سال 1864 در آمستردام منتشر شد.

*****

  • پیدایش تئوری های کمونیستی ـ تخیلی در قرن هجدهم میلادی در فرانسه انعکاس بیواسطه تضادهای داخلی طبقه متوسط[2] در دوره ای است که این طبقه به تدارک سلب قدرت از کاست های ممتاز و براندازی سلطنت فئودالی ـ استبدادی می پردازد.
  • تئوری های کمونیستی ـ تخیلی در مقایسه با توصیفات اجتماعی کمونیستی ـ تخیلی مرحله نوینی در توسعه کمونیسم تخیلی محسوب می شود.
1
ژان مسلیه
  • ژان مسلیه[3]، روحانی روستائی، که ذلت دهقانان را به چشم خود دیده بود، در وصیت نامه خویش، که در سه نسخه تدارک دیده شده بود، این نظریه را نمایندگی می کند که انسان ها طبیعتا برابرند و ببرکت کار مفید می توانند هر آنچه را که برای زندگی لازم دارند، تولید کنند.
  • او نظام اجتماعی موجود را غیراخلاقی می داند و خواهان جایگزینی آن بوسیله نظام کمونیستی مبتنی بر مالکیت اشتراکی بر نعمات مادی می شود.
  • او همزمان علیه مذهب موضع می گیرد که به توجیه تضادهای موجود میان فقرای زحمتکش و اغنیای انگل و دستگاه استبدادی می پردازد.
  • ژان مسلیه خواهان روشنگری مردم و سلب قهرآمیز قدرت از اقشار حاکم و برقراری نظام کمونیستی می شود و حتی اعدام مستبد را مشروع می داند.
  • انتقاد او از رژیم قبل از انقلاب فرانسه و مذهب چنان انقلابی بود که او در زمان حیاتش، به انتشار نظریاتش جرئت نمی کند.
  • وصیت نامه او به صورت دستنویس معروف می شود و به قیمت های کلان به فروش می رود.
ولتر (1694 ـ 1778)
از متنفذترین مؤلفین روشنگری فرانسه
در فرانسه قرن هجدهم را «قرن ولتر» می نامند.
از منتقدین سرسخت استبداد، حاکمیت فئودالی و انحصار جهان بینانه کلیسای کاتولیک.
از تدارک بینندگان معنوی برجسته انقلاب فرانسه
حربه او در دفاع از اندیشه های خویش عبارت بودن از :
استیل بیان عامه فهم، طنز و طعنه و ریشخند.
  • ولتر در سال 1762 میلادی بخش مربوط به انتقاد از مذهب وصیت نامه را منتشر می کند.
  • هولباخ کتاب خود را در سال 1772 میلادی به وصیت نامه اهدا می کند.
  • ماریشال[4] برگزیده ای از وصیت نامه مسلیه را درسال 1789 میلادی تحت عنوان «درسنامه مسلیه»[5] منتشر می کند و کلوتس[6] در مجلس ملی انقلاب فرانسه پیشنهاد می کند که مجسمه ای از ژان مسلیه برپا داشته شود.
  • وصیت نامه مسلیه بصورت کامل در سال 1864 میلادی به چاپ می رسد.
2
موره لی
اتی تنه گابریل موره لی (1717 ـ 1778)
فیلسوف « فراموش شده» فرانسوی
مدت ها تصور می شد که او کسی جز دنیس دیده رو نبوده است.
در اثر او تحت عنوان «کد طبیعت»، مالکیت خصوصی بمثابه سرچشمه همه مفاسد و معضلات اجتماعی تلقی می شود.
  • کتاب موره لی[7] تحت عنوان «کد طبیعت» (1755 میلادی)[8] مقام خاصی در توسعه کمونیسم تخیلی دارد.
  • او در این کتاب به توسعه و تدوین تئوری نظام کمونیستی اولیه منطبق با طبیعت انسانی می پردازد، درست در زمانی که ژان ژاک روسو نظریه توده ای ـ خرده بورژوائی خود را در مقابل جناح بورژوائی روشنگری فرانسه برمی افرازد.
  • موره لی علت فروپاشی کمونیسم اولیه را در جهل انسان های اولیه و در تلاش عوامفریبانه گروهی به توجیه تضاد میان فقیر و غنی، حاکم و محکوم و سوء استفاده از نادانی مردم می داند.
  • او به این نتیجه منطقی می رسد که انسان ها در تجربه ملموس وضع مبتنی بر نابرابری و تضادمند نظام اجتماعی موجود، به دانش ضرور برای درک نظام کمونیستی اولیه دست می یابند که برقراری مجددش به معنی پیروزی عقل است.
  • قابل توجه در «کد طبیعت» موره لی این نکته است که در آن، توسعه تاریخی با فراخوانی به برقراری نظام کمونیستی در پیوند قرار داده می شود.
  • موره لی بدین طریق، اولین قدم را در راه غلبه بر محدودیت های راسیونالیسم به پیش برمی دارد، که مدینه های فاضله کمونیستی قرن شانزدهم و هفدهم گرفتارش بوده اند.
  • شکی نیست که او برای رسیدن به این شناخت آینده ساز به ارزیابی جدیدی از نظریه حقوق طبیعی و نظریه بورژوائی پیشرفت رایج در دوره روشنگری پرداخته است.
3
راهب مسیحی بنام دشا
  • دشا، راهب بندیکتی[9]، در کتاب خود تحت عنوان «حقیقت و یا سیستم حقیقی» (1770 میلادی)[10] که در سال 1865 میلادی توسط بوسیر[11] منتشر شد، به توسعه و تدوین سیستم کمونیستی اصیل مبادرت می ورزد.
  • این کتاب حاوی خطوط دیالک تیکی روشنی است و از نفوذ ایده های کمونیستی در میان اقشار اجتماعی ئی حکایت می کند، که در نگاه اول هواداری شان از انقلاب اجتماعی بعید بنظر می رسد.
  • دشا این نظررا مبنا قرار می دهد، که انسان به سبب خصایص طبیعی خویش محتاج اتحاد با همسانان خویش است.
  • اما انسان بدشواری می تواند خود را از توحش، که در آن هرکس سودای سلطه بر دیگری را در سر دارد، از وضع فعلی مبتنی بر قانون که نابرابری به حد افراط رسیده است، رها کند و به حکومت مبتنی بر اخلاق، به وضعی که هرکس موظف به انجام کار مفیدی است، که مالکیت خصوصی وجود ندارد، که انسان به وحدت حقیقی رسیده است، دست یابد.
  • بنظر دشا نیز توسعه تاریخی برای انسان ها ضرور بوده است، چون انسان تنها از این طریق می توانست بر جهل اولیه غلبه کند و دریابد که وضع مبتنی بر نابرابری فعلی در اثر زورگوئی و قلدری پدید آمده است و بوسیله مذهب توجیه می شود و وضع فعلی مرحله پایانی توسعه انسانی نیست و تنها مرحله وحدت حقیقی است که با منافعش انطباق دارد.
  • مشخصه دشا (همانند روشنگران ـ بطورکلی) این است که او نیز برای اقشار وسیع مردم نقش ـ کلا ـ منفعلی قائل می شود و استقرار دولت ایدئال فردا را ثمره کار تحصیلکرده ها می داند، که قادر به تدارک حقیقت شناخته شده و تحقق عملی آنند.
  • ریاضتگرائی[12] که مارکس و انگلس بمثابه تمایل کمونیست های تخیلی عمده می کنند، در نظریات دشا نیز جای خاصی به خود اختصاص می دهد.
  • او نه تنها در پی غلبه بر کلیه نیازمندی های هنرمندانه انسانی است، بلکه همچنین در صدد نابودی آثار هنری است و معتقد است که با شناخت حقیقت مطلق، یعنی با شناخت تئوری تدوین شده توسط خود او، کلیه کتب منتشره قبلی زاید می شوند و همان بهتر که نابود شوند.
  • آثار دشا همانند آثار مسلیه در قرن هجدهم میلادی تنها در دسترس محافل کوچکی قرار داشته اند و برای اولین بار در سال 1865 میلادی انتشار یافته اند.
4
بواسل
  • در کتاب بواسل تحت عنوان «کاته شیسم بنی نوع بشر»[13] که در سال 1789 میلادی در آستانه انقلاب فرانسه منتشر شد، گذار از تئوری کمونیستی ـ تخیلی به اولین اقدام برای تحقق کمونیسم در مبارزه طبقاتی، در پراتیک، خودنمائی می کند.
  • (کاته شیسم عبارت است از کتاب تعلیمات دینی مسیحی که با سؤال و جواب تشکیل شده است.)
  • بواسل به تشریح ضرورت برقراری نظام کمونیستی قناعت نمی کند، بلکه مسئله گذار از نظام موجود به نظام کمونیستی را مو به مو، جزء به جزء مورد بحث قرار می دهد و پیشنهادات عملی راجع به چگونگی از بین بردن گام بگام نابرابری اجتماعی و سیاسی موجود و استقرار دولت کمونیستی عرضه می کند.
  • اینجا دیده می شود که کمونیسم تخیلی چگونه در قرن هجدهم، در فرانسه، در دوره بلاواسطه پس از وقوع انقلاب بورژوائی، توسعه و تکامل می یابد، دمبدم به تشخص تاریخی[14] دست می یابد و کسب اهمیت می کند.
  • افزایش مداوم نفوذ ایده های کمونیستی ـ تخیلی را می توان در این واقعیت امر دید که حتی در آثار فلاسفه برجسته روشنگری، که به نحوی از انحاء منافع بورژوازی نوخاسته را نمایندگی می کنند، نظرات کمونیستی ـ تخیلی وجود دارند.
  • نه فقط در آثار فلاسفه ای مانند مابلی[15] که با موره لی نزدیکی دارند، بی آنکه به امکان تشکیل نظام کمونیستی ایمان داشته باشند، بلکه علاوه بر آن در آثار روسو، دیده رو و حتی ولتر نیز.

ادامه دارد


[1] Direkt kommunistische Theorien im 18. Jahrhundert in Frankreich

[2] dritten Standes

[3] MESLIER

[4] MARICHAL

[5] Catechisme du eure Meslier

[6] CLOOTS

[7] MORELLY

[8] Code de la nature

[9] Benediktinermönch DESCHAMPS

[10] La Write ou le Vrai Systeme

[11] E. BEAUSSIRE

[12] Asketismus

[13] BOISSELS Catechisme du genre humain (Katechismus des Menschengeschlechts)

[14] historischer Konkretheit

[15] MABLY